Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1447 жылдан 1455 жылға дейін. Папа Николай V (Nicholaus V; 15 қараша 1397 – 24 наурыз 1455), тумасы Томмазо Парентучелли, 6 наурыз 1447 жылдан өліміне дейін, 1455 жылдың наурыз айында, Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Папа Евгений IV оны Италия мен Германияға жасаған сәтті сапарларынан кейін 1446 жылы кардинал етті, ал Евгений келесі жылы қайтыс болғанда, Парентучелли оның орнына сайланды. Ол Николо Альбергатиге деген міндеттемелерін еске алып, Николай деген есімді алды. Николайдың понтификаты кезінде Константинополь Осман түріктерінің қолына түсті және Жүз жылдық соғыс аяқталды. Ол Осман империясына қарсы крест жорығын шақырып, бірақ ол іске аспады. Вена конкордаты арқылы ол епископтықтар мен бенефицияларға қатысты паптық құқықтарды мойындауға қол жеткізді. Сондай-ақ ол соңғы антипапа Феликс V-тің мойынсұнуына және Базель синодының таратылуына ықпал етті. Римдік Ренессанстың маңызды тұлғасы болған Николай Римді әдебиет пен өнер ортасы етуге ұмтылды. Ол бекіністерді нығайтып, су құбырларын қалпына келтіріп, көптеген шіркеулерді қайта жаңартты. Ол болашақта Киелі Петір базиликасы болатын ғимараттың жобалау жоспарларын тапсырды. Ол "Николай" понтификалық есімін алған соңғы папа.

Ерте өмір

Томмазо Парентучелли Лунигиянадағы маңызды қала Сарзанада, Фивиццанолық Андреола Бози мен дәрігер Бартоломео Парентучелли отбасында дүниеге келді. Лунигия аймағы ұзақ жылдар бойы Тоскана, Лигурия және Милан күштерінің арасындағы талас-тартысқа түсіп келді. Парентучелли дүниеге келмес бұрын үш жылдай бұрын қала Флоренциядан Генуя Республикасының қол астына өткен. Әкесі оның жас кезінде қайтыс болды. Кейіннен Парентучелли Флоренцияда Строцци және Альбицци отбасыларына ұстаздық етті, сол арқылы көрнекті гуманистік ғалымдармен танысты. Оның сегіз жылдық паптығы саяси, ғылыми және әдеби тарихта маңызды жетістіктерге әкелді. Саяси тұрғыдан алғанда, ол Евгений IV-нің паптығы кезінде бұзылған қарым-қатынастарды жаңартты. Ол Лоди шартын жасаған конгресс шақырды, Франция королі Карл VII-мен бейбіт келісімге келді және Германия королі Фридрих III-пен Вена немесе Ашафенбург конкордатын (1448 жылғы 17 ақпан) бекітті.

Римді қайта құру

Ол ең алдымен қаланың қорғанысын нығайтумен айналысты, сондай-ақ кейбір негізгі көшелерді тазалап, тіпті жабынмен жабдықтады және сумен жабдықтауды қалпына келтірді. Ежелгі Римнің құлауы кейде 6 ғасырдағы жаугерлердің оның ұлы су құбырларын қиратуынан басталады деп есептеледі. Орта ғасырларда римдіктер суды құдықтар мен цистерналардан алды, ал кедейлер сары Тибрден су шығарып ішті. Агриппа салған Аква Вирго су құбыры Николаймен қайта жаңартылып, Альберти жобалаған қарапайым бассейнге құйылды, ол Треви бұлағының алдағы нұсқасы болды. Ол Римнің маңызды базиликаларын, сондай-ақ Сант-Апостоли, Сант-Евсебио, Сан-Лоренцо-фуори-ле-Мура, Санта-Мария-ин-Трастевере, Санта-Прасседе, Сан-Сальваторе, Санто-Стефано-Ротондо, Сан-Теодоро және әсіресе Сан-Селсо сияқты көптеген басқа рим шіркеулерін қалпына келтіруді жалғастырды. Ол 1450 жылы құлаған Сант-Анджело көпірін қайта салып, оның маңындағы аумақты мәртебелі бизнес және тұрғын үйлерге арналған аудан ретінде дамытуға көмектесті.

