Кіріспе

Atlas Aircraft Corporation, кейіннен Denel Aviation шабуылдық тікұшағы

{|Infobox aircraft type
| type = Шабуылдық тікұшақ
| national origin = Оңтүстік Африка
| manufacturer = Denel Aviation
| designer =
| first flight = 1990 жылдың 11 ақпаны. Осы типті әзірлеу 1984 жылы Atlas Aircraft Corporation компаниясымен басталды, оның дамуы Atlas Oryx көлік тікұшағымен тығыз байланысты, екі ұшақ та Aérospatiale SA 330 Puma негізінде жасалған және бір уақытта дамуды бастады. Rooivalk-тің әзірлеуі 1990-шы жылдардағы шектеулі бюджеттің салдарынан және жоғары деңгейдегі шабуылдық тікұшақ құру ниетінен ұзаққа созылды. Оңтүстік Африка Әуе күштері (SAAF) 12 Rooivalk-ке тапсырыс берді, олар SAAF қызметінде Rooivalk Mk 1 деп белгіленді, алғашқы тікұшақтар 2011 жылдың сәуір айында ресми түрде тапсырылды. Тікұшақтарды Блумфонтейн қаласына жақын орналасқан Блумспруйт әуе базасындағы 16-шы эскадрилья басқарады.

Шығу тегі

Rooivalk жобасы 1984 жылдың басында Denel Aviation компаниясының алдыңғы компаниясы – Atlas Aircraft Corporation қолдауымен басталды. Оңтүстік Африка шекаралық соғысының күрделіленіп, дәстүрлі сипатқа ие болуына байланысты, Оңтүстік Африка Қорғаныс күштері арнайы шабуылдық тікұшақтың қажеттілігін сезінді және оған сәйкес ұшақты әзірлеуді бастады. Тікұшақтың міндеттері: әскер тасымалын сүйемелдеу, әуе шабуылына қарсы позицияларға шабуылдар жасау және кеңестік танктердің өсуіне тиімді қарсы тұру болды; соңғы міндет үшін, оны танкке қарсы зымырандармен жабдықтау жоспарланған. Бұл шабуылдық тікұшақтың үлкен конструкциялы болуын талап етті, осылайша ұзақ қашықтыққа ұшуға және көптеген сенсорлар мен қару-жарақтарды тасымалдауға мүмкіндік берді. 1980 жылдары Оңтүстік Африканың қорғаныс бюджеті салыстырмалы түрде жомарт болды, әсіресе кейінгі жылдармен салыстырғанда, сондықтан Denel әлемдегі ең жақсы шабуылдық тікұшақтардың қатарында, тіпті олардан да басым болатын роторлық ұшақты жасауға ұмтылды. Atlas XH 1 Alpha – бағдарламадан шыққан алғашқы прототип болды, сол кезде бағдарламаға елеулі соққы тиген еді.

Дамыту

2016 жылы Denel компаниясы қолдағы Rooivalk паркіне Mk 1.1 жаңарту бағдарламасын жүзеге асырып жатыр деген хабар тарады. Күтілетін жақсартуларға зымыранға шабуыл туралы ескерту жүйесін қосу және роторлық ұшақтың авиациялық құралдарын жетілдіру кіреді. 2014 жылдың қыркүйегінде Denel Group бас директоры Риаз Салоджи компанияның 2007 жылы алғашқы 12 SAAF ұшағын өндіргеннен кейін жабық тұрған Rooivalk өндіріс желісін қайта ашу мүмкіндігін зерттейтінін мәлімдеді. Салоджи Rooivalk технологиясын пайдаланатын толығымен жаңа платформаға сәйкес келетін жаңа ұшақтарды өндіруге болатынын айтты. 2016 жылдың қыркүйегінде Оңтүстік Африка үкіметі Rooivalk өндірісін қайта бастау мәселесі бойынша үкіметтен үкіметке келіссөздер жүргізуге рұқсат берді. Denel Aerostructures компаниясының бас директорының орынбасары Виктор Хабаның сөзіне сәйкес, құрастыру желісін қайта іске қосу үшін компанияға кем дегенде 70 роторлық ұшаққа тапсырыс беру қажет. Rooivalk Mk 2 ұшағының болашақ өндірісі бірнеше рет талқыланды. 2016 жылдың соңында Denel компаниясы Rooivalk Mk 2 туралы Мысыр, Бразилия, Нигерия, Польша және Үндістан сияқты бірнеше елмен келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді.

