Кіріспе

Сөздердің тобы (бір немесе бірнеше сөз)

Грамматикада сөз тіркесі, кейбір жағдайларда өрнек деп аталады, бұл сөздердің тобы немесе грамматикалық бірлік ретінде әрекет ететін жеке сөз. Мысалы, ағылшын тіліндегі "the very happy squirrel" өрнегі "very happy" деген сын есім тіркесін қамтитын есім сөз тіркесі болып табылады. Сөз тіркесі бір сөзден немесе толық сөйлемнен тұруы мүмкін. Теориялық тіл білімінде сөз тіркестері көбінесе құраушы сияқты синтаксистік құрылым бірліктері ретінде талданады. Сөз тіркесі терминінің күнделікті қолданылуы мен тіл біліміндегі техникалық қолданылуы арасында айырмашылық бар. Күнделікті қолданыста сөз тіркесі – бұл әдетте ерекше идиомалық мағынасы немесе басқа да маңызы бар сөздер тобы, мысалы, "барлық құқықтар сақталған", "ақиқатқа келгенде сақтық таныту", "жан беру", және т.б. Бұл эвфемизм, мақал-мәтел, тұрақты сөз тіркесі, сөз өрнегі және т.б. болуы мүмкін. Тіл білімінде мұндайлар фразема деп аталады. Синтаксис теориясында сөз тіркесі – сөйлемнің синтаксистік құрылымында белгілі бір рөл атқаратын сөздердің кез келген тобы, кейде бір ғана сөз. Ол ерекше мағынаға ие болуы немесе тіпті талдау жасалып жатқан сөйлемнен тыс жерде болуы міндетті емес, бірақ ол онда толық грамматикалық бірлік ретінде жұмыс істеуі керек. Мысалы, "Кеше мен ақ мойынды қызыл құсты көрдім" сөйлемінде "ақ мойынды қызыл құс" деген сөздер есім сөз тіркесін, немесе кейбір теорияларда сөйлемнің анықтауыш тіркесін құрайды.

Фразалар ағаштары

Синтаксис пен грамматиканың көптеген теориялары сөйлем құрылымын "ағаш" схемаларын қолдана отырып көрсетеді, олар сөйлемдегі сөздердің топтасуы мен бір-бірімен қатынасының схемаларын ұсынады. Ағаш сөйлемді құрайтын сөздерді, тіркестерді және бағынышты сөйлемдерді көрсетеді. Кез келген сөз тіркесімі, егер ол толық кіші ағашқа сәйкес келсе, тіркес ретінде қарастырылуы мүмкін. Ағаштарды құру үшін екі бәсекелес принцип бар; олар «құралымдық» және «тәуелділік» ағаштарын жасайды, және екеуі де мысал сөйлем арқылы көрсетілген. Құралымдық ағаш сол жақта, ал тәуелділік ағашы оң жақта: Сол жақтағы ағаш құралымдық, тіркес грамматикасының, ал оң жақтағы ағаш тәуелділік грамматикасының. Екі ағаштағы түйіндік белгілер сөйлемнің әртүрлі құрамдас бөліктерінің немесе сөз элементтерінің синтаксистік санатын көрсетеді. Құралымдық ағашта әр тіркес фразалық түйінмен (NP, PP, VP) белгіленеді; және мысал сөйлемде тіркес құрылымын талдау арқылы сегіз тіркес анықталды. Екінші жағынан, тәуелділік ағашы кез келген тіркесті басқа түйінге тәуелділік танытатын немесе басқа түйінге үстемдік ететін түйін арқылы анықтайды. Тәуелділік талдауын қолдану арқылы сөйлемде алты тіркес бар. Ағаштар мен тіркестердің саны синтаксистің әртүрлі теориялары тіркес ретінде қарастырылатын сөз тіркестерінің жиынтығы бойынша ерекшеленедін көрсетеді. Мұнда құралымдық ағаш тәуелділік ағаштарында жоқ үш тіркесті анықтайды, атап айтқанда: көше соңындағы үй, көше соңы және соңы. Екі грамматиканың мүмкіндіктері туралы қоса алғанда, құралымдық тесттерді қолдану арқылы эмпирикалық түрде толыққанды талдау жасауға болады.

Функционалдық санаттар

Кейбір қазіргі синтаксис теориялары функционалдық санаттарды енгізеді, онда тіркестің басы функционалдық лексикалық элемент болып табылады. Кейбір тілдердегі кейбір функционалдық бастар айтылмайды, бірақ жасырын болып келеді. Мысалы, сөйлемнің атқаратын тілдік әрекетімен байланысты белгілі бір синтаксистік үлгілерді түсіндіру үшін кейбір зерттеушілер күш тіркестерін (ForceP) ұсынды, олардың басы, ағылшын тілі сияқты көптеген тілдерде айтылмайды. Сол сияқты, көптеген теориялық жүйелер жасырын анықтауыштардың есімдер сияқты жалаңаш есімдіктерде бар екенін жорамалдайды. Тағы бір түрі – инфлекциялық тіркес, онда, мысалы, шекті етістік тіркесі функционалдық, мүмкін жасырын бас (INFL деп белгіленеді) толықтыратын болып есептеледі, ол етістіктің иілуіне қажетті талаптарды – жатсымасына сәйкестік, уақыт және түр сияқтыларды кодтайды. Егер осы факторлар жеке қарастырылса, онда арнайы санаттар қарастырылуы мүмкін: уақыт тіркесі (TP), онда етістік тіркесі абстрактілі "уақыт" элементінің толықтырғышы; түр тіркесі; сәйкестік тіркесі және т.б. Мұндай ұсынылған санаттардың басқа мысалдары – тақырып тіркесі мен назар тіркесі, олар сөйлемнің бір бөлігін тақырып немесе назар ретінде көрсету қажеттілігін кодтайтын элементтермен басқарылады.