Шу Хан әмірі Лю Шань: «Адоу» тарихы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Шу Ханның 223–263 жылдардағы қытай императоры, Мин әскербасы Лю Шан (劉禪, 207–271), әдепті есімі Гунси, Үш патшалық дәуірінде Шу Хан мемлекетінің екінші және соңғы императоры болды. 16 жасында таққа отырғанда Лю Шанды канцлер Чжугэ Лян және Императорлық хатшы Ли Ян қамқорлығына тапсырды. Оның 40 жылдық билігі Үш патшалық дәуіріндегі барлық императорлардың арасындағы ең ұзақ билік болды. Лю Шан билік еткен жылдары Сао Вэй мемлекетіне қарсы көптеген жорықтар ұйымдастырылды, оларды негізінен Чжугэ Лян және оның ізбасары Цзян Вэй басқарды, бірақ халық саны мен географиялық аумақтарындағы үлкен айырмашылықтарға байланысты көп нәтиже бермеді. 263 жылы Дэн Ай Шу астанасы Чэндуға күтпеген шабуыл жасағаннан кейін Лю Шан Вэйге бас иді. Ол тез арада Вэй астанасы Луоянға көшіріліп, «Анлэ герцогі» атағы берілді. 271 жылы қайтыс болғанға дейін ол онда бейбіт өмір сүрді, көптеген жағдайлар бойынша табиғи себептерден қайтыс болды. Кейінгі ұрпақтарға балалық шағындағы «Адоу» (阿斗) есімімен кеңінен танылған Лю Шан көбінесе қабілетсіз билеуші ретінде қарастырылды. Ол сондай-ақ мемлекеттік істерге немқұрайлы қарап, сыбайлас шенеуніктердің билікті қолға алуына жол бергені үшін айыпталды. Кейбір қазіргі ғалымдар Лю Шанның қабілетіне оң көзқарас білдірді, өйткені Лю Шанның Шу Хандағы ұзақ билігі қарсыластарынан айырмашылығы, қанды төңкерістерден босады. Дегенмен, «Адоу» есімі бүгінгі күнге дейін қытай тілінде өте нашар адамды сипаттау үшін қолданылады, яғни оған қанша көмек көрсетілсе де, сәттілікке жете алмайтын адам. Лю Шан және оның замандастары туралы тарихи ақпараттың негізгі көзі – «Үш патшалықтың жазбалары». Оның авторы Чэнь Шоу постфациясында Чжугэ Лянның дәстүрге қайшы ретінде Лю Шанның сарайында хатшыларды жұмысқа алмағанын атап өтті. Бұл әдет Шу Ханда қалыптаспады, сондықтан Лю Шанның билігі туралы мәліметтер Шудың қарсыластары Вэй және У мемлекеттері туралы қол жетімді ақпаратқа қарағанда көбінесе шашыраңқы. Оның билігінің көп бөлігі қысқаша және лаконикалық түрде сипатталған.

Chinese emperor of Shu Han from 223 to 263
the Ming general

Liu Shan (, 207–271), courtesy name Gongsi, was the second and last emperor of the state of Shu Han during the Three Kingdoms period. As he ascended the throne at the age of 16, Liu Shan was entrusted to the care of the Chancellor Zhuge Liang and Imperial Secretariat Li Yan. His reign of 40 years was the longest of all emperors in the Three Kingdoms era. During Liu Shan's reign, many campaigns were led against the rival state of Cao Wei, primarily by Zhuge Liang and his successor Jiang Wei, but to little avail, due to their drastic mismatch in terms of population and geographic extent. Liu Shan eventually surrendered to Wei in 263 after Deng Ai led a surprise attack on the Shu capital Chengdu. He was quickly relocated to the Wei capital at Luoyang, and enfeoffed as "Duke Anle". There he enjoyed his last years peacefully before dying in 271, most probably of natural causes. Widely known to later generations by his infant name "Adou" (阿斗), Liu Shan was commonly perceived as an incapable ruler. He was also accused of indulging in pleasures while neglecting state affairs, allowing corrupt officials to take power. Some modern scholars have taken a more positive view towards Liu Shan's capability, as Liu Shan's long reign in Shu Han was free of bloody court coups unlike its rivals. Nevertheless, the name "Adou" is today still commonly used in Chinese as an epithet for someone so incompetent at a task that no amount of assistance will help them succeed. The main source of historical information about Liu Shan and his contemporaries is Records of the Three Kingdoms. Its author Chen Shou noted in his postface that Zhuge Liang did not employ scribes at Liu Shan's court, contrary to tradition. This custom would never be established in Shu Han, so details of Liu Shan's rule are hazy in comparison to the richness of information available for Shu's rival states of Wei and Wu. Much of his reign is recorded in spare, terse synopsis.

