Құпия келісімдер – мемлекеттер арасындағы жасырын шарттар. Тарихы 18-19 ғасырлардағы Еуропа дипломатиясында маңызды, бірақ қазір сирек. Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептерінің бірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Егеменді мемлекеттер арасындағы халықтан жасырылған шарттар
Treaties between sovereign states hidden from public knowledge
Құпия шарт – бұл келісімге қатысушы мемлекеттердің басқа мемлекеттер мен жұртшылықтан шарттың өмірге бар екенін немесе мазмұнын жасыруға келіскен шарт (халықаралық келісім). Мұндай келісімді құпия ұстау міндеттемесі шарттың өзінде немесе жеке келісімде болуы мүмкін. Құпия шарттар 18 және 19 ғасырлардағы Еуропаның күш тепе-теңдігі дипломатиясында маңызды рөл атқарды, бірақ қазіргі кезде сирек кездеседі.
A secret treaty is a treaty (international agreement) in which the contracting state parties have agreed to conceal the treaty's existence or substance from other states and the public. Such a commitment to keep the agreement secret may be contained in the instrument itself or in a separate agreement. Secret treaties were highly important in the balance of power diplomacy of 18th and 19th century Europe, but are rare today.
Тарих
Еуропалық державалардың арасындағы "күрделі одақтастық жүйелері", "әрқайсысы құпия келісімдер, қаржылық келісімдер және 'әскери түсіністіктер' желісімен қамтамасыз етілген, Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептерінің бірі ретінде жиі айтылады. Мысалы, Германия мен Ресей арасында 1887 жылдың маусымында жасалған қайта сақтандыру шарты, Германияның канцлері Отто фон Бисмарк екі фронтты соғыстан қашу үшін жасаған, екі елдің де үшінші елмен соғысқа қатысқан жағдайда үш жылға бейтарап болуға міндеттенген "өте құпия шарт" болды, егер Германия Ресейдің ұзақ жылдар бойы одақтасы болған Францияға немесе Ресей Германияның ұзақ жылдар бойы одақтасы болған Австрия-Венгрияға шабуыл жасамаса. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде "бірнеше одақтастар арасындағы немесе бір мемлекет пен екінші мемлекет арасындағы құпия келісімдер мен міндеттемелерді" пайдалану жалғасты. Олардың кейбіреулері өзара қарама-қайшы болды, соғыс аяқталғаннан кейін "ашу-ызаның мұрасын" қалдырды. Бұл дәуірдің маңызды құпия келісімдерінің бірі – 1914 жылдың 2 тамызында Константинопольде жасалған Германия-Осман одағы. Бұл келісім бойынша Германия мен Түркия Австрия-Венгрия мен Сербия арасындағы қақтығыста бейтарап болады, бірақ Ресей "белсенді әскери шаралармен" араласса, екі ел де әскери одақтас болады. Тағы бір құпия келісім – 1916 жылдың 17 тамызында Румыния мен Үштік Антанта державалары (Ұлыбритания, Франция, Италия және Ресей) арасында Бухарестте жасалған келісім-шарт, онда Румыния Австрия-Венгрияға шабуыл жасауға және белгілі бір аумақтық пайдалардың орнына жеке бейбітшілік іздемеуге міндеттенді. Ол келісімнің 16-бабында: "Осы келісім құпия болып сақталады" делінген.
The "elaborate alliance systems" among European powers, "each secured by a network of secret treaties, financial arrangements, and 'military understandings, are commonly cited as one of the causes of World War I. For example, the Reinsurance Treaty of June 1887 between Germany and Russia, which was negotiated by German Chancellor Otto von Bismarck for Germany to avoid a two front war, was a "highly secret treaty" in which the two powers pledged a three year period to remain neutral if the other became involved in a war with a third country unless Germany attacked Russia's longstanding ally, France, or Russia attacked Germany's longstanding ally, Austria Hungary. The use of "secret agreements and undertakings between several allies or between one state and another" continued throughout World War I. Some of them were irreconcilably inconsistent, "leaving a bitter legacy of dispute" at the end of the war. Some important secret treaties of the era include the one for the German–Ottoman alliance, which was concluded in Constantinople on August 2, 1914. That treaty provided that Germany and Turkey would remain neutral in the conflict between Austria Hungary and Serbia, but if Russia intervened "with active military measures", both countries would become military allies. Another secret treaty was the Treaty of Bucharest, concluded between Romania and the Triple Entente powers (Britain, France, Italy, and Russia) on August 17, 1916 in which Romania pledged to attack Austria Hungary and not to seek a separate peace in exchange for certain territorial gains. Article 16 of that treaty provided, "The present arrangement shall be held secret."
