Кіріспе

АҚШ Конституциясындағы құлдарды есепке алу туралы ереже жойылды. Үштен екі бөлігін есептеу – 1787 жылғы АҚШ Конституциялық конвенциясында штаттың жалпы халқына құлдарды қосу мәселесі бойынша қол жеткізілген келісім. Бұл есептеу мыналарды анықтады: Өкілдер палатасындағы орын саны; әр штатқа бөлінетін сайлау дауысының саны; және штаттардың салық төлеу мөлшері. Құлдар ұстайтын штаттар өздерінің барлық халқының есепке алынуын қалаған, осылайша Конгресске сайлай алатын өкілдердің санын анықтауға тырысқан. Бос штаттар құлдар ұстайтын штаттардағы құлдарды есепке алмауды қалаған, себебі олардың дауыс беру құқығы болмаған. Осы дауды шешу үшін келісімге келді. Келісім бойынша, әр штаттың құл халқының үштен екі бөлігі сол штаттың жалпы халқына қосылды, бұл Өкілдер палатасын бөлу мақсатында Оңтүстік штаттарына Солтүстік штаттарына қарағанда палатада көбірек билік берді. Бұл сонымен қатар құл иелеріне Оңтүстік штаттарының заң шығару органдарында да ұлғайтылған өкілеттіктер берді; бұл 1863 жылы Батыс Вирджинияның Вирджиниядан бөлінуіне себеп болды. Бос негрлер мен мерзімі белгілі қызметкерлер бұл келісімге жатпады және әрқайсысы өкілдік үшін толық бір адам ретінде есептелді. АҚШ Конституциясында үштен екі бөлігін есептеу туралы келісім 1-баптың 2-бөлімінің 3-тармағының бір бөлігі болып табылады. 1868 жылғы Төртінші түзетудің 2-бөлімі кейіннен осы бапты жойды және келісімді ашық түрде күштен шығарды.

Мәтін

АҚШ Конституциясындағы үштен бес бөлігін есепке алу туралы келісім 1-баптың 2-тармағының 3-бөлігінде қарастырылған.

Конфедерация Конгресі

Үштен екінің арақатынасы 1783 жылғы 18 сәуірде Конфедерацияның Ережелеріне ұсынылған түзетумен бастау алды. Түзетудің мақсаты әр штаттың байлығын анықтау негізін өзгерту болды, осылайша оның салық міндеттемелері жылжымайтын мүліктен халыққа, байлықты өндіру қабілетінің өлшемі ретінде ауыстырылды. Конгресс комитетінің ұсынысы бойынша, салықтар "барлық жастағы, жынысты және әлеуметтік жағдайы бойынша, салық төлемейтін үндістерден басқа, әрбір штаттың тұрғындарының санына пропорционалды түрде төленуі керек". Оңтүстік штаттары бұл формулаға бірден қарсылық білдірді, себебі ол салық сомасын есептеуде, негізінен мүлік ретінде қаралатын құлдарды қамтитын еді. Томас Джефферсон пікірсайыстар туралы жазбаларында жазғандай, Оңтүстік штаттарына "салық олардың саны мен байлығына сәйкес салынар еді, ал Солтүстік штаттарына тек санына ғана салық салынар еді". Мысалы: "Біз осы доктринаға сенеміз", - деді Оңтүстік штаттарының бірі, "өкілдік негізінен адамдарға, ал салық негізінен мүлікке қатысты, және біз осы айырмашылықты құлдарымыздың жағдайына қатысты қолданамыз. Бірақ құлдар тек мүлік ретінде қарастырылатынын және ешқандай жағынан адам ретінде қарастырылмайтынын жоққа шығаруымыз керек. Шын мәніндегі жағдай мынада: олар осы екі қасиетті де бөліседі: біздің заңдарымыз бойынша, кейбір жағдайларда адамдар ретінде, ал басқа жағдайларда мүлік ретінде қарастырылатын құлдардың жағдайы ерекше болып саналады. Конституция оларды тұрғындар ретінде қарастырсын, бірақ құлдықпен еркін тұрғындар деңгейінен төмен деп саналсын, құлдың адамның бес бөлігінен айырылғаны ретінде қарастырсын. Сондықтан, Федералдық Конституция құлдарымыздың жағдайына қатысты, оларды адамдар мен мүліктердің аралас сипатында қарастырған кезде, өте орынды шешім қабылдайды. Бұл олардың нағыз сипаты. Бұл оларға заңдар бойынша берілген сипаттама, және бұл тиісті критерий екені жоққа шығарылмайды; себебі олардың негрлерді мүлік нысандарына айналдырған заңдардың арқасында ғана олардың санын есептеуде орын даулы болып тұр, және егер заңдар алынып тасталған құқықтарды қалпына келтірсе, негрлер басқа тұрғындармен тең өкілдікке ие болудан бас тартуға болмайды. Мэдисон кейіннен "Өкілдер палатасының жалпы саны" (1788 жылғы 15 ақпан) атты Федералист №55 еңбегінде 3/5 көрсеткіші сол кездегі құлдардың халық санын бағалаумен байланысты екенін түсіндірді: Конвенцияға үкімет құрылымының жоспарын ұсынғанда, Оңтүстік Каролинадан Чарльз Пинкни үлестіру мақсатында "Өкілдер палатасы" "әр мың тұрғынға бір мүше, қаралардың үштен екісі ескеріледі" деген принципімен анықталуын ұсынды. Конвент өкілдер палатасындағы өкілдіктің салыстырмалы штаттардың халқына пропорционалды болуын бір ауыздан қабылдады, бірақ бастапқыда оның қара нәсілді халықты бөлу туралы ұсынысын және оның жоспасының қалған бөлігін қабылдамады. Құлдыққа қарсы делегаттар әр штаттың тек еркін тұрғындарын ғана есептеуді ұсынды, ал құлдықты қолдайтын делегаттар бұл ұсынысқа қарсы шығып, құлдарды нақты саны бойынша есептеуді талап етті. Құлдарды үштен екінің арақатынасы бойынша есептеу туралы ұсыныс алғаш рет 11 маусымда ұсынылды және қысқаша талқылаудан кейін тоғыз штат екіге қарсы дауыс берді. Кейбір Оңтүстік штаттарының делегаттары мүмкіндікті пайдаланып, құл халқына толық өкілдік беруді ұсынды; көптеген штаттар "жоқ" деп дауыс берді. Штаттар құлдарды бес бөліктен санау туралы қандай да бір келісімге келмейтінін көріп, үштен екінің арақатынасы қайтадан қарастырылды және сегіз штат екіге қарсы дауыс берді.