Ерте өмір

Лю Шан – Лю Бэйдің тұңғыш ұлы және Лю Бэйдің қарындасы Ган әйелден туған. 208 жылы Лю Бэйдің қарсыласы Цао Цао, сол кезде Қытайдың көп бөлігін басып алған болатын, Цзинь провинциясына жорық бастады. Оңтүстікке шегінетін кезінде Лю Бэй Чанбан шайқасында Цао Цао бастаған элиталық атқыштар тобымен қоршалып қалды және қашуын жалғастыру үшін Ган әйел мен Лю Шанды қалдыруға мәжбүр болды. Лю Бэйдің генералы Чжао Юн Лю Бэйдің отбасы мүшелерін қорғау үшін қалды. Чжао Юн нәресте Лю Шанды құшағына алып, анасымен бірге қауіпсіз жерге жеткізді. Лю Шанның ерте өмірі туралы басқаша әңгіме Ю Хуанның «Вейлюэ» еңбегінде келтірілген. Онда Лю Шан, бұл кезде бірнеше жаста болған, 200 жылы Сяопейде Цао Цао шабуыл жасағанда Лю Бэйден бөлініп кеткен. Ол бір жолмен Ханчжунға жетіп, құл саудагерлеріне сатылған. Лю Бэй 221 жылы өзін император деп жариялағаннан кейін ғана Лю Шан әкесімен қайта қосылды. Пей Сонгцзи бұл оқиғаны «Үш патшалық туралы жазбалар» жинағына қосты, бірақ оған сенбеді. 221 жылы Лю Бэй өзін Шу Ханның императоры деп жариялағаннан кейін Лю Шан ресми түрде тақ мұрагері аталды. Келесі жылы Лю Бэй 219 жылы Лю Бэйден Цзинь провинциясын басып алу үшін генералы Лю Мэнды жіберген Сун Куанға қарсы жорық үшін астана Чэндудан шықты. Лю Бэй Сяотин шайқасында жеңіліске ұшырады және Байджичэн қаласына қайтып, 223 жылы қайтыс болды. Өлер алдында Лю Бэй жас Лю Шанды өзінің кеңесшісі Чжугэ Лянға сеніп тапсырды. Лю Бэй Чжугэ Лянға Лю Шанның билік етуге лайықтылығы туралы түсініксіз мәлімдеме жасады. Бұл мәлімдеме ең болмағанда, тақ мұрагері қабілетсіз болып шықса, Чжугэ Лянға оның орнын басуға рұқсат берілгенін білдірді, және Чжугэ Лянға өзі таққа отыруға мүмкіндік берілген болуы мүмкін.

Чжукэ Лянның регенттік билігі

Чжугэ Лян тірі кезінде Лю Шан оған әкесіндей қарады, осының арқасында Чжугэ барлық мемлекеттік істерді басқаруға мүмкіндік алды. Чжугэ Лян көптеген сенімді шенеуніктерді, оның ішінде Фэй И, Дун Юнь, Го Ючжи және Сян Чунды маңызды лауазымдарға ұсынды. Чжугэ Лянның кеңесімен Лю Шан Шығыс У мемлекетімен одақ құрып, екі мемлекет те Сао Вэйдің күшті мемлекетіне қарсы тұруға мүмкіндік алды. Чжугэ Лянның регенттігі кезінде үкімет көбінесе тиімді және жемқорлықсыз болды, бұл Шу мемлекетіне әскери жорықтарға дайындалуға жағдай жасады. 223 жылы Лю Шан Чжан Фэйдің қызы, император Чжанға үйленді. Лю Бэйдің қайтысынан кейін оңтүстік Наньман тайпалары Шудың билігінен бөлініп кетті. 225 жылы Чжугэ Лян оңтүстікке жорық жасап, әскери жеңістер мен келісім арқылы оңтүстік аймақты империя құрамына қайта қосты. Чжугэ Лянның регенттігінің қалған бөлігінде оңтүстік Наньман халқы Шудың Вэйге қарсы жорықтарына маңызды үлес қосты. 227 жылдан бастап Чжугэ Лян Вэйге қарсы бес Солтүстік жорық ұйымдастырды. Біреуін қоспағанда, барлығының нәтижесі шағын әскери сәтсіздіктерге ұласты, Шу әскерлері Вэйге елеулі зиян келтіре алмай тұрып, барлық қорын жұмсап қойды. 231 жылы бір жорық кезінде Чжугэ Лян саяси дағдарысқа тап болды. Әскерлерді жеткілікті түрде жабдықтау мүмкін болмағандықтан, Чжугэ Лянның әріптес регенті Ли Ян Лю Шан атынан Чжугэ Лянға шегінуге бұйрық беретін жарлық жасады. Чжугэ Лян бұл туралы білген соң, Ли Янды лауазымынан алып тастап, үй қамауына алуды ұсынды, және Лю Шан бұл ұсынысты қабылдады. 234 жылы Чжугэ Лян Вэйге қарсы соңғы жорықта ауыр сырқатқа шалдықты. Чжугэ Лянның ауруы туралы естіген Лю Шан өзінің хатшысы Ли Фуды Чжугэ Лянға барып, маңызды мемлекеттік мәселелер бойынша кеңес сұрауға жіберді. Басқа нәрселермен қатар, Чжугэ Лян Цзян Ваньды өзінен кейін, ал Фэй Иді Цзян Ваньды алмастыруды ұсынды. Чжугэ Лян Ли Фудың келесі сұрағына – Фэй Иден кейін кім табыс болу керек? – жауап беруден бас тартты. Чжугэ Лян көп ұзамай қайтыс болды. Лю Шан осы ұсыныстарды орындап, Цзян Ваньды жаңа регент етіп тағайындады.

