Кіріспе

Коннектикут компромисі (ірі келісім деп те аталады) – 1787 жылғы Конституциялық конвенцияда қол жеткізілген келісім. Ол АҚШ Конституциясы бойынша әр штаттың заң шығару құрылымын және өкілдігін анықтауда маңызды рөл атқарды. Бұл келісім Роджер Шерман ұсынған екі палаталы заң шығарушы орган құрылымын сақтап, штаттардың төменгі палатада, яғни Өкілдер палатасында пропорционалды өкілдігін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, жоғары палата, яғни Сенаттағы штаттардың өкілдігі тең болуын талап етті; әр штат Сенатта екі өкілден ие болды.

Өмірбаян

1787 жылғы 29 мамырда Вирджиния делегациясының мүшесі Эдмунд Рэндольф екі палаталы заң шығару органы құруды ұсынды. Оның Вирджиния немесе Рэндольф жоспары деп аталатын ұсынысы бойынша, екі палатадағы өкілдік әр штатқа оның халқының санына пропорционалды түрде берілетін болды. Төменгі палатаға кандидаттарды әр штаттың халқы ұсынады және сайлайды, ал жоғарғы палатаға кандидаттарды штаттық заң шығарушы органдар ұсынады, содан кейін төменгі палата мүшелері сайлайды. Делавэр сияқты халық саны аз штаттар мұндай келісімнің салдарынан олардың дауысы мен мүдделері үлкен штаттардың ықпалында қалып қояды деп қорқады. Көптеген делегаттар Конвенттің Конфедерацияның Ережелерін Вирджиния жоспарында жасалғандай толығымен жоюға құқығы жоқ деп ойлады. Осыған жауап ретінде, 1787 жылғы 15 маусымда Нью-Джерси делегациясының Уильям Патерсон бір палатадан тұратын заң шығару органы құруды ұсынды. Бұл органға әр штаттың халқының санына қарамастан, тең өкілдік берілуі керек еді. Нью-Джерси жоспары деп аталған бұл жоспар Конфедерацияның Ережелерін күшінде қалдырып, Конгрестің өкілеттіктерін біршама арттыруға бағытталған түзетулер енгізер еді. Конвент кезінде Оңтүстік Солтүстікке қарағанда жылдамдап өсіп жатты, ал оңтүстік штаттары Батыс жерлеріне ең көп талапкер болды. 1780 жылдары Оңтүстік Каролина, Солтүстік Каролина және Джорджия шағын штаттар еді, бірақ олардың өсуін күтіп, пропорционалды өкілдікті жақтады. Нью-Йорк сол кездегі ең ірі штаттардың бірі болды, бірақ оның үш өкілінің екеуі (Александр Гамильтоннан басқа) штаттардың максималды автономиясын қамтамасыз ету мақсатында әр штатқа тең өкілдік беруді қолдады. Джеймс Мэдисон мен Гамильтон пропорционалды өкілдік тобының жетекшілері еді. Мэдисон үлкен штаттардың кіші штаттарға қарсы құпия келісім жасауы мүмкін емес екенін, себебі үлкен штаттардың өзара айырмашылықтары көп екенін айтты. Гамильтон штаттардың жеке адамдардан құралған жасанды бірлестіктер екенін дәлелдеді және кіші штаттардың өкілдерін билікке ұмтылуда, еркіндікке емес, айыптады. Кіші штаттардың өкілдері өз кезегінде штаттардың заң жүзінде тең мәртебеде екенін және пропорционалды өкілдіктің олардың штаттарына әділетсіздік келтіретінін мәлімдеді. Делавэр штатының Гунинг Бедфорд кішісі кіші штаттар атынан: "кіші штаттар оларға қол ұшын созып, оларға әділдік жасайтын, құрмет пен адалдығы жоғары шетелдік одақтас табуға тырысады" деп мәлімдеді. Элбридж Джерри кіші штаттардың егемендік туралы талабын сынай келе: "біз ешқашан тәуелсіз штаттар болған емеспіз, қазір де емеспіз және Конфедерацияның қағидаларына сәйкес бола алмаймыз. Штаттар мен оларды қолдайтындар өздерінің егемендігі туралы ойға беріліп кеткен" деді. 1787 жылғы 19 маусымда делегаттар Нью-Джерси жоспарын қабылдамады және Вирджиния жоспарын талқылауды жалғастыруға дауыс берді. Кіші штаттардың наразылығы күшейді, ал кейбіреулері Конвенттен шығумен қорқытты. 1787 жылғы 2 шілдеде Конвент жоғарғы палатада әр штатқа тең дауыс беру мәселесі бойынша дауға түсті, бес штат мақұлдады, бес қарсы дауыс берді, ал біреуі бөлінді.