Компромистік шешім және заң шығару

Даулы пікірталас салдарынан, ақырында келісілген – "барлық басқа адамдарды" олардың нақты санының бес еселігінің үш бөлігі ретінде есептеу туралы шарт, құл иеленуші штаттардың бастапқы ұсыныстармен салыстырғандағы өкілдігін азайтты, бірақ солтүстік штаттардың ұстанымымен салыстырғанда жақсартты. Құл иеленуші штаттарды осы келісімге келісуге ынталандырған фактор – оның салық салумен бірдей пропорцияда байланысты болуы, соның салдарынан құл иеленуші штаттардың салық жүктемесі де азайды. 1787 жылғы Конституциялық конвенттегі даулы мәселе – құлдар Конгрессте штаттардың өкілдігін анықтауда халықтың бір бөлігі ретінде есептеле ме, әлде мүлік ретінде қарастырыла ма және осылайша өкілдік мақсатында ескерілмей ме еді. Құлдардың саны көп штаттардың делегаттары құлдарды жаңа үкімет штаттардан халық санына сәйкес салық жинаса, өкілдік анықтауда адамдар ретінде қарастыру керек деп талап етті. Құлдық аз таралған штаттардың делегаттары құлдарды салық салуға қосу керек, бірақ өкілдік анықтау үшін емес деп мәлімдеді. Бірақ ұсынылған пропорция Конституциялық конвентте туындаған жағдайдан шығудың оңай шешімін ұсынды. Осы жағдайда, қарама-қарсы күштердің орналасуы 1783 жылғы Конфедерациялық ережелерде болғаннан кері болды. Ережелерді түзету кезінде Солтүстік штаттары құлдарды Оңтүстік штаттарынан артық санауды қалады, себебі мақсат – штаттардың федералды үкіметке төлейтін салықтарын анықтау еді. Конституциялық конвентте ең маңызды мәселе Конгресстегі өкілдік болды, сондықтан Оңтүстік штаттары құлдарды Солтүстік штаттарынан артық санауды қалады.

Азамат соғысына дейін

Халық санауына негіделген заң шығару үлестірілімінде құлдардың бес бөлігінен екісін есепке алмау арқылы (конституцияда қарастырылғандай), Үштен бес компромисі еркін штаттармен салыстырғанда құл штаттарының Өкілдер палатасындағы өкілдігін азайтты. Керісінше, құлдардың бес бөлігінен үшін заң шығару үлестіріліміне қосу (олардың дауыс беру құқығы болмаса да), егер өкілдік құл емес халыққа негізделген болса, құл штаттарының Өкілдер палатасындағы еркін штаттардан артық өкілдігін қамтамасыз етті. Осы көзқарас бойынша, мысалы, 1793 жылы оңтүстік құл штаттары 105 орынның 47-сіне ие болды, ал бос халыққа негізделгенде 33 орынға ие болар еді. 1812 жылы құл штаттары 143 орынның 76-сына ие болды, ал 59 орынға ие болар еді; 1833 жылы 240 орынның 98-іне ие болды, ал 73 орынға ие болар еді. Осының нәтижесінде Американдық Азамат соғысына дейін оңтүстік штаттары президенттікке, палата спикерлігіне және Жоғарғы Сотқа қосымша ықпал етті. Сонымен қатар, 1850 жылға дейін сақталған құл және еркін штаттардың тең санына оңтүстік штаттарының талабы Сенаттағы оңтүстік блогын, сондай-ақ сайлаушылар алқасының дауыстарын қорғады. Тарихшы Гарри Уиллс, егер құл штаттарынан қосымша дауыстар болмағанда, Джефферсон 1800 жылғы президенттік сайлауда жеңіліп қалар еді деп болжайды. Сондай-ақ, "Миссуриде құлдыққа тыйым салынған болар еді, Джексонның үндістерді қоныстандыру саясаты сәтсіз аяқталған болар еді, Уилмот шарасы Мексикадан алынған аумақтарда құлдықты тыйым салған болар еді, Канзас-Небраска заң жобасы қабылданбаған болар еді".