While Zhuge Liang was alive, Liu Shan treated him as a father figure, allowing Zhuge to handle all state affairs. Zhuge Liang recommended many trusted officials, including Fei Yi, Dong Yun, Guo Youzhi and Xiang Chong into key positions. Under Zhuge Liang's advice, Liu Shan entered into an alliance with the state of Eastern Wu, helping both states to survive against the much larger state of Cao Wei. During Zhuge Liang's regency, the government was largely efficient and not corrupt, allowing the relatively small state of Shu to prepare itself for military campaigns. In 223, Liu Shan married Zhang Fei's daughter, Empress Zhang. In the aftermath of Liu Bei's death, the southern Nanman tribes had peeled away from Shu dominion. In 225, Zhuge Liang headed south and was able to, by both military victories and persuasion, reintegrate the southern region into the empire. For the rest of Zhuge Liang's regency, the southern Nanman people would be key contributors to Shu's campaigns against Wei. Starting in 227, Zhuge Liang launched his five Northern Expeditions against Wei. All but one were modest military failures, with the Shu forces exhausting their provisions before they were able to inflict significant damage on Wei. On one expedition in 231, Zhuge Liang faced a political crisis. Unable to supply the troops sufficiently, Zhuge Liang's co regent Li Yan forged an edict by Liu Shan, ordering Zhuge Liang to retreat. When Zhuge Liang discovered this, he recommended that Li Yan be removed from his office and put under house arrest, and Liu Shan accepted the recommendation. In 234, while Zhuge Liang was on his final campaign against Wei, he grew seriously ill. Hearing about Zhuge's illness, Liu Shan sent his secretary Li Fu ([[:zh:李福 (三國)) to the front line to visit Zhuge Liang and request instructions on important state matters. Among other things, Zhuge Liang recommended that Jiang Wan succeed him, and that Fei Yi succeed Jiang Wan. Zhuge Liang refused to answer Li Fu's next question — who should succeed Fei Yi. Zhuge Liang died soon thereafter. Liu Shan followed these recommendations, installing Jiang Wan as the new regent.

Цзян Ванның регенттік билігі

Осы кезден бастап Шу қорғанысқа көшті және енді Вейге қауіп тудырмады. У әкімшілігінің тарихында Шудың қорғаныс ұстанымын көптеген У шенеуніктері Шудың одақтан бас тартып, Веймен келісім жасағанының белгісі деп түсіндірді; бірақ У императоры Сунь Куан оны одақтан бас тарту емес, әлсіздік белгісі деп дұрыс бағалады. 237 жылы императрица Чжан қайтыс болды. Сол жылы Лю Шан оның кіші қарындасын әйелі етіп алды, ал 238 жылы оны императрица етіп тағайындады. Оның лауазымы қарындасы императрица Чжанның лауазымымен бірдей болды. 243 жылы Цзян Ван ауырып, өкілеттігінің көп бөлігін Фей Иге және Фейдің көмекшісі Донг Юнға жүктеді. 244 жылы Вэйдің регенті Цао Шуан Ханчжунға шабуыл жасағанда, Фей И әскерге жетекшілік етіп, Цао Шуанға қарсы тұрып, Синьси шайқасында Вэйге ауыр жеңіліс сыйлады. Дегенмен, Цзян Ван 245 жылы қайтыс болғанға дейін беделін сақтап қалды. Цзян Ван қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Донг Юн да дүниеден өтті, бұл Лю Шанның сүйіктісі Хуан Хаоға, Донг Юнның билігін шектеген адамға, өзінің ықпалын арттыруға мүмкіндік берді. Хуан Хао ішкі саясатта сыбайлас және манипулятор болып есептелді, ал Чжугэ Лян мен Цзян Ванның регенттігі кезінде қол жеткізілген мемлекеттік тиімділік төмендеді.

