Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Македонияның демографиялық тарихына шолу. XIX ғасырдың ортасында белгіленген, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның бірнеше мемлекетін қамтитын қазіргі аймақ.
Historical overview of Macedonia's demographics
the modern region as defined in the middle of the 19th century spanning several countries in southeastern Europe
Македония аймағы палеолит дәуірінен бері қоныстанған.
The region of Macedonia is known to have been inhabited since Paleolithic times.
Ескі тарихи тұрғындар
Бұл аймақтың ең ежелгі тарихи тұрғындары пеласгиандар мен фракиялықтар болды. Пеласгиандар Эматияны мекендеген, ал бригтер Солтүстік Эпирді, сондай-ақ Македонияны, негізінен Аксиос өзенінің батысын және Мигдонияның бір бөлігін қоныстандырды. Фракиялықтар ерте заманда негізінен Македонияның шығыс бөлігін (Мигдония, Крестония, Бисальтия) мекендеген. Ежелгі македониялықтар ерте тарихи жазбаларда кездеспейді, себебі олар аймақтың оңтүстік шекарасында – Орестиан жоталарында – Қараңғы ғасырларға дейін тұрған. Кейіннен Оресттердің қысымы салдарынан македониялық тайпалар Орестистен жоғары Халиакмонға көшіп келді.
The earliest historical inhabitants of the region were the Pelasgians, and the Thracians. The Pelasgians occupied Emathia and the Bryges occupied northern Epirus, as well as Macedonia, mainly west of the Axios River and parts of Mygdonia. Thracians, in early times occupied mainly the eastern parts of Macedonia, (Mygdonia, Crestonia, Bisaltia). The Ancient Macedonians are missing from early historical accounts because they had been living in the southern extremities of the region – the Orestian highlands – since before the Dark Ages. The Macedonian tribes subsequently moved down from Orestis in the upper Haliacmon due to pressure from the Orestae.
Ежелгі македониялықтар
Македония аймағының атауы (Μακεδονία, Makedonia) ежелгі македониялықтардың (Μακεδώνες, Makedónes) тайпалық атауынан шыққан. Грек тарихшысы Геродоттың айтуынша, македондар (Μακεδνοί) – дорийлік гректердің оңтүстікке қарай ұлы көшінің кезінде қалған дорийлік тайпа. "Makednos" сөзі грек тіліндегі "Μάκος" (Makos) сөзімен (аттикалық түрі – Μήκος – "mékos") этимологиялық байланысты, ол "ұзындық" дегенді білдіреді. Ежелгі македониялықтар бұл атауды дене бітімі ұзын болғандықтан немесе таулы жерге қоныстанғандықтан алған болуы мүмкін. Соңғы түсіндірмеде "македониялық" сөзі "тау халқы" деп аударылады. Македониялықтар (Μακεδόνες, Makedónes) – ежелгі грек тайпасы, олар Грекияның солтүстік-шығысындағы Халиакмон және төменгі Аксиос өзендері маңындағы аллювиалды жазықта мекендеген. Көбінесе ежелгі грек халқы болған олар, Грекия әлемінің солтүстік шетіндегі Халиакмон аңғары бойындағы отанынан біртіндеп кеңейіп, көрші грек емес тайпаларды – негізінен фракиялық және иллириялықтарды сіңіріп алды немесе ығыстырды. Олар ежелгі македон тілінде сөйлеген, ол ежелгі грек тілімен туыс немесе дорийлік грек диалектісі болған, бірақ аймақтың беделді тілі алдымен аттикалық, содан кейін койне грек тілі болды. Олардың діни сенімдері грек пантеонының негізгі құдайларын құрметтеу арқылы басқа гректердің дінін қайталады, бірақ македониялықтар гректердің басқа бөліктерінде б.з.б. 6 ғасырынан кейін тоқтатылған ежелгі жерлеу салтын сақтады. Монархиядан басқа, македониялық қоғамның өзегі – оның аристократиясы. Көршілес Тессалия аристократиясы сияқты, олардың байлығы көбінесе жылқы және ірі қара мал шаруашылығына негізделген. Әр түрлі рулардан құралған болғанымен, б.з.б. 8 ғасырда құрылған Македония патшалығы көбінесе Аргеад әулетімен және оның атымен аталған тайпамен байланысты. Әулеттің негізін Аргостан шыққан аңыздық Теменнің ұрпағы Пердикка I қалаған, ал Македония аймағы атын грек мифологиясындағы Македон есімді тұлғадан алған болуы мүмкін. Дәстүрлі түрде тәуелсіз рулар билік еткен македониялықтар Александр I тұсында Аргеад билігін қабылдаған секілді. Филип II тұсында македониялықтар көптеген әскери жаңалықтар жасады, олар өз аумағын кеңейтіп, Тракияға дейінгі басқа да аймақтарды бақылауын арттырды. Бұл аумақты біріктіру Ұлы Александрдың ерліктерін, Ахеменид империясын жаулап алуды, диадохияның мұрагерлік мемлекеттерін құруды және Батыс Азияда, Грецияда және Жерорта теңізі аймағында эллинистік кезеңнің басталуын қамтамасыз етті. Македониялықтар ақырында Рим республикасына бағынды, ол үшінші Македония соғысының (б.з.б. 171–168 ж.) соңында Македония монархиясын жойып, төртінші Македония соғысынан (б.з.б. 150–148 ж.) кейін Македонияның римдік провинциясын құрды. Пердикка II-нің әкесі Александр I билік құрмас бұрын, ежелгі македониялықтар негізінен қазіргі Грекияның Македония провинциясының оңтүстігінде, Халиакмонға жақын жерлерде мекендеген. Александр Македонияның негізгі аумағына кіретін көптеген жерлерді қосып, оған қосты деп есептеледі: Пиерия, Ботия, Мигдония және Эордея (Фук. 2.99). Антимус, Крестония және Бисальтия да оның тұсында қосылған секілді (Фук. 2.99). Бұл жерлердің көпшілігін бұрын фракиялық тайпалар мекендеген, ал Фукидид македониялықтар олардың жерлерін алған кезде фракиялықтардың қалай тауларға ығыстырылғанын жазған. Александрдан кейінгі ұрпақтарда Македонияның Филип II Македонияға жаңа жерлерді қосты, сондай-ақ оған шабуыл жасаған иллириялықтар мен пеониялықтар сияқты көршілес державаларды жартылай тәуелсіз халықтарға дейін кемітті. Филип тұсында македониялықтар кеңейіп, көптеген жаңа көршілес аумақтарға қоныстанды, ал Фракияны Нестус өзеніне дейін македониялық қоныстанушылар отарлады. Алайда Страбон Жоғарғы Македонияда тұратын халықтың басым бөлігі фракиялық-иллириялықтардан тараған деп куәлік етеді. Филиптің ұлы Александр Македонский Македонияның билігін грек қала-мемлекеттеріне дейін кеңейтті, ал оның жергілікті және шетелдегі науқандары Македонияның Грекиядан Персияға, Мысырға және Үндістанның шетіне дейінгі билігін күшейтті. Осы кезеңнен кейін Балқанға келттердің бірнеше рет шабуылдары болды.
