Кіріспе
Малагета бұрышы (mɐlɐˈɡetɐ), Capsicum frutescens түрінің бір нұсқасы, португал тілінде сөйлейтін елдерде (Бразилия, Португалия, Мозамбик, Ангола, Кабо-Верде және Сан-Томе және Принсипи) және Кариб аймағында кеңінен қолданылады. Ол Гвинеядан таралған, имбирь тұқымдасына жататын мелегута бұрышынан атын алған, бірақ олармен туыс емес. Малагета бұрышы – ұзындығы шамамен 5 см (2 дюйм) болатын, конус тәрізді, кішкентай бұрыш. Оның ащылығы 60 000 - 100 000 Scoville бірлігін құрайды.
Malagueta pepper (mɐlɐˈɡetɐ), a variety of Capsicum frutescens, is a type of chili pepper widely used in the Portuguese speaking world (Brazil, Portugal, Mozambique, Angola, Cape Verde, and São Tomé and Príncipe) and the Caribbean. It got its name from the unrelated melegueta pepper, an African spice from Guinea which is a member of the ginger family. The malagueta pepper is a small, tapered chili that grows to about 5 cm (2 in) in length. It has a range of 60,000 to 100,000 Scoville units.
Номенклатура
Базарларда екі мөлшердегі бұрыш кездеседі, кейде олардың атаулары әртүрлі болады: Бразилияда кішілері малагуэтинха деп, ал Мозамбик және Португалияда пири-пири (суахили тіліндегі атауы) деп аталады, бірақ бұл атау қазір жаңа, Африкадан шыққан, пири-пири бұрышы деп аталатын сортты да білдіреді, ал үлкендері Бразилияда да, Португалияда да малагуэта деп аталады. Бұл әртүрлі сорттар емес, бір өсімдіктің әртүрлі піскен кезеңдеріндегі бұрыштар ғана. Анголада ол түрлі жергілікті тілдерде jindungo, ndongo, nedungo және pripíri деп аталады. Кабо-Вердеде малагета бұрышын криола тілінде мальгета және маргета деп атайды. Кейбір ботаникалық және кулинария жазушылары малагета және мелегета бұрыштарын ұқсас атауларының арқасында жиі шатастырады.
Тарих
Алғаш рет бұл түрмен танысқан еуропалықтар 1492 жылы Кариб теңізіне алғаш рет келген Христофор Колумбтың серіктері болды. Американың ежелгі тұрғындары оны құнды дәмдеуіш ретінде ғана емес, сонымен қатар табиғи бояу және, ең бастысы, дәрі ретінде де пайдаланған. Чилидің ащы капсаицині португалдықтардың қызығушылығын оятқан болуы керек, олар ондаған жылдар бойы Азияның сол кезде сирек кездесетін қара бұрышының орнын басатын оңай көздерді іздеп келді (ондағы ащы қосылыс пиперин); Колумбия сапарларының басты себептерінің бірі – дәмдеуіштер, жібек және басқа да азиялық тауарлармен тікелей сауда жасау үшін Азияға жаңа жол табу еді. Колумб Жаңа дүниеге келген кезде португалдар Гвинея шығанағынан қара бұрышқа орнына өте танымал африкалық дәмдеуішті – Aframomum melegueta (қазір Батыс елдерінде қолданылмайды, бірақ «жұмақ дәндері» деп белгілі) саудалаған, ол сол кезде «мелегуета бұрышы» деп танымал болды. Африкалық құлдар өз мәдениеттеріне таныс «жұмақ дәндерін» жақсы көргенмен, оларды отты Capsicum бұрышы қызықтырды. Еуропа мен Америка арасындағы қарқынды сауда-саттық пен сапарлар кезеңінде, қазір Колумбиялық алмасу деп аталатын, португалдық теңізшілер бұл жаңа «малагуетаны» Португалияға және Бразилияға алып барды, онда ол чили, чиле немесе пимента деп белгілі болды; Африкаға, онда ол jindungo және piri piri деп аталып, өте танымал болды; және соңында Азияға, онда ол карри және басқа да ащы тағамдардың құрамына кірді. Өзінің қасиеттеріне байланысты, Еуропаға әкелінгеннен кейін бір ғасырдан аз уақыт өткен соң, бұл бұрыш көптеген басқа Ескі әлем мәдениеттеріне тарады және жергілікті тағамдарға, соның ішінде Арабия, Үндістан, Таиланд, Қытай және айналасындағы аймақтарға енді.
Қолданылуы
Бұл бұрыш Бразилия мен Мозамбикте көптеген аймақтық тағамдар мен соустарды дәмдеу үшін қолданылады. Португалияда ол негізінен құс етінен жасалған тағамдар мен дәстүрлі тағамдарға дәм беру үшін пайдаланылады. Бразилияның дәстүрлі тағамы – мокека, оның құрамында бұл бұрыш болады. Бразилияда қазір малагета деп сатылып жатқан бұрыш жақында шыққан гибрид болуы мүмкін, ал малагетинха, малагета сильвестр, малагета кайпира деп аталатын бұрыштар түпнұсқа малагета болуы мүмкін, және 30 жыл бұрын нарықтағы жалғыз малагета осы болған. Кумарим, кумари және пимента кумарим – малагетаның басқа атаулары деген мәлімдемелер бар, бірақ олар мүлдем басқаша, және олар Capsicum chinense түріне жатады. Сан-Томе және Принсипи асханасында малагета бұрышынан жасалған пири-пири соусы Сан-Томе және Принсипидегі, сондай-ақ Португалиядағы мейрамханаларда кеңінен қолданылатын дәмдеуіш ретінде таралған. Доминикан Республикасында малагета бұрышын бұрышпен араластырып, пимента диоика деп аталатын қоспа дайындалады. Бразилияның Амазонас штатындағы Борба муниципалитетінде малагета бұрышы көздің жамандығынан сақтану үшін де қолданылады, бұл көздің жамандығы қызғаныш сезіміне байланысты.