Фэй Идің регенттік билігі

Цзян Ван мен Донг Юнның қайтысынан кейін Лю Шан Цзян Вэйді Фэй Идің көмекшісі етіп тағайындады, бірақ екеуі де көбінесе әскери мәселелермен ғана айналысты, себебі Лю Шан әскери емес мәселелерде біртіндеп тәуелсіздікке ұмтыла бастады. Осы шамада ол елді аралап, зәулім заттарды жиі пайдалануға құштар болды, бұл қазынаға үлкен жүк салды, бірақ оны толық құлатпады. Цзян Вэй Чжугэ Лянның Вэйге қарсы шабуылдау саясатын жаңартуға ниеттенді, Фэй И осы стратегияны толық қолдамаса да, Цзян Вэйге Вэй шебіне шабуыл жасауға рұқсат берді, бірақ оған көп әскер бермеді, себебі Шу Вэймен толыққанды соғысқа дайын емес еді. 253 жылы Фэй Иді бұрынғы Вэй генералы Гуо Сун (郭循) өлтірді, ол мәжбүрлі түрде бағынып, бірақ жасырын түрде Вэйге адал болған. Фэй Идің өлімінен кейін Цзян Вэй де-факто регент болып қалды, бірақ ішкі істерде билік бос орынға тап болды, себебі Цзян Вэй әлі де шекарада Вэйге қарсы жорықтар жүргізіп жатты. Осының салдарынан Хуан Хаоның ықпалы зор айтарлықтай артты.

Шудың құлдырауы

262 жылы Цзян Вэйдің үздіксіз шабуылдарынан кейін Вэйдің регенті Сима Чжао Шу қауіпін толыққанды жою үшін ірі әскери науқан жоспарлады. Бұл жоспар туралы естіген соң Цзян Вэй Лю Шанға үндеу жолдап, Денг Ай, Чжугэ Сюй және Чжун Хуй басқаратын Вэй әскерлерінің шекараға жақын жиналуы туралы ескертті. Бірақ Хуан Хао бақдұрыс болжамдар арқылы Лю Шанды Цзян Вэйдің соғысқа дайындық туралы өтініштеріне жауап бермеуге көндірді. 263 жылы Сима Чжао Денг Ай, Чжугэ Сюй және Чжун Хуй бастаған шабуылды бастады. Лю Шан Цзян Вэйдің бұрынғы жоспарларын орындап, шекара әскерлеріне Вэй әскерін тұтқынға алуға дайындалуға және тікелей шайқасқа түспеуге бұйрық берді. Алайда, жоспарда қателеспеуге болмайтын кемшілік болды – Вэй әскерінің шекаралық қалаларды қоршайтыны болжалды, бірақ Денг Ай мен Чжун Хуй оған мән бермей, Янъань асуына (陽安關; қазіргі Ханчжун, Шэньси) шабуыл жасап, оны басып алды. Цзян Вэй олардың әскерімен кездесіп, бастапқыда оларды кері шегіндірді, бірақ Денг Ай өз әскерін қиын өтетін тау жолы арқылы Шу жеріне енгізіп, Цзянюға (江油; қазіргі Мианьян, Сычуань) күтпеген шабуыл жасады. Чжугэ Чжанды жеңгеннен кейін Денг Айдың әскері мен Шу астанасы Чэнду арасында Шу әскері қалмады. Чэндуды Денг Айдың әскерінен қорғау мүмкіндігі болмағандықтан, Лю Шан хатшы Цзяо Чжоудың кеңесімен дереу бағынды. Бұл бағыну көптеген адамдар тарапынан сыналып, Чэнь Шоу ғана бұрынғы ұстазы Цзяо Чжоудың өмірбаянына қысқаша, бірақ ізгілікпен толы қосымша жазды. Цинь әулетіне дейін басқа ешкім осы оқиғаны тереңірек немесе жағымды бағаламады. 264 жылдың наурыз айында Чжун Хуй билікті басып алуға тырысты, ал оған бағынған Цзян Вэй Шу мемлекетін қайта жаңғырту үшін осы мүмкіндікті пайдалануды көздеді. Ол Чжун Хуйге Денг Айды мемлекетке опасыздық жасады деп айыптауға, оны тұтқындауға және біріккен әскерлерімен Сима Чжаоға қарсы көтерілуге кеңес берді. Чжун Хуй осы кеңеске құлақ қойды, ал Цзян Вэй одан кейін Чжун Хуй мен оның жақтастарын өлтіріп, император Лю Шанның басшылығымен Шудың тәуелсіздігін жариялауды жоспарлады және осы жоспарлары туралы Лю Шанға хат жазды. Бірақ Чжун Хуйдің әскері оған қарсы бүлік көтеріп, Цзян Вэй мен Чжун Хуй шайқаста қаза тапты. Лю Шанның өзі бұл қақтығыста зардап көрмеді, бірақ оның тақ мұрагері Лю Сюань шатақтан қаза тапты.

