Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

Магада́н облысы – Ресейдің федералды құрамындағы субъектісі (облыс). Географиялық жағынан елдің Солтүстік-Шығыс аймағында орналасқан және әкімшілік тұрғыдан Солтүстік-Шығыс федералды округінің құрамына кіреді. Магада́н облысының халқы 136 085 адамды құрайды (2021 жылғы халық санауы бойынша), бұл оны Ресейдегі ең сирек қоныстанған облыс және үшінші ең сирек қоныстанған федералды субъекті етеді. Магада́н – Магада́н облысының ең ірі қаласы және астанасы, облыс халқының көп бөлігі осы қалада тұрады. Жағалау аймағының климаты ішкі аймаққа қарағанда жұмсақ, бірақ екеуі де ендігіне қарағанда өте суық. Солтүстік шекарасы Чукот автономиялық округімен, шығысы Камчатка өлкесімен, оңтүстігі Хабаровск өлкесімен, батысы Саха Республикасымен шектеседі. Экономикасы негізінен кен өндіруге, әсіресе алтын, күміс және басқа да түсті металдарға негізделген.

Тарих

Магадан облысы 1953 жылдың 3 желтоқсанында Колыма деп белгілі болған аймақта құрылды. Молың шикізат ресурстарының, әсіресе алтын, күміс, қалайы және вольфрам кендерінің болуына байланысты, 1930 және 1940 жылдары Сталин дәуірінде Дальстрой және оның мәжбүрлі еңбек лагерьлерінің басқаруымен кен өндіру және жол салу дамыды. Сталиннің қайтысынан кейін Дальстрой таратылды, ал аймақтық әкімшілік оның көптеген бұрынғы функцияларын өз мойнына алды. Содан бері, аймақтың қарқынды экономикалық өсуі, әсіресе алтын өндіруге деген қызығушылықтың артуына байланысты, жазаланғандардың орнына жалақы алатын жұмысшылар келді. Аймақтың түпкі халықтары – эвендер, коряктар, юпиктер, чукчилер, орочтар, чувандықтар және ительмендер, дәстүрлі түрде Охот теңізінің жағалауында балық аулау немесе Колыма өзенінің аңғарында көшпенді мал өсіру арқылы күнкөріс көріп келген. Аймақтың индустриялануынан зардап шекті, бірақ 1987 жылға дейін институттық қолдауға сүйене алды, осы жылдан бастап Перестройка көптеген ескі құрылымдардың жабылуына себепкер болды. Осының салдарынан, дәстүрлі табыс көздеріне тәуелді болған көптеген адамдар қазір жұмыссыз. Чукотка автономиялық округі бұрын әкімшілік тұрғысынан Магадан облысына бағынышты болған, бірақ 1991 жылы тәуелсіздігін жариялады. 1997 жылдың 4 шілдесінде Магадан, Брянск, Челябинск, Саратов және Вологда қалалары Ресей үкіметімен билікті бөлісу туралы келісімге қол қойып, автономия мәртебесіне ие болды. Аталған келісім 2002 жылдың 30 қаңтарында күшін жойды.

География

Магадан облысы негізінен таулы шөл, тундра және тайгадан тұрады. Аймақтың оңтүстік бөлігі қайың, есекжан, тау терек, шырша және қарағай ағаштарымен жартылай жабылыпты. Ішкі аймақтарда Колыма тауларына жататын тау жоталары, сондай-ақ Черский жотасы бар, оның ішінде Магадан облысының ең биік нүктесі – атаусыз биік шың орналасқан Охандия жотасы да бар. Облыстың жағалауында бірнеше түбектер бар, олардың ішіндегі бастылары (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Тайгонос (жарты аралы), Пягина түбегі, Кони түбегі, Старицкий түбегі, Онатсевич түбегі, Хмитевский түбегі және Онара түбегі. Магадан облысының негізгі аралдары (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Телэн аралы, Ям аралдары, Завялов аралы, Недоразүмья аралы және Спафарьев аралдары.

Жабайы табиғат

Оңтүстік аймақта қар қойы, бұғы, лось және қоңыр аю сияқты жануарлар түрлері кездеседі. Құстардың, оның ішінде үйректер мен теңіз құстарының көптеген түрлері де бар. Охот теңізінің жағалау суларында айтарлықтай биологиялық әртүрлілік байқалады, онда баубалық киттер сияқты ірі омыртқалы жануарлар кездесе алады, сондай-ақ, минтай, сельдь, треска, камбала және лосось балықтарына, әрі шабақ пен моллюскаларға толы мол балық аулау орындары орналасқан.

Экономика

Экономика алтын, күміс және басқа да түсті металдарды өндіруге негізделген. Магадан қаласы – жалғыз ірі өнеркәсіптік орталық. Аймақтағы ауыл шаруашылығы жеткілікті деңгейде дамымаған. 2014 жылдың сәуір айында Ресей үкіметі Магадан облысындағы Арнайы экономикалық аймақтың (АЭА) қызметін 2025 жылдың 31 желтоқсанына дейін ұзартуға қатысты заңдарды бекітті.

