Эмиль Затопек: Ұлырақ жүгірушінің өмірі мен жетістіктері

Кіріспе

Чехословакиялық ұзақ қашықтыққа жүгіруші (1922–2000)

2013 жылдың ақпан айында Runner's World журналының редакторлары оны барлық уақыттағы ең ұлы жүгіруші деп таңдады. Ол бір Олимпиада ойындарында 5000 метрге (1952 жылдың 24 шілдесінде), 10000 метрге (1952 жылдың 20 шілдесінде) және марафонға (1952 жылдың 27 шілдесінде) жеңіс одісін тойған жалғыз адам.

Алғашқы жылдар

Затопек қарапайым отбасында жетінші бала болып дүниеге келді. 16 жасында ол Злиндегі "Бата" аяқ киім фабрикасында жұмыс істей бастады. Зәтопек былай деп есіне алады: "Бір күні өте қатаң тәртіпті спорт жаттықтырушысы төрт баланы, соның ішінде мені де көрсетіп, жарысқа шақырды. Мен әлсіз екенімді және жүгіруге жарамсыз екенімді айттым, бірақ жаттықтырушы мені тексеруге жіберді, ал дәрігер менің мүлдем сау екенімді айтты. Сондықтан мен жарысқа шықтым, бастағаннан кейін жеңіске жетуді ойладым. Бірақ мен тек екінші орынға ие болдым. Бұл солай басталды". Затопек 100 адамнан екінші орын алды. Содан кейін ол жүгіруге қатты қызығушылық танытты. Ол жергілікті спорт клубына қосылды, онда ол өзінің жаттығу бағдарламасын Финляндияның ұлы олимпиадашысы Пааво Нурми туралы оқығаннан кейін жасады. Төрт жылдан кейін, 1944 жылы, Затопек 2000, 3000 және 5000 метрге Чехословакия рекордтарын бұзды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Чехословакия армиясына қосылды, онда оған жаттығу режиміне біртіндеп көбірек уақыт берілді. Келесі жылы Затопек 10 000 м әлем рекордын екі рет бұзып, келесі төрт маусымда үш рет өз рекордын жақсартты. Сондай-ақ, ол 5000 м (1954), 20 000 м (1951 жылы екі рет), бір сағаттық жүгіру (1951 жылы екі рет), 25 000 м (1952 және 1955) және 30 000 м (1952) рекордтарын орнатты. 1950 жылы Еуропа чемпионатында 5000 м және 10 000 м, ал келесі Еуропа чемпионатында 10 000 м жарыстарында Жозеф Ковач пен Франк Сандодан озып, жеңімпаз атанды. 1952 жылы Хельсинкиде өткен жазғы Олимпиада ойындарында Затопек 5000 м, 10 000 м және марафоннан алтын медаль жеңіп, әр жарыста Олимпиадалық рекордтарды бұзды. Затопек – бір Олимпиада ойындарында үш қашықтыққа жүгіру жарысында жеңіске жеткен жалғыз адам. Оның 5000 метрлік жарыста жеңісі 57.5 секунд ішінде соңғы айналымда төртінші орыннан бірінші орынға көтеріліп, алдымен Франциядан Ален Мимонды, содан кейін Батыс Германиядан Герберт Шэдті, ақырында Ұлыбританиядан Крис Чатауэйді басып өтті. Затопек өмірінде алғаш рет марафонға қатысып, жеңіп шықты. Марафонға қатысты оның стратегиясы қарапайым: ол әлем рекордын ұстаған британдық Джим Петерспен бірге жарысты. Алғашқы он бес шақырымнан кейін Питерс өзін тым көп қысымға ұшырағанын білген соң, Затопек ағылшынға жарыстың осы уақытқа дейінгі нәтижесі туралы не ойлағанын сұрады. Питерс таңғалған чехке жылдамдықтың "өте баяу" екенін айтты, бұл Затопекті сүртіп жіберуге тырысты, бұл кезде Затопек жай ғана жылдамдықты арттырды. Питерс марапатты аяқтамады, ал Затопек жарыста жеңіске жетіп, Олимпиадалық рекорд орнатты. Затопек өзінің алғашқы марафонында екінші орын алған Рейналдо Горноны (Аргентина) 2:01 минутқа жеңді. Ол жиі жүгіріп жүргенде қатты тынысып, қатты дем алған, сондықтан оны "Құтыгез Эмиль" немесе "Чехиялық локомотив" деген лақаптарға ие болды. Оның азапты бет-әлпеті туралы сұрағанда, Затопек: "Бұл гимнастика немесе фигуралы сырғанау емес, білесіз бе?" деп жауап берген. Сонымен қатар ол кез-келген ауа райында, соның ішінде қарда жаттығады, және көбінесе арнайы жүгіру аяқ киімінен гөрі ауыр жұмыс аяқ киімімен жаттығады. Ол әрқашан басқа жүгірушілерге кеңес беруге дайын болатын. Ол жиі келтіретін мысалдардың бірі – әрқашан тыныш жүру және жүгіріп бара жатқанда, бас бармағыңыздың ұшын меңзер немесе ортаңғы саусағыңыздың ұшымен жұмсақ тигізу. Бұл кішкене ғана қол тигізу қол мен иықтың сергіп қалуын қамтамасыз етеді. Затопек өзінің жағымды, қауымшыл болмысымен және алты тілде сөйлеу қабілетімен танымал болды. Прагадағы үйіне оған халықаралық спортшылар жиі келіп тұратын. Оның британдық бәсекелесі Гордон Пири өзінің үйін "Мен болған ең қуанышты және ең шаттыққа толы үй" деп сипаттады. 1966 жылы Затопек Прагаға жарысқа келген австралиялық Рон Кларкты қабылдады. Затопек Кларктың кезіккен бақытсыздығын білген; ол көптеген орта қашықтыққа арналған жарыстарда әлем рекордын бағындырды және рекордтық кітаптарға өзінің құдайымен қосылуға тырысты, бірақ Олимпиадалық алтын медальді жеңуде сәтсіз болды (оны Билли Миллс Олимпиада тарихындағы ең үлкен күйзелістердің бірінде ұтты). Сапар соңында Затопек Кларкка 1952 жылғы Олимпиада ойындарындағы алтын медальдарының бірін берді. 2012 жылы ол IAAF атақ-даңқ залына енгізілген алғашқы он екі спортшының қатарына кірді. 2014 жылдың қыркүйек айында Злиннің Жастар стадионында Затопектің өмірлік өлшемдегі қола мүсіні ашылды.