In 262, aggravated by Jiang Wei's constant attacks, Wei's regent Sima Zhao planned to carry out a major campaign to terminate the Shu threat once and for all. Upon hearing rumours of this plan, Jiang Wei submitted a request to Liu Shan, warning him about the mustering of Wei troops under the generals Deng Ai, Zhuge Xu, and Zhong Hui near the border. However, Huang Hao persuaded Liu Shan with fortunetelling to take no action on Jiang Wei's requests for war preparations. In 263, Sima Zhao launched his attacks, led by Deng Ai, Zhuge Xu, and Zhong Hui. Liu Shan followed Jiang Wei's previous plans and ordered the border troops to withdraw and prepare to trap Wei forces, rather than to confront them directly. The plan, however, had a fatal flaw — it assumed that Wei forces would siege the border cities, which, instead, Deng Ai and Zhong Hui ignored, and they advanced instead on Yang'an Pass (陽安關; in present day Hanzhong, Shaanxi), capturing it. Jiang Wei was able to meet their troops and initially repel them, but Deng Ai led his army through a treacherous mountain pass and deep into Shu territory. There he launched a surprise attack on Jiangyou (江油; in present day Mianyang, Sichuan). After defeating Zhuge Zhan there, Deng Ai had virtually no Shu troops left between his army and the Shu capital Chengdu. Faced with the prospect of defending Chengdu against Deng Ai's troops with no defences, Liu Shan took the advice of Secretary Qiao Zhou and promptly surrendered. This surrender was criticised by many: Chen Shou alone had sympathetic words, in a laconic coda to the biography of Qiao Zhou, his own former mentor. It would be until the Qing dynasty that other nuanced or positive assessments were made. In March 264, Zhong Hui would carry out an attempt to seize power — which Jiang Wei, who had surrendered to Zhong Hui, tried to take advantage of to revive Shu. He advised Zhong Hui to falsely accuse Deng Ai of treason and arrest him, and, with their combined troops, rebel against Sima Zhao. Zhong Hui did so, and Jiang Wei planned to next kill Zhong Hui and his followers, and then redeclare Shu's independence under emperor Liu Shan, and had in fact written to Liu Shan to inform him of those plans. However, Zhong Hui's troops rebelled against him, and both Jiang Wei and Zhong Hui were killed in battle. Liu Shan himself was not harmed in the disturbance, although his crown prince Liu Xuan was killed in the confusion.

Шу құлағаннан кейінгі өмір

264 жылдың басында Лю Шан, император Чжан және оның бүкіл отбасы Вэй астанасы Луоянға көшірілді. 264 жылы 11 сәуірде ол Анле герцогы (安樂公) болып тағайындалды, ал оның ұлдары мен немерелері маркиз болды. Бұл практика италикс=y (二王三恪) деп аталды. Си Цуочидің жазбаларында Лю Шанмен байланысты ең танымал оқиға келтірілген: Бір күні Вэй регенті Сима Чжао Лю Шанды және оның ізбасарларын тойға шақырды, оның барысында Сима Чжао салт-дәстүрлі Шу музыкасы мен биін орындайтын әртістерді шақырды. Бұрынғы Шу шенеуніктері қайғыға батты, бірақ Лю Шан көзге көрінбейтіндей әсер қалдырды. Сима Чжао оған бұрынғы мемлекетін сағынып қалған жоқсың ба деп сұрағанда, Лю Шан былай деп жауап берді:

Бұл сөз тіркесі қытай тілінде lèbùsīshǔ (樂不思蜀) болып қалыптасты, шартты түрде «қуанып, үйді / өткенді ойламайды» деген мағынаны білдіреді. Бұл фраза адамның мінез-құлқына қатысты теріс коннотацияға ие. Бұрынғы Шу шенеунігі Си Чжэнь Лю Шанға отбасылық қабірлерінен қаншалықты алыс екенін ағынан тоқып айту керектігін кеңес берді. Лю Шанға осы сұрақ қайта қойылғанда, ол кеңеске құлақ қойды, бірақ Сима Чжао оның жауабын үйреткенін тез байқады, және Лю Шан мұны мойындады. Сима Чжао бұл Лю Шанның қабілетсіз екенін көрсетті; кейінірек кейбір тарихшылар бұл Лю Шанның Сима Чжао оны қауіп деп санамауы үшін, әдейі амбициясыздық танытқандығының белгісі деп санайды. Лю Шан 271 жылы Луоян қаласында қайтыс болды, және оған «Анле герцогы Си» (安樂思公; «бейбітшілік пен бақыттың терең ойлы герцогы») деген қабірлік есім берілді. Бұл қызметтік лауазымсыз жалақы Вэйдің мұрагер мемлекеті Цзинь әулетінің кезінде бірнеше буын бойы сақталды, содан кейін Ву Худың тудырған қырқысынан кейін жойылды. Он алты патшалықтың бірі – Хан Жао мемлекетінің негізін қалаушы Лю Юань, өзін Хан әулетінің заңды мұрагері деп жариялады. Осыған байланысты ол Лю Шанға «Император Сяохуай» (孝懷皇帝; «мейірімді және құрметті император») деген қабірлік есім берді.

