Кіріспе
Оркни аралдарындағы арал, Шотландия.
Эдей ( /iː//d//iː/ ) – Шотландия материгінің солтүстігінде орналасқан Оркни аралдарының бірі. Солтүстік аралдардың бірі саналатын Эдей, Оркни материгінен шамамен 16 шақырым қашықтықта жатыр. 154,5 км² аумақты алып жатқан бұл арал архипелагтың тоғызыншы ең ірі аралы. Аралдың негізгі тау жынысы – Ескі Қызыл құмтас, ол теңіз жарталарында көрінеді. Мұнда жақсы сақталған неолиттік кезеңге қатысты түрлі мазарлар, сондай-ақ қола дәуіріндегі қоныстардың іздері мен викингтер дәуірінен қалған қамалдың қиратылыстары бар. Шотландия үкімдігі кезінде Кальфсаундтағы Карик Хаус иелігі дамыды, ол қысқа мерзімге қала мәртебесін алды. Британдық кезеңде ауыл шаруашылығы саласында көптеген жаңарулар енгізілді, алайда XIX ғасырдың ортасынан бері халық саны күрт азайды. XXI ғасырда Эдей серіктестігі арал экономикасын жандандыруда сәттілікке қол жеткізді. Жергілікті топонимдер аралдың бай тілдік мұрасын көрсетеді, ал аралдың ландшафты мен оны қоршаған теңіздер көптеген жануарларға тартымды ортаны құрайды.
Этимология
"Едай" есімі көне норвег тіліндегі eið сөзінен шыққан және "истмус аралы" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау экономикалық белсенділікпен байланысты және тек қана истмус "тауарлар мен/немесе қайықтарды бір жағалаудан екінші жағалауға тасымалдау жолы" болған жерлерде қолданылады. Солтүстік Атлантикадағы аралдарда көптеген басқа eið атаулары бар, ал Оркнидегілерге Оңтүстік Рональдсейдегі Хокса (Хаугейд), Айт (Уоллс, Стронсей және батыс материкте кездеседі) және Скандинавиялық Skálpeið-тен алынған Сент-Оладағы Скапа кіреді. Эдейдегі орталық истмусқа жақын орналасқан Доми шығанағының атауы да "сот үйінің истмусы" дегенді білдіретін dómr eið-дан шыққан болуы мүмкін, бұл Шотландия тарихының норвег кезеңінде маңызды жиын орыны болғанын көрсетеді. Оркни аралдарындағы басқа жерлердегідей, жер атаулары көбінесе норвег, шотланд және ағылшын тілдерінің әсерлерінің қоспасынан тұрады. Эдайға скандинавиялық қоныс аударушылар келгенге дейін болған пиктік атаулар жойылған сияқты. Көбінесе қолданылатын quoy жұрнағы көне норвег тілінен kví ló сөзінен шыққан және батпақты жердегі қоршауды білдіреді. Шығыс жағалаудағы Скаилл норвег тіліндегі skáli сөзінен шыққан және бірнеше кішкентай поселеніктермен байланысты жақсы құнарлы жердегі маңызды шаруашылықты көрсетеді. Лондон шығанағының да норвег тегі бар, lund inn сөзі "орманды жер" дегенді білдіреді, бірақ қазір бұл ағаштары аз ландшафты сипаттауға сай емес. Жарлы жағалауда жиі кездесетін "гео" атауы норвег тіліндегі gjá сөзінен шыққан және жартастың бетіндегі тар және терең жарықты білдіреді.
География және геология
Эдей солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзын, бірақ Думи құмдары мен Лондон шығанағы арасындағы тар жерде ені 500 метрден аспайды. Аралдың орталық бөлігі көбінесе жусанмен жабылған сортапты дала, ал егістік жағалау аймақтарымен шектелген. Ең биік нүктелері – аралдың ортасындағы Флафтон төбесі, батыс жағындағы Ферснес төбесі, солтүстіктегі Винкуой төбесі және оңтүстіктегі Уорд төбесі. Үлкен су айдыны Винкуой төбесінің оңтүстік-шығысындағы теңіз. Доми көлі тар "белдеудің" батыс жағында, ал кішкентай Каррик көлі – солтүстік жағалауда орналасқан. Кейбір жерлерде қалыңдығы өте зор, және негізінен сары және қызыл құмтастардан, арасында сұр тақта тастар мен марлдардан тұрады. Тас оңай қазылады, және Ферснес құмтастарының сары түрі Кирквалл қаласындағы Сент-Магнус соборының құрылысында қолданылған. Девон кезеңі негізгі бүктемеге, солтүстік-оңтүстік бағытындағы Эдей синклиніне деформацияланған, кезеңнің ең жас бөлігі – Үстіңгі Эдей құмтасы аралдың солтүстігінде Кусби шығанағынан Ред Хедке дейін шығындылайды. Кезеңнің ең көне бөлігі – Роусай тақта тастары аралдың шығыс жағында Миллдейл шығанағында, Кирк Тэйнгтен Уор Несске дейін, ал батысында Силскерри шығанағынан Ферснесске дейін табылған. Венес – жоғарғы Эдей құмтасынан құралған және тақта тастарға қарай құлаған.
The largest body of water is the sea southeast of Vinquoy Hill. Loch of Doomy lies on the western side of the narrow "waist" and the smaller Loch Carrick on the north coast. In places it is up to thick, and is largely composed of yellow and red sandstones with intervening grey flagstones and marls. The rock is easily quarried and some of the yellow sandstones from Fersness were used in the construction of St Magnus Cathedral in Kirkwall. The Devonian sequence is deformed into a major fold, the north–south trending Eday Syncline, with the youngest part of the sequence, the Upper Eday Sandstone outcropping in the north of the island from Bay of Cusby to Red Head. The oldest part of the sequence, the Rousay Flagstones are found on the eastern side of the island at Bight of Milldale and from Kirk Taing to War Ness, and to the west from Sealskerry Bay to Fersness. Veness is formed of Upper Eday Sandstone downfaulted against the flagstones.