Компромистік

Мәселе келісімге келу үшін әр штаттан бір делегаттан тұратын комитетке жіберілді. 1787 жылдың 5 шілдесінде комитет есебін ұсынды, ол Конвенцияның "Ұлы Келісімінің" негізі болды. Есепте жоғары палатада әр штаттың тең дауысы болуы керек, ал төменгі палатада әр штаттың әр 40 000 тұрғынына бір өкілі болуы керек, сондай-ақ әр штаттың құлдарының үштен екі бөлігі сол штаттың жалпы халқына қосылатын еді. Конституцияға ақырында енгізілген нұсқа осы жоспардың өңделген түрі болды, өйткені ірі штаттар оны қанағаттандырмады. Комитетте Бенджамин Франклин Шерманның ұсынысын ірі штаттар үшін қабылдауға ыңғайлы ету үшін өзгертті. Ол кіріс туралы заңдар Палатадан басталуы керек деген талапты қосты. Вирджиниядан Джеймс Мэдисон, Нью-Йорктен Руфус Кинг және Пенсильваниядан Гавернер Моррис Сенат Конфедерация Конгресіне ұқсас болып көрінгендіктен, бұл келісімге қарсы күресті. Ұлтшылдар үшін Конвенцияның келісімге қол жеткізуі кері қадам болды. Дегенмен, 23 шілдеде олар өз көзқарастарын іске асырудың жолын тапты. Конвенцияның жұмысының көп бөлігі Детальды комитетке жіберілмес бұрын, Моррис пен Кинг штаттардың Сенаттағы мүшелеріне жеке дауыс беруді ұсынды, бұрынғы Конфедерация Конгресінде болғандай, бірыңғай дауыс берудің орнына. Содан кейін Коннектикут Келісімінің негізгі жақтаушысы Оливер Эллсворт олардың ұсынысын қолдады, және Конвенция тұрақты келісімге келді. Алты апталық тартыстан кейін, 1787 жылдың 16 шілдесінде Солтүстік Каролина штаты штаттар бойынша тең өкілдікке дауыс берді, Массачусетс делегациясы бөлінді, және штаттардың 5-4 дауысымен келісімге қол жеткізілді. Әр штаттың бір палатасында тең өкілдік берілді, бұрын Нью-Джерси жоспары деп белгіленген, ал екінші палатасында пропорционалды өкілдік берілді, бұрын Вирджиния жоспары деп белгіленген. Көпшілік пікіріне жауап беруге қабілетті деп есептелгендіктен, Федералды бюджет және кірістер/салық салуға қатысты барлық заңнаманы бастау құқығы Өкілдер палатасына берілді. Конвенция Вирджиния жоспарының сенаторлардың ұзақ мерзімге ие болуын бұрын қабылдағандықтан, сол жоспардың жеке күшті сенаторлардың бейнесін қалпына келтіру Сенаттың федерализмнің берік қорғаушысы болуына кедергі келтірді. Штаттық үкіметтер Конгрестің ұлттық заңдарды қабылдауға қатысты шешімдеріне тікелей әсер ете алмады. Жеке беделді сенаторлар оларды сайлаған штаттық заң шығарушылардан әлдеқайда ұзақ мерзімге тағайындалғандықтан, олар едәуір тәуелсіздікке ие болды. Бұл келісім шағын штаттардың саяси лидерлерінің жеке мүдделеріне қызмет етуді жалғастырды, олар Сенаттағы орын санының артуына кепілдік алды.