The name of the region of Macedonia (Μακεδονία, Makedonia) derives from the tribal name of the ancient Macedonians (Μακεδώνες, Makedónes). According to the Greek historian Herodotus, the Makednoi (Mακεδνοί) were a Dorian tribe that stayed behind during the great southward migration of the Dorian Greeks. The word "Makednos" is cognate with the Doric Greek word "Μάκος" Μakos (Attic form Μήκος – "mékos"), which is Greek for "length". The ancient Macedonians took this name either because they were physically tall, or because they settled in the mountains. The latter definition would translate "Macedonian" as "Highlander". The Macedonians (Μακεδόνες, Makedónes) were an ancient tribe that lived on the alluvial plain around the rivers Haliacmon and lower Axios in the northeastern part of mainland Greece. Essentially an ancient Greek people, they gradually expanded from their homeland along the Haliacmon valley on the northern edge of the Greek world, absorbing or driving out neighbouring non Greek tribes, primarily Thracian and Illyrian. They spoke Ancient Macedonian, which was either a sibling language to Ancient Greek or a Doric Greek dialect, although the prestige language of the region was at first Attic and then Koine Greek. Their religious beliefs mirrored those of other Greeks, following the main deities of the Greek pantheon, although the Macedonians continued Archaic burial practices that had ceased in other parts of Greece after the 6th century BC. Aside from the monarchy, the core of Macedonian society was its nobility. Similar to the aristocracy of neighboring Thessaly, their wealth was largely built on herding horses and cattle. Although composed of various clans, the kingdom of Macedonia, established around the 8th century BC, is mostly associated with the Argead dynasty and the tribe named after it. The dynasty was allegedly founded by Perdiccas I, descendant of the legendary Temenus of Argos, while the region of Macedon perhaps derived its name from Makedon, a figure of Greek mythology. Traditionally ruled by independent families, the Macedonians seem to have accepted Argead rule by the time of Alexander I Under Philip II , the Macedonians are credited with numerous military innovations, which enlarged their territory and increased their control over other areas extending into Thrace. This consolidation of territory allowed for the exploits of Alexander the Great , the conquest of the Achaemenid Empire, the establishment of the diadochi successor states, and the inauguration of the Hellenistic period in West Asia, Greece, and the broader Mediterranean world. The Macedonians were eventually conquered by the Roman Republic, which dismantled the Macedonian monarchy at the end of the Third Macedonian War (171–168 BC) and established the Roman province of Macedonia after the Fourth Macedonian War (150–148 BC). Before the reign of Alexander I, father of Perdiccas II, the ancient Macedonians lived mostly on lands adjacent to the Haliakmon, in the far south of the modern Greek province of Macedonia. Alexander is credited with having added to Macedonia many of the lands that would become part of the core Macedonian territory: Pieria, Bottiaia, Mygdonia, and Eordaia (Thuc. 2.99). Anthemus, Crestonia, and Bisaltia also seem to have been added during his reign (Thuc. 2.99). Most of these lands were previously inhabited by Thracian tribes, and Thucydides records how the Thracians were pushed to the mountains when the Macedonians acquired their lands. Generations after Alexander, Philip II of Macedon would add new lands to Macedonia, and also reduce neighboring powers such as the Illyrians and Paeonians, who had attacked him when he became king, to semi autonomous peoples. In Philip's time, Macedonians expanded and settled in many of the new adjoining territories, and Thrace up to the Nestus was colonized by Macedonian settlers. Strabo however testifies that the bulk of the population inhabiting in Upper Macedonia remained of Thraco Illyrian stock. Philip's son, Alexander the Great, extended Macedonian power over key Greek city states, and his campaigns, both local and abroad, would make the Macedonian power supreme from Greece, to Persia, Egypt, and the edge of India. Following this period there were repeated barbaric invasions of the Balkans by Celts.
Римдік Македония
148 жылғы Андриск жеңілісінен кейін Македония 146 жылы ресми түрде Рим Республикасының провинциясына айналды. 146 жылы грек емес халықтың эллинизациясы толыққан жоқ еді, және көптеген фракиялық және иллириялық тайпалар өз тілдерін сақтап қалды. Ежелгі македон тілінің койнемен – эллинистік дәуірдегі ортақ грек тілімен қатар қолданылуы мүмкін еді. Алғашқы кезеңдерден бастап Рим провинциясы Македонияға Эпир, Фессалия, Фракия және Иллирияның бір бөліктері де кірді, осылайша Македония аймағы өзінің ежелгі шекараларымен байланысын толығымен жоғалтып, қазір әртүрлі халықтардың мекеніне айналды.