Реформаның алғашқы кезеңдері
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көптеген елдерде халық ашық дипломатия талап етті. 1917 жылы қарашада Октябрь революциясы Ресейге большевиктерді билікке келтіргеннен кейін, Леон Троцкий патша үкіметінің Антанта державаларымен жасасқан құпия келісімдерін, оның ішінде Лондон келісімі мен Константинополь келісімін жариялады. Ол құпия дипломатияны жоюды ұсынды. Бұл әрекет халықаралық ұят тудырып, "жасырын дипломатияға қарсы күшті және тұрақты реакцияға" себеп болды. АҚШ президенті Вудро Вильсон құпия дипломатияға қарсы болды және оны бейбітшілікке қауіп деп қарады. Ол құпия дипломатияны жоюды өзінің Он төрт тармақтың бірінші тармағы етіп белгіледі, оны ел соғысқа қатысқаннан кейін 1918 жылдың 8 қаңтарында Конгреске сөйлеген сөзінде жариялады. Вильсон "АҚШ-ты одақтастардың бұрынғы құпия міндеттемелерінен алшақтатып, соғыста жеңіске жеткеннен кейін оларды мәңгілікке жоюға тырысты". Он төрт тармақ Уолтер Липман және оның тергеу тобындағы әріптестері Исаия Боуман, Сидни Мезес және Дэвид Хантер Миллер дайындаған жобаға негізделген. Липманның жобасы, соғыс министрі Ньютон Д. Бейкер көрсеткен құпия келісімдерге тікелей жауап болды. Бұл келісімдерді тіркеу жүйесінің құрылуына әкелді, "бірақ тіркеуге жататын барлық келісімдер толыққанды тіркелмеді". халықтың басылымға қарсылығы күшті болды. Бұл жағдай Лиганың беделін күрт түсірді.
After the outbreak of World War I, public opinion in many countries demanded more open diplomacy. After the October Revolution brought the Bolsheviks to power in Russia in November 1917, Leon Trotsky published the secret treaties that the Tsarist government had made with the Entente powers, including the Treaty of London and the Constantinople Agreement. He proposed the abolition of secret diplomacy. That move caused international embarrassment and "a strong, sustained reaction against secret diplomacy". US President Woodrow Wilson was an opponent of secret diplomacy and viewed it as a threat to peace. He made the abolition of secret diplomacy the first point of his Fourteen Points, set forth in a speech to Congress, on January 8, 1918, after the country had entered the war. Wilson "dissociated the United States from the Allies' earlier secret commitments and sought to abolish them forever once the war had been won". The Fourteen Points were based on a draft paper prepared by Walter Lippmann and his colleagues on the Inquiry, Isaiah Bowman, Sidney Mezes, and David Hunter Miller. Lippmann's draft was a direct response to the secret treaties, which Lippman had been shown by Secretary of War Newton D. Baker. That led to the rise of the treaty registration system "although not every treaty that would have been subject to registration was duly registered". amid public opposition to appeasement. The episode severely damaged the reputation of the League,
Тарихтың ең әйгілі құпия келісімдерінің бірі – 1939 жылдың 23 тамызында Кеңес Одағы мен нацистік Германия арасында жасалған Молотов-Риббентроп пактінің қосымша құпия хаттамасы, оны Кеңес Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов пен Германия Сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроп келісті. Пакеттің өзі, он жылдық шабуылға қатыспау туралы келісім, жарияланды, бірақ келесі айда онымен алмастырылған, ұқсас құпия хаттама – Германия-Кеңес шекарасы шарты, Шығыс Еуропада нацистік Германия мен Кеңес Одағының ықпал ету аймақтарын бөліп, Финляндия, Эстония, Латвия, Бессарабия (Румынияның бөлігі) және Шығыс Польшаны Кеңес Одағының, ал Батыс Польша мен Литваны Германияның ықпал ету аймағына қосты. Пайыздық келісім – 1944 жылғы қазан айында Мәскеуде өткен төртінші конференцияда Кеңес Одағының премьер-министрі Иосиф Сталин мен Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль арасындағы Еуропа елдерін басшылардың ықпал ету аймақтарына бөлу туралы құпия келісім. Черчилль бұл келісімді он екі жылдан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс туралы естеліктерінің соңғы томында ресми түрде жариялады.