Өнер меценаты

Николай V-нің басты назары Папалық резиденция ретінде Ватиканды орнатуға аударды, ол Латеран сарайын алмастырды. Ол Ватиканға жеке капелласы бар жаңа қанатты қосты, ал Николайдың өмірбаясын жазған Джанноццо Манеттидің айтуынша, ол Борго ауданында маңызды өзгерістерді жоспарлады. Ол сондай-ақ, кейіннен құрылыс жұмыстарын жүргізу үшін, қираған Колизейден 2,522 арба мәрмәрді жинады. Папаның замандастары оның құрылысқа жұмсаған шығындарын сынады: Манетти Сүлейменнің байлығы мен шығындарына салым салыстырды, Папалық байлық Құдайдың даңқы мен Шіркеудің игілігі үшін жұмсалғанша, қабылдануы мүмкін екенін ұсынды. Николин капелласын Фра Анжелико безендіруі, Киелі Лаврентийдің (Шіркеу байлығын Рим мемлекетіне беруден бас тартқаны үшін шейіт болған) және Киелі Стефанның бейнелері арқылы осы хабарды көрсетті. Николайдың жомарт демеуімен гуманизм де жылдам дамыды. Римде жаңа гуманистік білімге дейін күдікпен қараған, ол пұтқа табынушылыққа дені сау емес қызығушылықтан туындаған шиеленіс пен ерестің ықтимал көзі болды. Николай үшін гуманизм христиан астанасының мәдени өркендеуінің құралы болды, ол Константинополь құлағаннан кейін грек ғалымдарын тарту үшін Шығысқа елшілерді жіберді. Рим папасы сондай-ақ Лоренцо Валланы грек тарихын, христиандық та, түркілерге табынушылық та, латын тіліне аударуға жалданды. Бұл өнеркәсіп баспа өнерінің пайда болуына дейін пайда болды, ол интеллектуалдық көкжиеңнің кенеттен кеңеюіне үлкен үлес қосты. Николай Асколийлік Енох пен Джованни Тортеллидің көмегімен бес мың томдық кітапхананы құрды, оның ішінде Константинополь құлағаннан кейін түріктерден құтқарылған қолжазбалар да бар. Рим папасы өзі де үлкен білімді адам болған, ал оның досы Эней Сильвий Пиколомини, кейіннен папа Пий II, оның туралы "ол білмейтін нәрселер адам білімінің шегінен тыс" деді. Өмір бойы кітап сүйгіш болған ол кітаптарды бағалады: Ватикан кітапханасы әлі де жобаланып, жоспарланып жатқан кезде, ол ең сирек кітаптарды жанына, өз жатын бөлмесінде, ал қалғандарын жақын жердегі бөлмеде сақтады. Ол өзінің бұрынғы кітапханашы қызметін жиі еске алып: "Мен бір күнде бір жыл бойына алған бақытымнан гөрі көбірек бақытқа кенелдім", - деді. Алайда ол өзінің понтификатының жарқырауы 1453 жылы түріктер басып алған Константинопольдің құлауымен мәңгілікке созылатынын айтуы керек еді. Константинопольді қолдауға христиан күштерін біріктірудегі сәтсіздікке ұшыраған, сол үлкен қамал жаулану алдында Николай 10 папалық кемеге Генуя, Венеция және Неаполь кемелерімен бірге шығыс Рим империясының астанасын қорғауға бұйрық берді. Алайда ежелгі астана кемелер көмек көрсетуге үлкермей құлап қалды. Рим папасы бұл апатты христиан әлеміне және грек әдебиеттеріне екі есе ауыр соққы ретінде сезінді. "Ол Гомер мен Платонның екінші өлімі", - деп жазды Эней Сильвий. Николай крест жорығын жариялап, Италия мемлекеттерінің өзара антагонизмін