After the defeat of Andriscus in 148 BC, Macedonia officially became a province of the Roman Republic in 146 BC. Hellenization of the non Greek population was not yet complete in 146 BC, and many of the Thracian and Illyrian tribes had preserved their languages. It is also possible that the ancient Macedonian tongue was still spoken, alongside Koine, the common Greek language of the Hellenistic era. From an early period, the Roman province of Macedonia included Epirus, Thessaly, parts of Thrace and Illyria, thus making the region of Macedonia permanently lose any connection with its ancient borders, and now be the home of a greater variety of inhabitants.
Мұсылмандар мен христиандар
Осман империясының алғашқы кезеңі Македонияның жазықтары мен өзен аңғарларының халқының азаюына әкелді. Ондағы христиан халқы тауларға қашып кетті. Османдықтар негізінен Кіші Азиядан әкелініп, аймақтың бір бөлігіне қоныстандырылды. Вардар Македониясында жаулау кезінде қираған қалалар жаңадан салынды, олар енді тек мұсылмандармен қоныстандырылды. Османдық элемент Македонияда 17 және 18 ғасырларда ерекше күшті болды, саяхатшылар халықтың көп бөлігін, әсіресе қала тұрғындарын мұсылман деп сипаттады. Алайда, Осман империясының үздіксіз соғыстары, төмен туу көрсеткіші және мұсылмандар арасында христиандарға қарағанда жиі болатын оба эпидемиясынан жоғары өлім-жұлым Осман халқының 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында күрт азаюына себеп болды. Осман-Габсбург соғысы (1683–1699), Косоводан серб халқының үлкен бөлігінің Австрияға қашуы және Осман қарсы шабуылы кезіндегі жазалау мен тонау Косовоға, сондай-ақ солтүстік және солтүстік-батыс Македонияға албан мұсылмандарының келуіне әкелді. Билікте болғандықтан, албан мұсылмандары христиан көршілерін ығыстырып, 18 және 19 ғасырларда қосымша аумақтарды бағындырды. 1774 жылы аяқталған бірінші орыс-түрік соғысынан кейін орталық үкімет тарапынан көрсетілген қысым, Осман гректерінің "бесінші колонна" ретінде қатысуына байланысты, Батыс Македониядағы бірнеше мың грек тілді адамның сырттай ислам қабылдауына әкелді. Бұл грек мұсылмандары өз тілдерін және ұлттық ерекшеліктерін сақтап, жасырын христиандар болып қалды және жергілікті грек православтық христиандары оларды валлахадес деп атады, себебі олардың үйренген жалғыз түрік-араб тілі "ва ллахи" яки "Аллаға ант етейін" деген сөздерді айту еді. 18 ғасырдың екінші жартысында христиандық аромандар қаласы Мәскеу және Оңтүстік Албания (Эпир Македониясы) аймағындағы басқа да маңызды аромандар қоныстарын жою және тастап кету, мыңдаған аромандардың Батыс Македонияның қалалары мен ауылдарына, ең әйгілісі Битола, Крушево және айналасындағы аймақтарға кең ауқымды көшіп кетуіне себеп болды. 1492 жылдан кейін Испаниядан еврейлерді қуылғаннан кейін Салоникиде үлкен еврей халқы қоныстанды. Еврейлер кейіннен Македонияның басқа қалаларында, әсіресе Битола мен Серрес қалаларында шағын колониялар құрды.
The initial period of Ottoman rule led a depopulation of the plains and river valleys of Macedonia. The Christian population there fled to the mountains. Ottomans were largely brought from Asia Minor and settled parts of the region. Towns destroyed in Vardar Macedonia during the conquest were renewed, this time populated exclusively by Muslims. The Ottoman element in Macedonia was especially strong in the 17th and the 18th century with travellers defining the majority of the population, especially the urban one, as Muslim. The Ottoman population, however, sharply declined at the end of the 18th and the beginning of the 19th century on account of the incessant wars led by the Ottoman Empire, the low birth rate and the higher death toll of the frequent plague epidemics among Muslims than among Christians. The Ottoman–Habsburg War (1683–1699), the subsequent flight of a substantial part of the Serbian population in Kosovo to Austria and the reprisals and looting during the Ottoman counteroffensive led to an influx of Albanian Muslims into Kosovo, northern and northwestern Macedonia. Being in the position of power, the Albanian Muslims managed to push out their Christian neighbours and conquered additional territories in the 18th and the 19th centuries. Pressures from central government following the first Russo Turkish war that ended in 1774 and in which Ottoman Greeks were implicated as a "fifth column" led to the superficial Islamization of several thousand Greek speakers in western Macedonia. These Greek Muslims retained their Greek language and identity, remained Crypto Christians, and were subsequently called Vallahades by local Greek Orthodox Christians because apparently the only Turkish Arabic they ever bothered to learn was how to say "wa llahi" or "by Allah". The destruction and abandoning of the Christian Aromanian city of Moscopole and other important Aromanian settlements in the southern Albania (Epirus Macedonia) region in the second half of the 18th century caused a large scale migration of thousands of Aromanians to the cities and villages of Western Macedonia, most notably to Bitola, Krushevo and surrounding regions. Thessaloniki also became the home of a large Jewish population following Spain's expulsions of Jews after 1492. The Jews later formed small colonies in other Macedonian cities, most notably Bitola and Serres.