One of the most infamous secret treaties in history was the Additional Secret Protocol to the Molotov–Ribbentrop Pact of August 23, 1939 between the Soviet Union and Nazi Germany, which was negotiated by Soviet Foreign Minister Vyacheslav Molotov and German Foreign Minister Joachim von Ribbentrop. The pact itself, a ten year non aggression agreement, was public, but the Additional Secret Protocol, superseded by a similar secret protocol, the German Soviet Frontier Treaty, the next month, carved up spheres of influence in Eastern Europe between Nazi Germany and the Soviet Union and placed Finland, Estonia, Latvia, Bessarabia (part of Romania), and eastern Poland in the Soviet sphere and western Poland and Lithuania in the German sphere. The percentages agreement was a secret pact between Soviet Premier Joseph Stalin and British Prime Minister Winston Churchill during the Fourth Moscow Conference in October 1944 on how to divide various European countries among the leaders' respective spheres of influence. The agreement was officially made public by Churchill twelve years later in the final volume of his memoir of the Second World War.
Қазіргі кездегі құлдырау
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Ұлттар Лигасымен басталған тіркеу жүйесі Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы жалғастырылды. Сонымен қатар, 1980 жылы күшіне енген Вена конвенциясының 80-бабы Конвенцияға қатысушы тараптарды, олардың күшіне енгеннен кейін, өздері қатысушы болып табылатын кез келген шартты тіркеуге міндеттейді. Алайда, БҰҰ Жарғысының 102-бабы да, Келісімдер құқығы туралы Вена конвенциясының 80-бабы да Ұлттар Лигасы Пактінің 18-бабының соңғы бөлігін сақтап қалмады. Осылайша, шартты "мүмкіндігінше тез арада" тіркемеу Хартия мен Конвенцияны бұзу болып табылады, бірақ шартты жарамсыз немесе тиімсіз етпейді. Біріккен Ұлттар Ұйымы жылдар бойына өзінің тәжірибелік тізілімі мен келісімдер кітабында егжей-тегжейлі сипатталған, кең ауқымды келісімдерді тіркеу жүйесін дамытты. 1946 жылдың желтоқсанынан 2013 жылдың шілдесіне дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының хатшылығы БҰҰ Жарғысының 102-бабына сәйкес, Біріккен Ұлттар Ұйымының келісімдер сериясында жарияланған 200 000-нан астам шартты тіркеді. Дегенмен, бүгінде "көптеген шарттар тіркелмейді, көбінесе әкімшілік сипаты немесе кейбір шарттардың уақытша болуы сияқты практикалық себептерге байланысты". Тіркелмеген шарттар міндетті түрде құпия емес, себебі мұндай шарттар көбінесе басқа жерде жарияланады. Мысалы, 1960 жылғы АҚШ пен Жапония арасындағы қауіпсіздік шартынан кейін екі ел үш келісімге келді, олар (жапон Сыртқы істер министрлігі шақырған сарапшылар тобының пікірінше) кем дегенде, кең мағынада құпия шарттар деп танылуы мүмкін. Бұл келісімдерде Жапонияның ядролық қарусыздық саясатына қарамастан, АҚШ күштерінің Жапонияда ядролық қаруды тасымалдауы және сақтауы қарастырылған. 2010 жылы оларды жария етуге дейін, жапон үкіметі бір келісімді ашуға тырысқан журналист Нишияма Такичиді тыңшылық қылды деген айыппен соттады. "Кондор операциясы" – АҚШ пен Оңтүстік Американың бес елі арасындағы латын Америкасындағы коммунистік бүлікшілер мен басқа да солшылдарға қарсы қарсы көтерілістерді және "кір соғысты" үйлестіру бойынша құпия келісім. Дёрр мен Шмаленбахтың Келісімдер құқығы туралы Вена конвенциясына берген түсіндірмесінде: "Қазіргі таңда құпия шарттардың маңызды рөл атқармайтыны [БҰҰ Жарғысының 102-бабы] нәтижесінде емес, халықаралық қатынастардың жалпы өзгергенінің нәтижесінде болып отыр", - делінген. Демократиялық мемлекеттердегі жеке халықаралық келісімдер "іс жүзінде жойылды", ал бейресми келісімдер "олардың ең жақын заманауи баламасы" болып табылады. Келіссөздердің құпиялылығын сақтаудың дәстүрлі қағидасы ашықтық құндылықтарымен қақтығысады: Энн Петерс "жаһандық құралдар ретінде көпжақты шарттардың маңыздылығының артуы, бір жағынан дипломатиялық келісімдер келіссөздерінің құпиялылығы мен жасырындығына, екінші жағынан үшінші тараптардың мүдделеріне және әлемдік қоғамдық пікірге берілетін салыстырмалы салмақты қайта қарауға шақырады" деп жазады. Транс-Тынық мұхиты серіктестігі және контрафактіге қарсы сауда келісімі сияқты еркін сауда келісімдері бойынша келіссөздердің құпиялылығы саяси тұрғыдан даулы болды, кейбір сарапшылар үлкен ашықтықты жақтады, ал басқалары құпиялылықтың қажеттілігін атап өтті.