Азамат соғысынан кейін

Он төртінші түзетудің (1868) 2-бөлімі кейіннен 1-баптың 2-бөлімі, 3-тармағын алмастырды және келісімді нақты түрде жойды. Онда "өкілдер салық төлемейтін үндістерді есепке алмағанда, әрбір штаттағы адамдардың толық санын есепке ала отырып бөлінеді" деп көрсетілген. Осы баптың кейінгі ережесі ересек ер азаматтарға дауыс беру құқығын бермейтін штаттардың Конгресстегі өкілдігін азайтты, бірақ бұл ереже тиімді түрде қолданылмады. (1865 жылы қабылданған Он үшінші түзету құлдықты тыйым салғаннан кейін бастапқы баптың қолданыс аймағынан дерлік барлық адамдарды шығарды; оған тек қылмыстық құқық бұзудың нәтижесінде жазалау қызметіне сотталғандар жатты, және бұл түзету оларды тыйым салудан алып тастады.) 1877 жылы Қайта құру дәуірі аяқталғаннан кейін, бұрынғы құл иеленген штаттар терроризм мен басқа да заңсыз тактиканы пайдаланып, өз қара азаматтарын сайлау құқығынан айырып, осы өзгерістердің мақсатын бұзды, бірақ жалпы халық санының негізінде өкілдерді бөлуден пайда көріп отырды. Бұл шаралар ақ нәсілді оңтүстік тұрғындарына соғысқа дейінгі кезеңдегіден де артық дауыс беру құқығын берді, Өкілдер палатасындағы Оңтүстік демократтарының санын және президент сайлаудағы сайлаушылар алқасындағы олардың дауыс беру мүмкіндігін арттырды. Қара азаматтарды сайлау құқығынан айырудың мәселесі ақырында Конгрестің назарына ілікті, және 1900 жылы кейбір мүшелер сайлауға қатысуға тыйым салынған адамдардың санына байланысты Оңтүстік штаттарынан орындарды алуды ұсынды. Бірақ, негізінен Оңтүстік блогының күшіне байланысты, Конгресс үлестіруді өзгертуге бармады. Оңтүстік блогы ақ сайлаушылардың дауысымен сайланған Оңтүстік демократтарынан құралды және 1960 жылға дейін Конгрестегі ықпалды дауыс беру блогы болып табылды. Олардың өкілдері, бір партиялық штаттарда бірнеше рет қайта сайланған, екі палатадағы маңызды комитеттердің көптеген төрағалықтарын басып алып, ережелерді, бюджеттерді және маңызды демеушілік жобаларын, сондай-ақ басқа да мәселелерді бақылауға ие болды. Олардың билігі нәсілдік зорлық-зомбылыққа және Оңтүстіктегі зұлымдыққа қарсы федералдық заңнаманы жеңуге мүмкіндік берді, азаматтық құқық қозғалысы жеңіске жеткенге дейін.

Тарихи түсінік

Тарихшылар, құқықтанушылар және саясаттанушылар арасында Үштен бірінші компромистің құлдарды демографиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар онтологиялық тұрғыдан да – адамның үштен бірі ретінде қарастырғаны, әлде үштен бірі Оңтүстік штаттарының Конгресте қанша өкілге ие болатынын анықтау үшін қолданылған ғана статистикалық белгі болғандығы туралы тұрақты және кейде даулы пікірталас жүріп жатыр. Бұл тұжырымды қолдайтындардың жиі айтатын пікірі – бұрынғы сайлау үлгісінде бір адам бір дауысқа тең болған, ал компромистің адамды дауысқа тікелей байланыстыруы, құлдардың толыққанды адам еместігін білдіретін онтологиялық тұрғыдан қарастыруға негіз болатындығы. Статистикалық тұрғыдан қарастыратындар онтологиялық мәселелер сол кездегі Конгресс мүшелерінің ойында болмағанын немесе Үштен бірінші компромистің мақсаты мен функциясында мұндай ұғымдарға ешқандай қатысы болмағанын айтады. Дегенмен, барлық тарап келісетіндей және тарихи деректерде көрсетілгендей, құлдықтағы адамдардың өздерінің еркімен сайлау заңнамасына қарсылық білдіруге немесе оған қатысуға заңдық құқығы болмаған, бұл 70 жылдан кейін Жоғарғы Соттың Дред Скотт ісінде расталды. Сайлау құқықтарындағы бұл теңсіздік, он үшінші, он төртінші, он бесінші және он тоғызыншы түзетулер мен 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заң қабылданғанға дейін едәуір өзгерген жоқ.