Қазіргі заманғы

Лю Шан замандастары арасында өте жағымсыз беделге ие болды. Ол елдің қамын ойлаудан гөрі жеке қалауларын қанағаттандыруға көбірек бейімді, құзырсыз билеуші ретінде танылды және билікке жемқор шенеуніктерді тағайындағаны үшін кінәландырылды. Шығыс У мемлекетінің шенеуніктері Сюэ Сюй мен Лу Кай оны орташа билеуші деп сипаттады. Сюэ Сюй 261 жылы Шуға елшілік сапары барысында шенеуніктер арасындағы жемқорлықты және халық арасындағы аштықты көрді. Лу Кай Сычуаньның табиғи қорғанысы мен күшті армиясы мемлекетті қорғауға жеткілікті екенін айтты, бірақ Лю Шан сарайында тәртіпсіздік пен жемқорлыққа жол берді, адал шенеуніктерді сән-салтанатқа құмарлардан ажырата алмады. Осының салдарынан мемлекеті мен қол астындағылары басқа мемлекеттің тұтқынына айналды. Ли Те өзінің тайпасын И провинциясына көшірген кезде осы аймақтың табиғи қорғанысы туралы мәлімдемені қайталады. Цзяньге қақпасынан (劍閣關, қазіргі Гуанъюань, Сычуань) өте келе, осындай мықты кедергі болғанда, Лю Шан сияқты әлсіз адамды ешкім бағындыра алмайтынын айқайлады. Бұрын айтқандай, Сима Чжао Лю Шанды ләззат іздеуші деп есептеді, тіпті Жуге Ляңдай дарынды адам оны мәңгілікке қолдап, қорғай алмайды, тіпті Цзян Вэй де емес. Цзя Чонг Сима Чжаоға осы мінез-құлықтың Шу Ханды басып алуға мүмкіндік бергенін жауап берді. Бұл оқиға Вэйдің басып кіруіне дейінгі оқиғалармен салыстырғанда маңызды. Император болған кезде Лю Шан харемін кеңейтуді бірнеше рет қалады, бірақ Донг Юн оған рұқсат бермеді. Лю Шан оған қарсы тұрудан қорқып, оны ұнатпады. Донг Юн қайтыс болғаннан кейін, Чэнь Чжидің мақтауымен және Хуан Хаоның ықпалымен Лю Шанның Донг Юнға деген жеккөрушілігі күннен күнге артты. 258 жылы Чэнь Чжи қайтыс болғаннан кейін Хуан Хао мемлекеттік саясатты басқарды және Шу халқының ешкімі Донг Юнды сағынбады. Шудың бұрынғы шенеунігі Ли Ми оны Жуге Ляңды қызметке тартқандығы үшін мақтады, бұл оның билігін тұрақтандыруға мүмкіндік берді, бірақ Хуан Хаоды қызметке тартқандығы үшін сынады, бұл оның сарайында жемқорлыққа жол ашты. Сунь Шэнь Лю Шанды орташа және білімсіз билеуші деп бағалады және оны 263 жылы Вэйдің Шуды басып алған кезде жергілікті қиын-қыстау жерді және басқа әскерлерді басқыншыларға қарсы тұру үшін пайдаланбастан тез бағындырғаны үшін айыптады. Пей Сонгжи оны (Фей Имен бірге) мемлекетінің өмір сүруіне ешқандай әсер етпеген орташа адам деп сипаттады. Сычуань аймағының тарихы туралы «Хуаянг Гуо Чжи» жылнамасын жазған Чан Цю Жуге Ляңды жоғары бағалады, бірақ оның қожайыны Лю Шан елді біріктіре алмайтын адам екеніне өкінді. «Хуаянг Гуо Чжидің» 7-томында Лю Шанның өмірбаянын Ван Чонгтың бұрынғы Шу Хан мемлекетіне арналған мақтау сөздерімен аяқтады. Ван Чонг Лю Шанды әлемге деген амбициясы жоқ орташа билеуші деп сипаттады және мемлекетінің құлдырауына ішінара жауапты деп есептеді. Чэнь Шоу «Сангуоцзиде» Лю Шанның өмірбаянын жазғанда, оны Жуге Ляңды тағайындағаны үшін мақтады, бірақ Хуан Хаоды тағайындағаны үшін білімсіз деп айыптады. Ол нәрседе мән болмаса, ол айналасындағыны көрсететінін атап өтті. Бұл сөз Лю Шанға толыққанды сәйкес келеді.