After World War II, the registration system that had begun with the League of Nations was continued through the United Nations. Similarly, Article 80 of the Vienna Convention on the Law of Treaties (which entered into force in 1980) requires a party to the convention to register any treaty to which it is a party once the treaty enters into force. However, neither Article 102 of the UN Charter nor Article 80 of the Vienna Convention on the Law of Treaties has preserved the latter part of Article 18 of the Covenant of the League of Nations. Consequently, failure to register a treaty "as soon as possible" is a violation of the Charter and Convention, but does not render the treaty invalid or ineffective. Over the years, the UN has developed an extensive treaty registration system, detailed in its Repertory of Practice and Treaty Handbook. From December 1946 through July 2013, the United Nations Secretariat recorded over 200,000 treaties published in the United Nations Treaty Series pursuant to Article 102 of the UN Charter. Still, today "a substantial number of treaties are not registered, mainly due to practical reasons, such as the administrative or ephemeral charter of some treaties". Non registered treaties are not necessarily secret, since such treaties are often published elsewhere. For example, after the 1960 Security Treaty between the U. S. and Japan, the two nations entered into three agreements that (according to an expert panel convened by the Japanese Foreign Ministry) could be defined as secret treaties, at least in a broad sense. These agreements involved the transit and storage of nuclear weapons by U. S. forces in Japan despite Japan's formal non nuclear weapons policy. Prior to their public release in 2010, the Japanese government had gone so far as convicting journalist Nishiyama Takichi, who tried to expose one treaty, for espionage. Operation Condor was a secret treaty between the US and five South American nations to coordinate counter insurgency and "dirty war" against communist rebels and other leftists in Latin America. According to Dörr & Schmalenbach's commentary on the Vienna Convention on the Law of Treaties, "the fact that today secret treaties do not play an essential role is less a result of [Article 102 of the UN Charter] than of an overall change in the conduct of international relations". With private international understandings "virtually eliminated" among democratic states, informal agreements "live on as their closest modern substitutes". The traditional rule in favor of secrecy of negotiations is in tension with values of transparency: Anne Peters writes that "the growing significance of multilateral treaties as global instruments invites a readjustment of the relative weight accorded to the values of discreteness and confidentiality of diplomatic treaty negotiations on one hand, and the interests of third parties and the global public on the other hand." The secrecy of negotiations for free trade agreements such as the Trans Pacific Partnership and the Anti Counterfeiting Trade Agreement have been politically controversial, with some commentators favoring greater transparency and others emphasizing the need for confidentiality.