Кіріспе

Шығыс православие христиандығының автокефаль шіркеуі

Грекия шіркеуі (Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, ), кең грек православие шіркеуінің бөлігі, Шығыс православие христиандық қауымдастығын құрайтын автокефаль шіркеулердің бірі. Оның каноникалық аумағы 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары алдындағы Грекия шекарасымен шектеледі ("Ескі Грекия"), ал Грекияның қалған бөлігі ("Жаңа жерлер", Крит және Додеканес аралдары) Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының құзыретіне бағынады. Дегенмен, Жаңа жерлер метрополияларының көптеген епархиялары практикалық себептермен Грекия шіркеуінің құрамында іс жүзінде басқарылады, бұл Афина және Константинополь шіркеулері арасындағы келісімге сәйкес жасалады. Грекия шіркеуінің басшысы – Афина және Бүкіл Грекия архиепископы.

Грекияның басым діні

Шығыс православие шіркеуіне адану грек этностық сәйкестігінің айқындалған белгісі ретінде алғашқы заманауи грек конституциясында, 1822 жылғы "Эпидавр заңында", Грек тәуелсіздік соғысы кезінде орнатылды. Барлық келесі грек конституцияларының кіріспесінде "Қасиетті, бір мәнді және бөлінбес Ұш Тұрғанның атынан" деп көрсетілген, ал Мәсіхтің православие шіркеуі Грекияның "басым" діні ретінде бекітілген. Басты православие дін қызметкерлерінің жалақысы мен зейнетақысын мемлекет мұғалімдермен салыстырылатын деңгейде төлейді. Шіркеу бұрын мемлекетке шіркеудің табысынан 35% салық төлеп өтемақы төлеген, бірақ 2004 жылы 3220/2004 заңымен бұл салық жойылды. Басым дін мәртебесіне ие болғандықтан, шіркеудің канондық заңын грек үкіметі шіркеу басқаруына қатысты мәселелерде мойындайды. Бұл "Грекия шіркеуінің конституциясы" арқылы реттеледі, ол парламентте заңға айналдырылды. Діни некелер мен крещение рәсімдері заңды түрде азаматтық рәсімдермен теңестіріледі және тиісті куәліктерді рәсім өткізуші дін қызметкерлері береді. Грекиядағы бастауыш және орта мектептердегі барлық грек православиелік оқушылар діни білім алады. Шіркеу пен мемлекет арасындағы байланыстарды Ұлттық білім және дін істері министрлігі жүзеге асырады.

Діннің иерархиясы

Жоғары билік Афина және бүкіл Грекия архиепискобының де-юре төрағалығымен митрополит мәртебесіне ие барлық епархиялық епископтардың синодына (Грекия шіркеуінің Киелі Синоды, грекше: Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος Hierà Sýnodos tês Ekklēsías tês Helládos) жүктеледі. Бұл синод жалпы шіркеу мәселелерін қарастырады. Тұрақты Синод сондай-ақ аталған архиепископтың төрағалығымен жұмыс істейді және Примат пен 12 епископтан тұрады; әрбір мүше бір мерзімге кезекпен тағайындалады және әкімшілік мәселелермен айналысады. Шіркеу 81 епархияға бөлінген, олардың 36-сы солтүстік Грекияда және солтүстік және солтүстік-шығыс Эгей теңізіндегі ірі аралдарда орналасқан, номиналды және рухани тұрғыдан Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының құзыретінде. Патриархат оларға қатысты және оларда белгілі бір артықшылықтарды сақтайды – мысалы, олардың епископтары дұға барысында Патриархты өздерінің бастысы ретінде мойындауы тиіс. Олар «Жаңа Жерлер» (Νέαι Χώραι, немесе Néai Chōrai) деп аталады, себебі Балқан соғыстарынан кейін ғана қазіргі грек мемлекетінің құрамына кірді және Тұрақты Синодтың 12 епископының 6-сы оларды өкілдік етеді. Жаңа Жерлердің біріне епископ сайланған жағдайда, міндеттерін атқару алдында Константинополь Патриархының бекітуі қажет. Бұл епархиялар Грекия шіркеуімен «сенімді басқару» принципі бойынша басқарылады және олардың епископтары Патриархқа шағымдану құқығын («экклетон») сақтайды. Крит епархиясы (Крит шіркеуі), Додеканез аралдары және Киелі Афон тауының монахтық мемлекеті Константинополь Патриархатының тікелей құзыретінде қалады; олар Грекия шіркеуінің құрамына кірмейді. Крит архиепископиясы жартылай тәуелсіз мәртебеге ие: жаңа епископтарды жергілікті Синод сайлайды, ал архиепископты Экуменикалық Патриархат Грекияның Ұлттық Білім және Діни Істер министрлігі ұсынған үш кандидаттан (трипросопон) тағайындайды.

Дін қызметкерлері мен монахтар

Басқа православие христиан шіркеулеріндегідей, шіркеу басқаратын (және Грек мемлекеті қаржыландыратын) семинарияларды бітірген ер адамдар дін қызметкері (диакон) болып тағайындалуы мүмкін, содан кейін – священник. Олар диакондыққа тағайындалғанға дейін үйленуге рұқсат етіледі, бірақ кейін үйленуге болмайды. Грециядағы дін қызметкерлерінің көп бөлігі үйленген. Сонымен қатар, олар монастырға кіріп, немесе монахтық антына кіре алады. Діні қызметкер болып тағайындалған және теология саласында университет бітірген монахтар, епископтыққа үміткер бола алады (архимандриттер). Әйелдер де монахтық антына кіріп, қарындас бола алады, бірақ дін қызметкері болып тағайындалмайды. Монастырлар жергілікті епархияға немесе тікелей православие патриархаттарының біріне қарасты; екінші жағдайда олар "Ставропегиалды" монастырлар (Stayropēgiaká, "Кресттің бастаулары") деп аталады.