Дизайн

Африканың қатал аймағындағы тікұшақтардағы SAAF-тың ондаған жылдық тәжірибесінің арқасында Rooivalk күрделі техникалық қолдаусыз ұзақ мерзімге жұмыс істеу үшін жобаланған. Rooivalk-ты ұшыру үшін негізгі қосалқы бөлшектермен жабдықталған орташа көліктік тікұшақ және төрт техникалық қызметкер ғана қажет. Rooivalk миссияның міндеттеріне байланысты әртүрлі қару-жарақтарды тасымалдай алады. Ол, әдетте, алдыңғы бөлігіне орнатылған 20 мм калибрлі зеңбірекпен жабдықталған, сонымен қатар әуеден-әуеге зымырандар, танкке қарсы зымырандар мен басқарылмайтын ракеталар тасымалдай алады. Rooivalk нысананы табу және оны қадағалау үшін атыс басқару жүйесімен және Доплер радары мен GPS қолданатын жетілдірілген навигациялық жүйемен жабдықталған. Сондай-ақ, электрондық қарсы шаралар жиынтығы, шашыратушылар мен жылылық ловушкалары да бар. Rooivalk алдыңғы бөлігінде автобақылауға ие, гироскопикалық түрлендіргішпен жабдықталған сенсорлық мұнараға ие. Rooivalk Thales TopOwl шлеміне орнатылатын дисплейді пайдаланады (бұл дисплей әлемдегі көптеген шабуылдық және көліктік тікұшақтарда да қолданылады). Бұл жүйені 1999/2000 жылдары Société de Fabrication d’Instruments de Mesure (SFIM) компаниясы әзірлеген. Ерекшеліктері: тандемді кабина, оң жақ артқы ротор және сол жақ қанатшасы, дөңгелекті шасси, сонымен қатар кабинаның үстінде және астында, шассиде сым кескіштер орналасқан. Rooivalk тікұшағы тікелей айналым жасауға қабілетті, демек, қысқа уақытқа "көкке қарап ұшуға" мүмкіндігі бар. Rooivalk-қа келесі тапсырмалар қарастырылған: барлау, тікұшақтан сүйемелдеу, жақыннан әуеден қолдау, тереңдеу және танкке қарсы күрес.

Операциялық қызмет

2005 жылдың сәуір айында 12 ұшақтың тек 6-сы ғана операциялық сынақтар мен бағалауға қолдануға дайын болды, ал қалғандарына бағдарламалық жасақтаманы жаңарту қажет еді. Оңтүстік Африка Әскери-әуе күштерінің бастығы, генерал-лейтенант Карло Гагиано, тікұшақтардың 2007 жылдың маусым айына дейін дайын болады деп үміттенеді, сонымен қатар жобаның даму қарқынының өте алаңдатарлық екенін, себебі ол толыққанды күйге жеткенше көп уақыт алады деп атап өтті. Кешігулерге Denel компаниясынан қызметкерлердің кетуі және қаржылық қиындықтар себеп болды. Бұл жағдай SAAF-ті қорғаныс саласындағы дамуға қатысты балама серіктестерді қарастыруға мәжбүр етті. Бір ұшақ 2005 жылдың 3 тамызында "бақылаусыз қонудың" салдарынан жөндеуге келмейтіндей зақымданды. 2007 жылдың 17 мамырында Denel тобының бас директоры Шон Либенберг Rooivalk-ті экспорттық өнім ретінде дамыту мен қаржыландыруды тоқтату туралы шешім қабылдады, себебі ол Agusta A129 Mangusta-ға қарсы Түркияның шабуылдық тікұшақ тендерінде жеңіске жете алмады. 2007 жылдың қараша айында Қорғаныс министрі Мосиуоа Лекота Парламентте SAAF-тің 2010/2011 жылдарға дейінгі үш жыл ішінде тікұшаққа 962 миллион теңге (2007 жылғы айырбас бағамы бойынша шамамен 137 миллион АҚШ доллары) инвестициялауы керектігін мәлімдеді, осылайша оны толыққанды операциялық жағдайға жеткізуді көздеді. Тікұшақтың алғашқы операциялық қабілетке қол жеткізгеннен кейін бейбітшілік сақтау операцияларына жөнелтілуі күтілуде. 2011 жылдың 1 сәуірінде SAAF алғашқы 11 тікұшақтың (SAAF-қа бастапқыда жеткізілген 12 тікұшақтың бірі апаттан кейін жарамсыз деп танылды) Block 1F жаңартылған Rooivalk-терін алды. Жаңарту нысананы табу жүйесін және басқа да авиаэлектрониканы жетілдіруді қамтиды, бұл тікұшаққа алғаш рет басқарылатын зымырандарды қолдануға мүмкіндік берді. Мокопа ATGM жаңарту процесінің бөлігі ретінде қабылдау сынағынан өтті. Жәшіктердің құрамдас бөліктері жақсартылды және F2 20 мм зеңбіректің салқындату мәселелері де шешілді. Тоғызыншы және оныншы Rooivalk шабуылдық тікұшақтары 2012 жылдың қыркүйегінде Block 1F бастапқы операциялық стандартына жаңартылғаннан кейін жеткізілді. Он бірінші және соңғы Rooivalk 2013 жылдың 13 наурызында жеткізілді. 2013 жылы үш Rooivalk шабуылдық тікұшағы Конго Демократиялық Республикасындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақтандыру миссиясын қолдау үшін БҰҰ-ның күштер интервенциялық бригадасымен бірге орналастырылды. 2013 жылдың 4 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының интервенциялық бригадасының екі Rooivalk тікұшағы Конго Демократиялық Республикасындағы Чанзу маңындағы M23 позицияларына FZ 90 70 мм FFAR зымырандарын атты.

Көрмеге қойылған ұшақтар

Rooivalk XDM-нің алғашқы прототипі, SAAF сериялық нөмірі 683, Претория қаласындағы Swartkop әуе базасындағы Оңтүстік Африка әуе күштері мұражайында тоқтап тұр.