татуластыруға тырысты, бірақ көп жетістікке жетпеді. Канар аралдарының иелігі Испания мен Португалия арасындағы даудың себебі болып қала берді және Николайдан мәселені шешуді сұрады, ақырында португалдардың пайдасына. Бұл бұйрықта берілген географиялық аумақ нақты айтылмаған, бірақ тарихшы Ричард Рейзуэлл оның Батыс Африка жағалауында жақында ашылған жерлерге қатысты екенін анық айтады. Португалиялық кәсіпорындар мұсылмандық Сахара керуендерімен бәсекелесуге арналған, олар мұсылман құл саудасында маңызды рөл атқарды және Батыс Африканың алтын мен піл сүйегін монополияға ие болды. Португалдар Африка жағалауында аумақтық құқықтарды талап етті, өйткені оны ашуға уақыт пен қаражат жұмсалды; Кастилияның талап етуі олардың вестготтардың мұрагерлері болуына негізделген. 1454 жылы Севилья мен Кадис қалаларынан келген каравельдер флоты Африка жағалауында сауда жасады және қайтып оралған кезде португал эскадрильясы оларды ұстады. Кастилияның Энрике IV соғысқа шақырды. Афонсу V Португалияның өзі ашқан жерлердегі саудаға монополиялық құқығын моральдық қолдау үшін Папаға жүгінді. Рим папасының 8 қаңтар 1455 жылы шыққан "Romanus Pontifex" атты бұйрығы португалдардың Куэртаға иелігін (олар оны бұрыннан иеленген) және табылған жерлердегі сауда, кеме қатынасы және балық аулау жөніндегі айрықша құқықты бекітті және бұрынғы "Dum Diversas" бұйрығын қайта растады. Ол Афонсоға және оның мұрагерлеріне "осы аймақтардағы кез келген сарациндермен және бейдіндермен кез келген заттар мен тауарларды, азық-түлікті сатып алуға және сатуға рұқсат берді, егер олар темір құралдар, құрылысқа қолданылатын ағаш, арқандар, кемелер және кез келген түрдегі қару-жарақ болмаса". Бұл бұйрық португалдарға Марокко мен Үндістан арасындағы саудаға айрықша құқық берді, сондай-ақ тұрғындарды жаулап алуға және дінге көшіруге құқық берді. Николайдың 1454 жылы король Альфонсоға шығарған жарлығында берілген маңызды жеңілдік, болашақта алынатын барлық аумақтарға қолданылатын құқықтарды кеңейтті. Осы кең мақсаттарға сәйкес, ол португалдарға "барлық сарациндерді және түркілерді, сондай-ақ Христианның кез келген жерде орналасқан басқа да жауларын жоюға, іздеуге, басып алуға, жеңіске жеткізуге және бағындыруға, олар ұстап тұрған патшалықтарды, герцогтарды, княздықтарды, иеліктерді, жылжымайтын мүлікті және барлық жылжымалы және жылжымайтын заттарды, сондай-ақ олардың тұлғаларын мәңгілік құлдыққа түсіруге рұқсат берді". Алайда, құлдыққа түсірілгендер туралы екінші сілтемемен бірге, бұл Николайдың "бейдіндерден" қара құлдарды сатып алуға рұқсат бергенін көрсетеді: "көптеген гвинейліктер мен басқа да қара нәсілділер күшпен алынған, ал кейбіреулері тыйым салынбаған заттармен немесе басқа да заңды келісімшарттар арқылы сатылған, католик дініне ауысқан, және егер олармен осы прогресс жалғастырылса, олардың жандары Христиан үшін жеңіліп алынады деп үміттеніледі".