Liu Shan had a very negative reputation among his contemporaries. He was seen as an incompetent ruler, more interested in satisfying his desires than looking after his country and was held responsible for appointing corrupt officials to position of power. Both Xue Xu and Lu Kai, officials from the allied State of Eastern Wu described him as a mediocre ruler with Xue Xu further remarking that when he travelled to Shu for his mission as emissary in 261, he saw corruption among the officials and hunger among the people. Lu Kai noted that the natural defences of Sichuan along with a strong army were enough to protect his State yet Liu Shan allowed disorder and corruption in his court, failed to recognize honest officials from dishonest more interested in luxury which is how his State and subordinates became prisoners from another. This statement about the impressive natural defenses of the region is repeated by Li Te, when he led his clan back to Yi Province. While passing through Jian'ge Pass (劍閣關, in modern Guangyuan, Sichuan), he exclaimed that with such an impressive barrier, only a lesser man like Liu Shan could have been submitted by someone else. As previously stated, Sima Zhao thought of Liu Shan's attitude as pleasure seeker, saying that even someone as talented as Zhuge Liang couldn't assist and safeguard him forever so even less Jiang Wei. Jia Chong answered to Sima Zhao that this was the same behaviour that allowed them to conquer Shu Han. A resounding anecdote when comparing with the events preceding the Wei invasion. When he was Emperor, Liu Shan repeatedly wanted to expand his harem however Dong Yun prevented him from doing so. Liu Shan was too afraid to act against him and for this disliked him. After Dong Yun's death, with the flattery of Chen Zhi and influence of Huang Hao, Liu Shan's hatred for Dong Yun grew each day. After Chen Zhi's death in 258, Huang Hao was controlling the politics of the State and none among the people of Shu did not miss Dong Yun. Li Mi, a former official of Shu gave a mixed appraisal praising him for the employment of Zhuge Liang which allowed him to stabilize his power but also criticizing him for the employment of Huang Hao which allowed the later corruption of his court. Sun Sheng evaluated Liu Shan as a mediocre and ignorant ruler and denounced him for surrendering so quickly during the Conquest of Shu by Wei in 263 rather than use the local rugged terrain along with other armies in his government to resist the invaders. Pei Songzhi qualified him (along with Fei Yi) as an average individual who had no weight on the existence of his State. Chang Qu, who wrote extensively about the history of the Sichuan region in the Chronicles of Huayang (Huayang Guo Zhi), greatly praised Zhuge Liang but lamented that his lord, Liu Shan wasn't the kind of man that could unite a country. In the volume 7 of the Huayang Guo Zhi, he ends Liu Shan's biography with Wang Chong's eulogy toward his former State of Shu Han where Wang Chong comments that Liu Shan was a mediocre ruler without ambition toward the world and was in part responsible for the decline of his State. Chen Shou, who wrote Liu Shan's biography in the Records of the Three Kingdoms (Sanguozhi), in his appraisal commends Liu Shan when he appointed Zhuge Liang for following reason but condemns him for the employment of Huang Hao as being ignorant. He noted that when something is without substance, it reflects what's around. And this expression fits Liu Shan perfectly.

Қазіргі заманғы

Алайда, қазіргі заманғы тарихшылар Лю Шанды көбінесе жағымды жарықтан көрсететін дәстүрлі көзқарасты сынға алып, ревизионистік тұрғыдан қарастырады. Олардың ішінде И Чжунцян тіпті Хан императоры У сияқты қабілетті императорлардың жанында да зұлым кеңесшілер болғанын айтты; Лю Шан – жалғыз жағдай емес. Сонымен қатар, Лю Шанның төңірегінде зұлым кеңесшілер ғана емес, Цзян Ван, Фэй И және Дун Юн сияқты көптеген қабілетті және талантты шенеуніктер де болды. Екіншіден, Лю Шанның көп ұрыссыз басылуы кінәлі болғанымен, Шу Ханның құлауының нақты себептері көп. Үшіншіден, Жао Юнның өміріндегі лауазымы Гуан Ю, Чжан Фэй, Ма Чао және Хуан Чжуннан төмен болды. Сондықтан Лю Шанның соңғы төртеуіне марқұм титулдарды беріп, Жао Юнға уақтылы бермеуі түсінікті. Соңында, Лю Шанның Сима Чжао алдындағы әрекеті мақсатты болды: ол Сима Чжаодан қашып, отбасын сақтау үшін ақымақ және беделсіз болып көрсенді, және ол мұнда сәтті болды. Сенімсіз Сима Чжаоны алдау арқылы Лю Шан ақымақ емес екенін көрсетті. Одан асып, Лю Шанның билік кезіндегі қабілеттілігінің айқын белгілері де болды. Ол Чжугэ Лянның қайтысынан кейін мемлекеттік істерді тікелей өзіне алуға және Цзян Ван мен Фэй Иді тағайындау арқылы оларды бір-бірін тексеруге мүмкіндік берді. 238 жылы Цао Вэй Гунсунь Юаньмен соғысқа шықты, және Шу Ханның көптеген адамдары бұл солтүстікке кеңейуге жақсы мүмкіндік деп ойлады. Алайда Лю Шан Фэй Иге Шығыс Уумен бірігіп ғана шабуыл жасауды және Цао Вэй дайын емес кезде ғана шабуылдауды бұйырды. Осы себепті бірнеше тарихи сарапшылар Лю Шанның сақтығын Лю Бэй мен Чжугэ Лянның қымбатқа түскен және тиімсіз жорықтарымен салыстырады. Соңында, 262-263 жылдардағы Лю Шанның басылуы екі мемлекет арасындағы халық саны мен әскери күштердегі үлкен айырмашылық, сондай-ақ жеңімпаздардың басылмаған жау мемлекеттерінің азаматтарын қырғынға салуға бейімділігіне байланысты тарихи жазбаларда және қазіргі замандағы түсіндірушілер тарапынан жаны ашыра қарастырылады. Атап айтқанда, Лю Шанның басылуы Шығыс Уумен одақтасып, билікті қайтаруға тырысқан аймақтық соғыс басшысы Гунсунь Юаньмен жиі салыстырылады, бұл оның әулетінің жойылуына және Ляодун халқының қанды қырғынына әкелді. Керісінше, Лю Шанның басылуы Уэй патшалығына билікті бейбіт түрде беруге әкелді, халықтың көп бөлігі зардап шекпеді, тек Цзян Вэйдің қастандығынан туындаған бір апталық тәртіпсіздіктерден басқа. Бесінші ұлы Лю Сюнь, Синьсин патшасы (新興王劉恂; 311 ж.т.), алтыншы ұлы; кейіннен Анле герцогі Лю Цян (劉虔; 311 ж.т.).