Болгария идеясы
Македония халқының көпшілігі 16 және 17 ғасырларда Осман тарихшылары мен Хожа Саддин Эфенди, Мустафа Селаники, Хаджи Халфа және Евлия Челеби сияқты саяхатшылар болгарлар деп сипаттады. Дегенмен, Осман империясының саяси және грек дін қызметкерлерінің діни-мәдени ықпалында болғандықтан, бұл атаудың мәні азая түсті. Болгар тілі мәдени орта ретінде тек бірнеше монастырьларда сақталды, ал қарапайым болгардың әлеуметтік жағдайының жақсаруы көбінесе эллинизация процесіне ұшыраумен байланысты болды. Алайда, славян тіліндегі діни қызметтер Охрид болгар архиепископтығының төменгі деңгейлерінде 1767 жылы жойылғанға дейін бірнеше ғасыр бойы сақталды. Қазіргі болгар тарихнамасының негізін қалаушы Петр Богдан Бахшев өзінің 1640 жылы жазған «Болгар патшалығының сипаттамасы» атты алғашқы еңбегінде Болгарияның географиялық және этникалық шекараларын, болгар халқын, соның ішінде «Охридке дейін, Албания мен Грекия шекараларына дейін созылған Македонияның көп бөлігін» атап көрсетті. Македонияда туған 18 ғасырдың суретшісі Христофор Жефарович болгар ұлттық жаңаруына зор ықпал етті және 19 ғасырдағы болгар геральдикасына елеулі әсер етті, ол болгар ағартушылары мен революционерлерінің барлық буындары арасында ең беделді болды және қазіргі болгар ұлттық символының идеясын қалыптастырды. Өз өсиетімен ол туыстарының «болгар ұлтынан» екенін және Дойраннан шыққандарын нақты айтты. Қазіргі болгар әдебиетінің алғашқы туындысы – «Славян болгарларының тарихы» Македонияда туған болгар монахы Паисий Хилендарский тарапынан 1762 жылы жазылса да, болгар идеясының аймақта қайтадан күшеюіне шамамен бір ғасыр уақыт кетті. 19 ғасырда Македонияда болгарлардың ілгерілеуіне түрік халқының санының азаюынан кейін болгарлардың сандық басымдығы, сондай-ақ олардың экономикалық жағдайының жақсаруы көмектесті. Македония болгарлары тәуелсіз болгар патриархаты мен болгар мектептерін құру үшін күреске белсенді қатысты. Интеллигенция өкілдері болгар тілінде жазды және Македониядағы жергілікті болгар диалектілерінің ресми болгар тілінде көбірек ұсынылуын қамтамасыз етуге тырысты. 1870 жылы құрылған автономды болгар экзархаты Македонияның солтүстік-батыс бөлігін қамтыды. Охрид және Скопье округтерінің көпшілігі дауыс бергеннен кейін, 1874 жылы қазіргі Вардар және Пирин Македониясының барлығы оның құрамына кірді. Алайда, Македониядағы болгар ұлттық жаңаруының процесі тарихи Македонияда, славяндардан басқа гректер мен аромандар да тұрғандықтан, онша сәтті болмады. Грек идеясы мен Константинополь патриархаты жергілікті болгарлар арасындағы бұрынғы ықпалын сақтап қалды, ал болгар идеясының келуі аймақты патриархатқа және экзархатқа адал болушылар арасындағы майданға айналдырды, бұл бөлініс көбінесе отбасылар мен туыстарды айырды. 1876 жылдың желтоқсаны мен 1877 жылдың қаңтары аралығында Осман империясы мен 6 Еуропалық үлкен державалардың қатысуымен өткен Константинополь конференциясында Осман империясының еуропалық аумақтарында 2 автономды болгар вилайетін құру туралы шешім қабылданды – Шығыс және Батыс. Екінші вилайеттің астанасы София болды және ол Македония аймағының көп бөлігін қамтыды, болгар ұлттық мәселесіне халықаралық назар аударған 1876 жылғы сәуір көтерілісі онда көп көріне қоймады. Берлиндегі конгреске дейін еуропалық этнографтар мен тіл білімі мамандары Македонияның славян халқының тілін болгар тілі деп қарастырды. Француз ғалымдары Ами Буэ (1840) және Гийом Лежан (1861), немістер Август Гризебах (1841), И. Хан (1858, 1863), Август Генрих Петерман (1869) және Генрих Киперт (1876), словак Павел Йозеф Шафарик (1842) және чехтер Карел Яромир Эрбен (1868) және Ф. Бродаска (1869), ағылшындар Джеймс Уайльд (1877) және Георгина Мюр Маккензи мен Аделина Паулина Ирби (1863), сербтер Давидович (1848), Константи Дежарден (1853) және Степан Веркович (1860), ресейліктер Виктор Григорович (1848), Викентий Макушев және Михаил Миркович (1867), сондай-ақ австриялық Карл Сакс (1878) этнографиялық немесе тіл білімі кітаптарын немесе саяхат жазбаларын жариялады, онда Македонияның славян халқы болгарлар деп сипатталды. 1844 жылы австриялық дәрігер Йозеф Мюллер Македонияның славян халқын сербтер деп қарастырған саяхат жазбаларын жариялады. Бұл аймақты француз Ф. Бьянкони (1877) және ағылшын Эдвард Стэнфорд (1877) негізінен гректер мекендейтінін анықтады. Стэнфорд Македонияның қалалық халқы толығымен гректерден тұратынын, ал шаруалардың құрамында болгар-грек тегі бар, грек санасымен бірақ грек тілін толық меңгермегенін мәлімдеді.