Тау-кен өндірісі

Магадан облысы әлемдегі ең бай кен байлықтарына ие аймандардың бірі саналады. Алтын – аймақтың басты ресурсы, алайда күміс пен қалайы кен орындары да игерілуде. Аймақ территориясында 2000-ға жуық алтынның шайынды кен орындары, 100 алтын кен орындары және 48 күміс кен орындары бар. Жақында аймақтағы көмір ресурстарын пайдалануға қызығушылық артып келеді. Орташа мерзімде мұнай мен табиғи газды игеруге керемет мүмкіндіктер туындайды деп күтілуде.

Балық аулау

Балық шаруашылығы – аймақтың жалғыз азық-түлік секторы және ол кен өндіруден кейін маңыздылығы бойынша екінші орында тұр. Охотск теңізінің Магадан облысына шектесетін бөлігі – әлемдік мұхиттардың ең өнімді аймақтарының бірі. Магадан облысының жағалау сызығының ұзындығы шамамен және коммерциялық маңызы бар өзендері бар. Облыстың балық аулау компанияларына қарасты аулау кемелері негізінен Ресейдің экономикалық аймағында, Охотск теңізі мен Беринг теңізінде, сондай-ақ белгілі бір дәрежеде Жапон теңізінде жұмыс істейді. Балықтың көп бөлігі жағалау суларынан ауланады. Балық шаруашылығы компаниялары Магадан, Ола, Ямск және Евенск қалаларында шоғырланған. Ең маңызды саудалық балық түрлері – бұл минтай, сельдь, треска, навага (треска тұқымдасына жататын балық), камбала және лососьтың түрлі түрі. Сондай-ақ, қабылдаулар, кальмарлар, креветкалар және иттіктер де ауланады.

Этностық топтар

+ Магадан облысының 2021 жылғы этникалық құрамы Этнос Халық саны Пайыздық үлес Ресейліктер 109 773 87,7% Украиндықтар 3 380 2,7% Эвендер 2 062 1,6% Өзбектер 904 0,7% Коряктар 742 0,6% Буряттар 639 0,5% Басқа этникалық топтар 7 659 6,1% Этностығы көрсетілмеген 10 926 –

2006 және одан кейінгі демографиялық мәліметтер

Магадан Ресей Федерациясында халық саны ең көп азаятын субъекті болып табылады. 1991 жылы 384 525 адамды құраған халқы 2008 жылдың 1 қаңтарында 165 820 адамға дейін азайды (Ресей Федерациясының Статистика жөніндегі мемлекеттік комитетінің мәліметтері бойынша), бұл көрсеткіш жыл сайын шамамен 2% төмендеді. 59 151 адамды құраған ауылдық халық 2008 жылы 8 833 адамға азайды және жыл сайын шамамен 10% кеміп келеді. Тұтас ауылдар бос қалды, ал аудандардың ауылдық халқы жайлы жоғалып барады. Ягоднинский ауданының ауылдық халқы 13 843 (1991) адамнан 445 (2007) адамға дейін азайды. Омсукчанский ауданындағы ауылдық халық саны 1301-ден 79-ға дейін төмендеді. Сусуманский ауданының жағдайы ерекше қиын, онда ауылдық халық дерлік жойылды: 1991 жылы 9764 адам болса, 2007 жылы 116 адам ғана қалды. 20-24 жас аралығындағы ауылдық жерлерде 66 әйелге 202 ер адамнан келгені эмиграцияның айқын белгісі. Ауылдық жерлердегі ерлердің орташа өмір сүру ұзақтығы 2005 жылы 51,88 жастан 2006 жылы 53,73 жасқа дейін өсті. 2021 жылы халық азаюы бұрынғыдай шамамен бірдей қарқынмен жалғасуда, халық саны шамамен 139 000 адамды құрайды. Магадан облысы этникалық орыс отбасыларын қоныстандыру бағдарламасына қатысуда.

АуданыХалық саныҚалалықАуылдықТууылымыBRӨлімдеріDRNGМагадан облысы171,569161,9379,632182010.70224213.20 0,25%Магадан107,265107,2650117110.90129212.10 0,12%Олский ауданы11,4637,9173,54612410.9019216.90 0,60%Омсукчанский ауданы5,9935,887106518.606110.30 0,17%Солтүстік Евенский ауданы3,1291,7971,332299.505518.10 0,86%Орталық Каньон ауданы4,1932,9841,209358.707418.40 0,97%Сусуманский ауданы11,16610,9522141019.3013212.20 0,29%Тенкинский ауданы6,5234,4332,0907411.609615.00 0,34%Хасынский ауданы9,1478,58756010812.0014015.50 0,35%Ягоднинский ауданы12,69012,11557512710.4020016.30 0,59%

Дін

2012 жылғы сауалнама бойынша Магадан облысы халқының 29,6% орыс православие шіркеуіне жатады, 3% - жалпы христиандар, 3% - ешбір шіркеуге мүше болмайтын немесе басқа православие шіркеулеріне жататын православиелік сенушілер, 2% - славянның ежелгі дініне (Родновери) немесе Сібір шаманизміне, 1% - исламға, 1% - ескі нанымдыларға жатады. Бұған қоса, халықтың 27% өзін "рухани, бірақ дінге қатысы жоқ" деп жариялайды, 13% - атеист, ал 20,4% басқа діндерді ұстанады немесе сұраққа жауап бермеді.