However, modern historians have taken a revisionist view, challenging the common portrayal of Liu Shan seeing him in a far more positive light. Among them, Yi Zhongtian argued that even competent emperors like Emperor Wu of Han had evil courtiers beside him; Liu Shan is not the only case. Moreover, surrounding Liu Shan were not only evil courtiers, but also many competent and talented officers like Jiang Wan, Fei Yi and Dong Yun. Secondly, Liu Shan surrendering without much fighting is blameworthy, but the fall of Shu Han was actually due to many reasons. Thirdly, for the case of Zhao Yun, Zhao's official position during his life was actually lower than Guan Yu, Zhang Fei, Ma Chao and Huang Zhong. Hence, Liu Shan's awarding of posthumous Marquis titles to the latter four but not timely to Zhao Yun was understandable. Finally, Liu Shan's behavior in front of Sima Zhao was purposeful: he pretended to be stupid and despicable so that Sima Zhao would ignore him and spare his family, and Liu Shan was successful. Being able to fool the distrustful Sima Zhao meant Liu Shan was actually not a fool. Moreover, there were notable signs of Liu Shan's competence during his reign. He cleverly retook direct control of state affairs after the death of Zhuge Liang and appointed Jiang Wan and Fei Yi so that the two could keep each other in check. In 238, Cao Wei made war with Gongsun Yuan and many people in Shu Han believed it was a good chance for northern expansion. However, Liu Shan carefully instructed Fei Yi to attack only in combination with Eastern Wu, and only when Cao Wei was unprepared. Several historical commentators thus compare Liu Shan's caution favorably with that of Liu Bei and Zhuge Liang's costly and ineffective campaigns. Finally, Liu Shan's surrender in 262 263 has been viewed with sympathy as an inevitable choice by commentators in both historical records and contemporary times, due to the vast difference in population and military capability between the two states, as well as the tendency of victors to massacre the citizens of enemy states that had refused to surrender. In particular, Liu Shan's surrender is often compared favorably with that of Gongsun Yuan, a regional warlord who attempted to retake power by allying with Eastern Wu, which eventually resulted in the extermination of his clan, and a bloody massacre of his population base at Liaodong. In contrast, Liu Shan's surrender led to a peaceful transfer of power to the Wei kingdom, with most of the population unharmed, except during the week of unrest caused by Jiang Wei's plotting. fifth son
Liu Xun, Prince of Xinxing (新興王劉恂; d. 311), sixth son; later succeeded the peerage of Duke of Anle
Liu Qian (劉虔; d. 311), seventh son

Үш патшалық туралы роман

Лю Шан Лу Гуанчжунның "Үш патшалықтың романсы" тарихи романында кейіпкер ретінде бейнеленеді, ол Үш патшалық дәуірінен бұрынғы және оның кезеңіндегі тарихи оқиғаларды көркемдеп суреттейді. Романда Лю Шан көбінесе сөздерге оңай ықпалға түсетін, әсіресе оған жақын евнух Хуан Хаодың сөздеріне бой ұсынатын, қабілетсіз билеуші ретінде көрсетіледі.

Қазіргі заманғы шығармалар

Лю Шан – Koei компаниясының "Dynasty Warriors" видео ойындары сериясында ойналатын кейіпкер. Ол алғаш рет жетінші бөлімінде, сондай-ақ Koei компаниясының "Warriors Orochi 3" ойынында қолжетімді болды.