Most of the population of Macedonia was described as Bulgarians during 16th and 17th centuries by Ottoman historians and travellers such as Hoca Sadeddin Efendi, Mustafa Selaniki, Hadji Khalfa and Evliya Çelebi. The name meant, however, rather little in view of the political oppression by the Ottomans and the religious and cultural one by the Greek clergy. The Bulgarian language was preserved as a cultural medium only in a handful of monasteries, and to rise in terms of social status for the ordinary Bulgarian usually meant undergoing a process of Hellenisation. The Slavonic liturgy was, however, preserved at the lower levels of the Bulgarian Archbishopric of Ohrid for several centuries until its abolition in 1767. The creator of modern Bulgarian historiography, Petar Bogdan Bakshev in his first work "Description of the Bulgarian Kingdom" in 1640, mentioned the geographical and ethnic borders of Bulgaria and Bulgarian people including also "the greather part of Macedonia as far as Ohrid, up to the boundaries of Albania and Greece ". Hristofor Zhefarovich, a Macedonia born 18th century painter, had a crucial influence on the Bulgarian National Revival and significantly affected the entire Bulgarian heraldry of the 19th century, when it became most influential among all generations of Bulgarian enlighteners and revolutionaries and shaped the idea for a modern Bulgarian national symbol. In his testament, he explicitly noted that his relatives were "of Bulgarian nationality" and from Dojran. Although the first literary work in Modern Bulgarian, History of Slav Bulgarians was written by a Macedonia born Bulgarian monk, Paisius of Hilendar as early as 1762, it took almost a century for the Bulgarian idea to regain ascendancy in the region. The Bulgarian advance in Macedonia in the 19th century was aided by the numerical superiority of the Bulgarians after the decrease in the Turkish population, as well as by their improved economic status. The Bulgarians of Macedonia took active part in the struggle for independent Bulgarian Patriarchate and Bulgarian schools. The representatives of the intelligentsia wrote in a language which they called Bulgarian and strove for a more even representation of the local Bulgarian dialects spoken in Macedonia in formal Bulgarian. The autonomous Bulgarian Exarchate established in 1870 included northwestern Macedonia. After the overwhelming vote of the districts of Ohrid and Skopje, it grew to include the whole of present day Vardar and Pirin Macedonia in 1874. This process of Bulgarian national revival in Macedonia, however, was much less successful in historical Macedonia, which beside Slavs had compact Greek and Aromanian populations. The Hellenic idea and the Patriarchate of Constantinople preserved much of their earlier influence among local Bulgarians and the arrival of the Bulgarian idea turned the region into a battlefield between those owing allegiance to the Patriarchate and tose to Exarchate with division lines often separating family and kin. At the Constantinople Conference, held in the period December 1876 January 1877 with the participation of the Ottoman Empire and the 6 European Great Powers, it was decided to create 2 autonomous Bulgarian vilayets Eastern and Western in the European territories of the Ottoman Empire, and in the second one with the capital Sofia included the largest part of the region of Macedonia, despite the fact that the April Uprising of the spring of 1876, which attracted international attention to the Bulgarian national question, hardly broke out there. European ethnographs and linguists until the Congress of Berlin usually regarded the language of the Slavic population of Macedonia as Bulgarian. French scholars Ami Boué in 1840 and Guillaume Lejean in 1861, Germans August Grisebach in 1841, J. Hahn in 1858 and 1863, August Heinrich Petermann in 1869 and Heinrich Kiepert in 1876, Slovak Pavel Jozef Šafárik in 1842 and the Czechs Karel Jaromír Erben in 1868 and F. Brodaska in 1869, Englishmen James Wyld in 1877 and Georgina Muir Mackenzie and Adeline Paulina Irby in 1863, Serbians Davidovitch in 1848, Constant Desjardins in 1853 and Stjepan Verković in 1860, Russians Victor Grigorovich in 1848 Vikentij Makušev and Mikhail Mirkovich in 1867, as well as Austrian Karl Sax in 1878 published ethnography or linguistic books, or travel notes, which defined the Slavic population of Macedonia as Bulgarian. Austrian doctor Josef Müller published travel notes in 1844 in which he regarded the Slavic population of Macedonia as Serbian. The region was further identified as predominantly Greek by French F. Bianconi in 1877 and by Englishman Edward Stanford in 1877. He maintained that the urban population of Macedonia was entirely Greek, whereas the peasantry was of mixed, Bulgarian Greek origin and had Greek consciousness but had not yet mastered the Greek language.
Македония мәселесі
Еуропадағы классикалық ұлттық емес мемлекеттер – көпұлтты империялар, мысалы, Осман империясы, оны сұлтан басқарды, халқы көптеген этностардан құралды және көптеген тілдерде сөйледі. 19-шы ғасырда ұлт мемлекет идеясы күшейді, ұлттардың этникалық және нәсілдік тегіне басымдық берілді. Ең айқын ерекшелік – ұлт мемлекеттердің экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірде мемлекетті ұлттық біртүтастықтың құралы ретінде пайдалану деңгейі болды. 19-шы ғасырға қарай Осман империясы ғылым, технология және өнеркәсіп салаларында Еуропаның қалған бөлігінен қалып қойды. Сол кезде болгарлар грек дін қызметкерлеріне қарсы мақсатты күрес бастады. Болгар дін басшылары, егер олар Константинополь патриархатынан кем дегенде біршама автономия алуға қол жеткізбесе, Осман империясында болгарлардың құқықтары үшін күресудің табысқа жете алмайтынын түсінді. 