Тарихқа дейінгі дәуір
Археологиялық деректердің өте шектеулі болуы Оркнидегі мезолиттік өмірге қатысты аз ғана мәлімет береді, бірақ архипелагтағы үйлер мен монументалды неолиттік құрылымдардың кейінгі жиынтығы Ұлыбританияда теңдесі жоқ. Калф саундқа көрінетін биік орналасқан Винкуй камералы обасы, диаметрі және биіктігі бар. Бұл Маесхоу типті қабірдің тар кіреберіс жолы төрт бүйірлік камерасы бар орталық камераға жетелейді. Эдейдегі қызығушылық тудыратын басқа орындарға Милл-Лохтың солтүстігіндегі жер бедерін басып тұрған және Оркнидегі ең биік монолиттердің бірі болып табылатын Сеттер тасы кіреді. Аралда бірнеше қола дәуіріне жататын орындар бар, бірақ олардың қалдықтары айқын емес. Оңтүстік-батыстағы Уорнесте осы кезеңге жататын күйдірілген үйінді бар, ал Ит жүйкесіне жақын Фарэй аралындағы екі үйдің қираған қалдықтары сақталған. Сеттердің қоршауы – Милл-Лохтың солтүстігінде орналасқан қола дәуіріне жататын қоршау. Солтүстік-батыс Эдейдегі Линкатаингте ат тасын қамтитын темір дәуіріне жататын үлкен дөңгелек үйдің орны бар. Кейінірек, Оркниді пиктілер қоныстандырған, бірақ археологиялық дәлелдер жеткіліксіз.
Although there are several Bronze Age sites on the island, they provide less dramatic remains. At Warness in the south west there is a burnt mound from this period and there are the ruins of two houses of a similar age on Holm of Faray near the Point of Dogs Bones. The Fold of Setter is an Bronze Age enclosure located to the north of Mill Loch. There is the site of a large Iron Age roundhouse containing a saddle quern at Linkataing in north west Eday. Latterly, Orkney was settled by the Picts although the archaeological evidence is sparse.
Скандинавтардың отарлауы
Викингтер аралдарды қашан және қалай жаулап алғаны және иеленгені белгісіз, және скандинавиялықтардың Шотландиямен байланысы, әрине, 8 ғасырдағы жазба деректерге дейін болған, бірақ олардың сипаты мен жиілігі белгісіз. Эдай аралындағы скандинавиялықтардың болғанын көрсететін жер-атау дәлелдері нақты, ал сол кездегі аралдағы өмірдің ерекшеліктері туралы өте аз мәлімет бар. 12 немесе 13 ғасырға жататын Стакель Брей қамалының норвег дәуіріндегі қираған орындары Гринтофт шығанағының шығысындағы жасыл төбе астында жатыр. Бұл қамал сол уақытта Эдайдың ең маңызды құрылысы болған болуы мүмкін.
Шотландиялық билік
1468 жылы Оркни Шотландия Корольдігінің құрамына кірді және шотланд кәсіпкерлерінің келуі өзін-өзі Orcadie қауымдастығы деп атаған, фермерлер, балықшылар және саудагерлерді қамтитын, әртүрлі және тәуелсіз қауымдастық құруға көмектесті. Олар феодалдық билеушілеріне қарсы өз құқықтарын қорғауға қабілетті екенін көрсетті. Дегенмен, сол кездегі Эдай аймағындағы жағдай туралы көптеген мәліметтер аристократияның іс-әрекеттері арқылы бізге жеткен. 1561 жылы Реформация кезінде Эдвард Синклер Оркней епископы Адам Ботвеллден Эдай жерін иелену құқығын алды. Бұл аласапыран заман болды – Синклердің міндеттеріне реформашы епископты "кез келген басқыншылардан" қорғау кірді. Кейін сол жылы ол Киркваллдегі католиктерге қарсы бүліктердің бірін ұйымдастырушыларының бірі болды. Оның ұлы Уильям уақыты келгенде Эдай иелігін басқаруды өз мойнына алды, бірақ ол қарызға батты. 1601 жылы Эдуард "100 жасқа жуық, қарт және әлсіз адам" болғанда Уильям отбасының мүддесін Джордж Синклерге, Кейтнесс графына сатуға тырысты. Аралда 120-дан астам жабайы өсімдік түрі тіркелген. Жыл бойы аралды аралап, экскурсиялар ұйымдастыратын күзетші бар.
His son William took over the running of the Eday estate in due course, but it became burdened with debt. In 1601 when Edward was "an auld decrepit man aged 100 or thereby" William attempted to sell the family interest to George Sinclair the Earl of Caithness. Over 120 species of wild plants have been recorded on the island, A ranger provides guided walks throughout the year.
Белгілі жерлестері
Австралиялық пионерлік кәсіби одақтардың жетекшісі және Австралияның Еңбек партиясының саясаткері Уильям Спенс 1846 жылы Эдай аралында дүниеге келді. Канаданың Парламентінің Өкілдер палатасында Маккензи округін өкілдік еткен Джон Флаус Рид 1860 жылы Эдай аралында дүниеге келді. Норман Миллер Джонсон FRSE (1887–1949) – Эдайдың пасторы болды және сол жерде қайтыс болды.