Zátopek was born as the seventh child into a family of modest means. Aged 16, he began working at the Bata shoe factory in Zlín. Zátopek recalled that "One day, the factory sports coach, who was very strict, pointed at four boys, including me, and asked us to run in a race. I protested that I was weak and not fit to run, but the coach sent me for a physical examination, and the doctor said that I was perfectly well. So I had to run, and when I got started, I felt I wanted to win. But I only came in second. That was the way it started." Zátopek finished second in a field of 100. After that, he took up a serious interest in running. He joined a local athletic club where he developed his own training program modeled on what he had read about the great Finnish Olympian Paavo Nurmi. A mere four years later, in 1944, Zátopek broke the Czechoslovak records for 2,000, 3,000 and 5,000 metres. At the end of the war he joined the Czechoslovak Army, where he was gradually given more time for his gruelling training regimen. The following year, Zátopek broke the 10,000 m world record twice, and went on to better his own record three times over the next four seasons. He also set records in the 5,000 m (1954), 20,000 m (twice in 1951), one hour run (twice in 1951), 25,000 m (1952 and 1955), and 30,000 m (1952). He won the 5,000 m and 10,000 m at the 1950 European Championships and the 10,000 m at the next European Championships, ahead of Jozsef Kovacs and Frank Sando. At the 1952 Summer Olympics in Helsinki, Zátopek won gold in the 5,000 m, 10,000 m, and the marathon, breaking Olympic records in each event. Zátopek is the only person to win these three long distance events in the same Olympic games. His victory in the 5,000 m came after a ferocious last lap in 57.5 seconds, during which he went from fourth place to first in the final turn, passing first Alain Mimoun of France, then Herbert Schade of West Germany, and finally Chris Chataway of Great Britain. Zátopek's final medal came when he decided at the last minute to compete in the marathon for the first time in his life, and won. His strategy for the marathon was simple: he raced alongside Jim Peters, the British world record holder. After a punishing first fifteen kilometres, in which Peters knew he had overtaxed himself, Zátopek asked the Englishman what he thought of the race thus far. The astonished Peters told the Czech that the pace was "too slow," in an attempt to slip up Zátopek, at which point Zátopek simply accelerated. Peters did not finish, while Zátopek won the race and set an Olympic record. Zátopek running in his first Marathon, beat second placed Reinaldo Gorno (Argentina) by 2:01 minutes. He often wheezed and panted audibly while running, which earned him the nicknames of "Emil the Terrible" or the "Czech Locomotive". When asked about his tortured facial expressions, Zátopek is said to have replied that "It isn't gymnastics or figure skating, you know." In addition he would train in any weather, including snow, and would often do so while wearing heavy work boots as opposed to special running shoes. He was always willing to give advice to other runners. One example he often gave was always to be relaxed and to help ensure that while running, gently touch the tip of your thumb with the tip of your index or middle finger. Just making that slight contact would ensure that arms and shoulders remained relaxed. Zátopek was known for his friendly and gregarious personality and for his ability to speak six languages. He was regularly visited at his home in Prague by international athletes he had befriended at competitions. His British rival Gordon Pirie described his as "the merriest and gayest home I've been in". In 1966, Zátopek hosted the Australian Ron Clarke when he visited Prague for a race. Zátopek knew the bad luck that Clarke had faced; he held many middle distance track and field world records and had attempted to join his idol in the record books, but had fallen short in winning an Olympic gold medal (he was beaten by Billy Mills in one of the biggest upsets in Olympic history). At the end of the visit, Zátopek gave one of his gold medals from the 1952 Olympics to Clarke. In 2012, he was named among the first twelve athletes to be inducted into the IAAF Hall of Fame. A life size bronze statue of Zátopek was unveiled at the Stadium of Youth in Zlín in September 2014.

Танымал мәдениетте

2021 жылғы «Затопек» фильмі оның жеке өмірі мен спорттық карьерасына тоқталады. Австралиядағы ең мәртебелі жеңіл атлетика жарысына оның есімі берілген. Мати Нандидің бенгал тіліндегі «Наран» (নারান) романында ол 1947 жылы Калькуттаға көшіп келген Шығыс Пәкістаннан шыққан бенгал индус босқынының, діни қысымнан қашып, өмірін бастапқыдан құруға тырысқан басты кейіпкер үшін үлгі және шабыт көзі ретінде көрсетілген. Австралиялық психоделикалық рок-тобы Pond-тың «9» альбомынан шыққан «Czech Locomotive» әні оның туралы айтылған. Британдық панк-рок тобы Zatopeks өздерінің атын Эмиль Затопек құрметіне таңдады.