1870 жылы Болгар экзархатының құрылуы, оның ішінде Македонияның көп бөлігі, Сұлтан Абдулазиздің жарлығымен болгар православтарының 1850 және 1860 жылдардағы Константинопольдің грек патриархатының үстемдігіне қарсы күресінің тікелей нәтижесі болды. Кейін, 1876 жылы болгарлар сәуір көтерілісін ұйымдастырды. Болгар ұлттық сезімінің қалыптасуы тәуелсіз болгар шіркеуінің қайта құрылуымен тығыз байланысты болды. Бұл ұлттық ояну болгар ұлттық қайта жаралуы деп аталды. Алайда, көтеріліс Осман империясымен басып жанылды. Соның салдарынан, 1876 жылғы Константинополь конференциясында Македониядағы славяндардың басым болгар сипаты болашақ автономиялы Болгарияның шекараларында көрінді. Үлкен державалар ақырында тарихи Македония мен Фракияны алып тастаған, Болгарияның Эгей теңізіне шығуын жоққа шығарған, бірақ Болгария халқы тұратын Осман империясының барлық басқа аймақтарын қамтыған келісімге келді. Бірақ соңғы сәтте Осман империясы Ұлыбританияның құпия қолдауымен бұл жоспарды қабылдамады. Өзінің беделіне қатысты мәселе болғандықтан, Ресей 1877 жылдың сәуір айында Осман империясына соғыс жариялаудан басқа амал қалмады. 1878 жылғы Сан-Стефано шарты, Ресейдің экспансиялық саясатының ең жоғары деңгейін көрсететін, Болгарияға Салоники, Халкидике түбегі мен Алиакмон аңғарынан басқа Македонияның барлық аумағын берді. Сол жылы Берлинде өткен конгресс, бұрынғы келісім бойынша Осман империясына берілген аумақтарды Болгариядан қайта алып, Осман империясына қайтарды. Бұл бүкіл Македонияны қамтыды. Соның салдарынан, 1878 жылдың соңында Кресна-Разлог көтерілісі – Македония аймағындағы Осман үкіметіне қарсы сәтсіз болгар көтерілісі болды. Алайда, Берлин конгресінде қабылданған шешім көп ұзамай Македония мәселесін Сербия, Грекия және Болгария арасындағы "тұрақты дау-жанжалға" айналдырды. Македониядағы болгар ұлттық қайта жаралуына қарсылық болды. Гректер мен сербтердің де аймақта ұлттық амбициялары болды және олар мәдени және тілдік жағынан Македония славяндарын ассимиляциялау саясаты арқылы оларды одан әрі дамытуға болатынына сенді, бұл білім беру және шіркеу насихаты арқылы жүзеге асырылуы керек еді. Дегенмен, 1870 жылдары болгарлар Македониядағы басым ұлттық күшке айналды. Македония славяндары болгар ұлтының ажырамас бөлігі ретінде дами беретіні және Осман империясы құлаған жағдайда Македония Болгария мемлекетіне қосылатыны күтілді. Бұл болжамдардың дұрыс болмауының себебі Македония славяндарының болгарлардан ерекшеленетін қандай да бір ерекшеліктеріне емес, жетпіс жыл бойы Македония тарихын болжамды бағытынан ауыстырған бірқатар апатты оқиғаларға байланысты болды.
In Europe, the classic non national states were the multi ethnic empires such as the Ottoman Empire, ruled by a Sultan and the population belonged to many ethnic groups, which spoke many languages. The idea of nation state was an increasing emphasis during the 19th century, on the ethnic and racial origins of the nations. The most noticeable characteristic was the degree to which nation states use the state as an instrument of national unity, in economic, social and cultural life. By the 19th century, the Ottomans had fallen well behind the rest of Europe in science, technology, and industry. By that time Bulgarians had initiated a purposeful struggle against the Greek clerics. Bulgarian religious leaders had realised that any further struggle for the rights of the Bulgarians in the Ottoman Empire could not succeed unless they managed to obtain at least some degree of autonomy from the Patriarchate of Constantinople. The foundation of the Bulgarian Exarchate in 1870, which included most of Macedonia by a firman of Sultan Abdülaziz was the direct result of the struggle of the Bulgarian Orthodox against the domination of the Greek Patriarchate of Constantinople in the 1850s and 1860s. Afterward, in 1876 the Bulgarians revolted in the April uprising. The emergence of Bulgarian national sentiments was closely related to the re establishment of the independent Bulgarian church. This rise of national awareness became known as the Bulgarian National Revival. However, the uprising was crushed by the Ottomans. As a result, on the Constantinople Conference in 1876 the predominant Bulgarian character of the Slavs in Macedonia reflected in the borders of future autonomous Bulgaria as it was drawn there. The Great Powers eventually gave their consent to variant, which excluded historical Macedonia and Thrace, and denied Bulgaria access to the Aegean sea, but otherwise incorporated all other regions in the Ottoman Empire inhabited by Bulgarians. At the last minute, however, the Ottomans rejected the plan with the secret support of Britain. Having its reputation at stake, Russia had no other choice but to declare war on the Ottomans in April 1877. The Treaty of San Stefano from 1878, which reflected the maximum desired by Russian expansionist policy, gave Bulgaria the whole of Macedonia except Thessaloniki, the Chalcidice peninsula and the valley of the Aliakmon. The Congress of Berlin in the same year redistributed most Bulgarian territories that the previous treaty had given to the Principality of Bulgaria back to the Ottoman Empire. This included the whole of Macedonia. As a result, in late 1878, the Kresna–Razlog uprising – an unsuccessful Bulgarian revolt against the Ottoman rule in the region of Macedonia – broke out. However the decision taken at the Congress of Berlin soon turned the Macedonian question into "the apple of constant discord" between Serbia, Greece and Bulgaria. The Bulgarian national revival in Macedonia was not unopposed. The Greeks and Serbs, too, had national ambitions in the region, and believed that these could be furthered by a policy of cultural and linguistic dissimilation of the Macedonian Slavs, to be achieved through educational and church propaganda. Nonetheless, by the 1870s the Bulgarians were clearly the dominant national party in Macedonia. It was widely anticipated that the Macedonian Slavs would continue to evolve as an integral part of the Bulgarian nation, and that, in the event of the Ottoman Empire's demise, Macedonia would be included in a Bulgarian successor state. That these anticipations proved false was due not to any intrinsic peculiarities of the Macedonian Slavs, setting them apart from the Bulgarians, but to a series of catastrophic events, which, over a period of seventy years, diverted the course of Macedonian history away from its presumed trend.
Сербияның үгіт-насихат
ХІХ ғасырдағы серб ұлтшылдығы сербтерді барлық оңтүстік славяндарды бір елге, Югославияға (оңтүстік славяндар елі) біріктіруге шақырылған халық деп қарастырды. Серб ұлтының шеткі аймақтарының санасы артып, билік өкілдері мен халықтың кең шеңберлері Македония славяндарын "Оңтүстік сербтер", мұсылмандарды "Исламдасқан сербтер", ал бүгінгі Хорватия халқының Штокавия диалекінде сөйлейтін бөлігін "Католик сербтер" деп санады. Алайда, Сербия мемлекеттік саясатының басты мақсаты Осман империясының Босния мен Герцеговина және Косово аймақтарын азат ету болды, ал Македония мен Воеводина "кейінірек азат етілуге" тиіс еді. 1878 жылғы Берлин конгресі Босния мен Герцеговинаны номиналды түрде Осман империясына қарайтын болса да, Аустрия-Венгрияның оккупациясына және басқаруына беру арқылы Сербияның мақсаттарын Македонияға қайта бағыттап, аймақтың серб екенін дәлелдеу үшін ішкі және халықаралық деңгейде үгіт науқаны бастады. Сербияның мүддесіне Триестіден келген астроном және тарихшы Спиридон Гопчевич (Лео Бреннер деп те белгілі) зор үлес қосты. Гопчевич 1889 жылы "Македония және Ежелгі Сербия" атты этнографиялық зерттеуін жариялады, онда Македония халқының үштен екі бөлігі сербтер деп көрсетілді.
Nineteenth century Serbian nationalism viewed Serbs as the people chosen to lead and unite all southern Slavs into one country, Yugoslavia (the country of the southern Slavs). The conscience of the peripheral parts of Serbian nation grew, therefore the officials and the wide circles of population considered the Slavs of Macedonia as "Southern Serbs", Moslems as "Islamized Serbs", and Shtokavian speaking part of today's Croatian population as "Catholic Serbs". But, the basic interests of Serbian state policy was directed to the liberation of the Ottoman regions of Bosnia and Herzegovina, and Kosovo; whilst Macedonia and Vojvodina should be "liberated later". The Congress of Berlin of 1878, which granted Bosnia and Herzegovina to Austro Hungarian occupation and administration whilst nominally Ottoman, redirected Serbia's ambitions to Macedonia and a propaganda campaign was launched at home and abroad to prove the Serbian character of the region. A great contribution to the Serbian cause was made by an astronomer and historian from Trieste, Spiridon Gopčević (also known as Leo Brenner). Gopčević published in 1889 the ethnographic research Macedonia and Old Serbia, which defined more than three quarters of the Macedonian population as Serbian.
Гректің үгіт-насихаттары
XIX ғасырдың соңына қарай Орталық және Оңтүстік Македонияның (Монастир және Салоники вилаеттері) халқының көп бөлігі этностық жағынан гректер екені анықталды, ал аймақтың солтүстік бөліктері (Скопье вилаеті) негізінен славяндармен қоныстанды. Яһудилер мен Османдық қауымдары аймақ бойынша шашырап орналасқан. Македонияның осылайша көпұлтты болуына байланысты, Грекияның бүкіл аймаққа қойған талабын дәлелдеу үшін тарихи және діни сипаттағы аргументтер жиі қолданылды. Гректер ұлттықты Константинополь патриархатына адалдықпен байланыстырып келді. Славян, албан немесе влах (ароман) тілінде сөйлейтін халықты сипаттау үшін «болгарофон», «албанофон» және «влахофон» гректері деген терминдер пайда болды. 18 ғасырдан бастап аромандардың тілдік жағынан ассимиляцияға ұшырауына қысым көрсетілді, осы процеске грек миссионері Космас Аэтолия (1714–1779) ынталанды. Ол аромандардың грек тілінде сөйлеуі керек екенін, себебі ол «Бұл біздің шіркеуіміздің тілі» деді және Солтүстік және Батыс Грекияда 100-ден астам грек мектебін құрды. Ароман тіліне қарсы дін қызметкерлерінің шабуылдары діни мәселелермен ғана шектелмей, грек тілінде сөйлейтіндерді «құндысы жоқ» деп санайтын тілді тастап, жоғарырақ саналатын грек тіліне көшуге итермелеу мақсатында жасалған құрал болды: «Міне, Метсов ағайындары, осы лас әрі жаман ароман тілімен өздерін алдап жүргендермен бірге, оны тіл деп атағаныма кешіріңіздер», «қорқынышты сөйлеу, жиренетінше айтылу». Сербия және Болгарияның насихаттық жұмыстары сияқты, гректер де бастапқыда білім беруге баса назар аударды. 20 ғасырдың басында Македониядағы грек мектептерінің саны 927-ге жетіп, 1397 мұғалім мен 57 607 оқушыны қамтыды. 1890 жылдардан бастап Грекия Македонияға қарулы партизандық топтарды жіберуді бастады (Македония үшін грек күресін қараңыз), әсіресе Павлос Мелас қаза болғаннан кейін, олар Ішкі македондық революциялық ұйымның (IMRO) жасақтарымен күресті. Гректердің мүддесі тарихи Македонияда басым болды, онда оны жергілікті гректер және славян мен ароман халқының айтарлық бөлігі қолдады. Гректерге қолдау Македонияның орталық бөлігінде одан аз болды, тек жергілікті аромандар мен славяндардың бір бөлігі ғана оларды қолдады; аймақтың солтүстік бөлігінде мұндай қолдау дерлік болмады.
It was established by the end of the 19th century that the majority of the population of central and Southern Macedonia (vilaets of Monastiri and Thessaloniki) were predominantly an ethnic Greek population, while the Northern parts of the region (vilaet of Skopje) were predominantly Slavic. Jews and Ottoman communities were scattered all over. Because of Macedonia's such polyethnic nature, the arguments which Greece used to promote its claim to the whole region were usually of historical and religious character. The Greeks consistently linked nationality to the allegiance to the Patriarchate of Constantinople. "Bulgarophone", "Albanophone" and "Vlachophone" Greeks were coined to describe the population who were Slavic, Albanian or Vlach (Aromanian) speaking. There was also pressure on Aromanians to become linguistically dissimilated from the 18th century, when dissimilation efforts were encouraged by the Greek missionary Cosmas of Aetolia (1714–1779) who taught that Aromanians should speak Greek because as he said "it's the language of our Church" and established over 100 Greek schools in northern and western Greece. The offensive of the clergy against the use of Aromanian was by no means limited to religious issues but was a tool devised in order to convince the non Greek speakers to abandon what they regarded as a "worthless" idiom and adopt the superior Greek speech: "There we are Metsovian brothers, together with those who are fooling themselves with this sordid and vile Aromanian language forgive me for calling it a language", "repulsive speech with a disgusting diction". As with the Serbian and Bulgarian propaganda efforts, the Greek one initially also concentrated on education. Greek schools in Macedonia at the turn of the 20th century totalled 927 with 1,397 teachers and 57,607 pupils. As from the 1890s, Greece also started sending armed guerrilla groups to Macedonia (see Greek Struggle for Macedonia) especially after the death of Pavlos Melas, which fought the detachments of the Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO). The Greek cause predominated in historical Macedonia where it was supported by the native Greeks and by a substantial part of the Slavic and Aromanian populations. Support for the Greeks was much less pronounced in central Macedonia, coming only from a fraction of the local Aromanians and Slavs; in the northern parts of the region it was almost non existent.
Болгарияның үгіт-насихат
Болгарияның пропагандасы 1890 жылдары білім және қару-жарақ салаларында қайта жанданды. 20 ғасырдың басында Македонияда 785 болгар мектебі, 1250 мұғалім және 39 892 оқушы болды. Болгария экзархаты жеті епархияны (Скопье, Дебар, Охрид, Битола, Неврокоп, Велес және Струмица) басқарды, яғни Вардар және Пирин Македониясының толық аумағын, сондай-ақ Оңтүстік Македонияның бір бөлігін. 1893 жылы жергілікті тұрғындар құрған жалғыз партизандық ұйым ретінде құрылған Болгариялық Македониялық Адрианополь революциялық комитеті (BMARC) кең ауқымды комитеттер мен агенттер желісін құрып, Македонияның көп бөлігінде «мемлекет ішіндегі мемлекетке» айналды. Ұйым бірнеше рет атауын өзгертті және 1920 жылы IMRO деп бекітті. IMRO Осман билігімен ғана емес, сонымен қатар Македониядағы серб және грек партияларымен де күресті, оларды қолдаған халықты қорқытып-үркітті. 1903 жылғы Ильинден-Преображение көтерілісінің сәтсіз аяқталуы болгар ісінің екінші рет әлсіреуіне әкеп соқты, нәтижесінде мектептер жабылып, Болгарияға эмиграцияның жаңа толқыны басталды. IMRO-ның күші де әлсіреп, Македониядағы серб және грек партизандық топтарының саны айтарлықтай өсті. Экзархат 1902 және 1910 жылдары Скопье және Дебар епархияларын Сербия патриархатына өткізді. Осыған қарамастан, болгар ісі Орталық және Солтүстік Македониядағы басымдықтарын сақтап, Оңтүстік Македонияда да күшті болып қала берді. 1908 жылы Болгарияның тәуелсіздігі Македониядағы болгар идеясына, Грекияның бір ғасыр бұрын гректерге берген тәуелсіздігі сияқты әсер етті. Бұл мектептердің жабылуына, Болгария экзархатының дін қызметкерлерінің қуылтуына және жас македондық зиялылардың көпшілігінің эмиграциясына әкеп соқты. Бұл алғашқы эмиграция Македонияда туған босқындар мен эмигранттардың Болгарияға үздіксіз ағынына себеп болды. 1912 жылға қарай олардың саны шамамен 100 000-ға жетті.
The Bulgarian propaganda made a comeback in the 1890s with regard to both education and arms. At the turn of the 20th century there were 785 Bulgarian schools in Macedonia with 1,250 teachers and 39,892 pupils. The Bulgarian Exarchate held jurisdiction over seven dioceses (Skopje, Debar, Ohrid, Bitola, Nevrokop, Veles and Strumica), i. e., the whole of Vardar and Pirin Macedonia and some of southern Macedonia. The Bulgarian Macedonian Adrianople Revolutionary Committee (BMARC), which was founded in 1893 as the only guerilla organization established by locals, quickly developed a wide network of committees and agents turning into a "state within the state" in much of Macedonia. The organization changed its name on several occasions, settling to IMRO in 1920. IMRO fought not only against the Ottoman authorities, but also against the pro Serbian and pro Greek parties in Macedonia, terrorising the population supporting them. The failure of the Ilinden Preobrazhenie Uprising in 1903 signified a second weakening of the Bulgarian cause resulting in closure of schools and a new wave of emigration to Bulgaria. IMRO was also weakened and the number of Serbian and Greek guerilla groups in Macedonia substantially increased. The Exarchate lost the dioceses of Skopje and Debar to the Serbian Patriarchate in 1902 and 1910, respectively. Despite this, the Bulgarian cause preserved its dominant position in central and northern Macedonia and was also strong in southern Macedonia. The independence of Bulgaria in 1908 had the same effect on the Bulgarian idea in Macedonia as the independence of Greece to the Hellenic a century earlier. The consequences were closure of schools, expelling of priests of the Bulgarian Exarchate and emigration of the majority of the young Macedonian intelligentsia. This first emigration triggered a constant trickle of Macedonian born refugees and emigrants to Bulgaria. Their number stood at ca. 100,000 by 1912.