Ескі күнтізбешілер

1924 жылы Киелі Синод Ескі Күнтізбе (Юлиан) күнтізбесін гибридті күнтізбемен алмастыруға шешім қабылдағанда, шіркеуде бөлініс (схизма) орын алды. Бұл гибридті күнтізбе, Пасха күнін есептеу үшін өзгертілген Юлиан әдісін сақтай отырып, қозғалмайтын мерекелер үшін Григориан күнтізбесінің күнін қабылдады. Осы өзгеріске келіспегендер Ескі Күнтізбешілер (грекше: палайоимерологиттер) деп аталады және олар әлі де Ескі Юлиан күнтізбесін пайдаланады. Олардың ішінде де бірнеше бөлініс болды, сондықтан барлық Ескі Күнтізбешілер бір шіркеуді құрамайды. Олар өздерін "Шын Православ Христиандар" деп атайды. Ескі Күнтізбешілермен байланысты ең ірі топ – қайтыс болған архиепископ Хрисостом II Киоссистің (қазіргі Каллиник Сарантопулос) Синоды. Бұл Синод Грекия Шіркеуімен де, басқа Шығыс Православие Шіркеулерімен де қарым-қатынаста болмаса да, заңды Православие Шіркеуі ретінде мемлекеттік мойындау алды.

Тарих

Грекия христиан дінінің алғашқы орталықтарының бірі болды. Патриархат құрылғаннан кейін, шіркеу бұрын Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының құрамында болған. Осман билігі тұсында мұсылмандар шіркеу ісіне араласпады. Бірақ Грек мемлекеті құрылғаннан кейін, үкімет Константинопольдегі патриархтан тәуелсіздік алып, шіркеутің бақылауын өз қолына алуға шешім қабылдады. 1833 жылы Бавария регенттерінің саяси шешімімен мемлекет шіркеудің автокефалиясын жариялады. Бұл шешім ондаған жылдар бойы Грек саясатында шиеленіс тудырды, себебі патшалық билік шіркеуге үнемі күшін арттырып отырды. Патриархат жаңа мәртебені 1850 жылы, арнайы «Томос» жарлығы арқылы, келісім шарттары негізінде мойындады, бұл оны бұрынғы жағдайға қайтарды. Осының нәтижесінде, шіркеу «ана шіркеумен» ерекше байланыстарын сақтап қалды. Барлығы төрт епископ болды, олардың саяси міндеттері де болды. 1833 жылы Парламент бес монахтан аз болған 400 шағын монастырьды жапты. Бұл монастырьлар грек тілін, өнерді және дәстүрді монахтардың ұрпақтары арқылы сақтауда маңызды рөл атқарды. Діни қызметкерлер жалақы алған жоқ; ауылдық жерлерде олар өздері шаруалар болып жұмыс істеді, олардың күнкөрісі шаруашылық еңбегіне және приходтан алынатын сыйлықтарға байланысты болды. Олардың діни міндеттері қасиетті обрядтарды орындау, жерлеу рәсімдерін қадағалау, егінге бата беру және зұлым рухтарды қуумен шектелді. Семинарияға барушылардың саны аз болды. 1840 жылдары ел бойынша жаңару ояны туды, оны саяхаттап жүріп уағыз айтатын дін қызметкерлері бастады. Үкімет олардың біразын тұтқындап, жаңаруды тоқтатуға тырысты, бірақ жаңарушылар үш епископты лауазымын сатып алғаны үшін айыптағанда, олардың күші зор екені көрінді. 1880 жылдары «Анапласис» («Жаңару») қозғалысы рухани күш-қуатты және рухани жаңаруды әкелді. Ол секулярлы Батыс Еуропадан сіңіп кірген рационалистік және материалистік идеяларға қарсы күресті. Ол катехизистік мектептер мен Библияны зерттеу үйірмелерін құруға көмектесті.

Зоя қозғалысы

ХХ ғасырдағы діни жаңғыруды 1911 жылы құрылған Зоэ қозғалысы жетекшілік етті. Афинада негізделген, бірақ орталықтандырылмаған түрде жұмыс істейтін бұл қозғалысқа миряндармен қатар, кейбір дін қызметкерлері де қатысты. Басты қызметтеріне басылымдар және бүкіл ел бойынша 7800 шіркеуде 150 000 оқушыға жететін жексенбілік мектеп қозғалысы кірді. Зоэ көптеген қосымша және байланысты топтарды демеді, оның ішінде кәсіби мамандықтардағы адамдар, жастар, ата-аналар және жас медбикелер ұйымдарын қолдады. Киелі кітаптар, көркем романдар, жаңғылар мен басқа да діни материалдарды таратуға айрықша күш салынды. Литургиялық қозғалыс миряндарды Евхаристияға көбірек бейімдеуге және жиі Қасиетті Тағамды қабылдауға шақырды. ХХ ғасырда семинариялар салынды, бірақ түлектердің көп бөлігі шіркеуде жұмыс істеудің орнына, мұғалімдікке бағытталды. 1920 жылы Грекияның 4500 дін қызметкерінің тек 800-і ғана бастауыш білімнен асып түсетін білім алған. 1959 жылы 7000 дін қызметкерінің бесеуінде бірі ғана университет және семинарияда оқып бітірген. Монастырь өмірі күрт азайды, бірақ ол шалқары Афон тауында жалғасты. Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі азаматтық соғыс шіркеудің күнделікті өмірін күрт бұзды, көптеген шіркеулер өртеліп, жүздеген дін қызметкерлері мен монахтар немістердің немесе коммунистердің қолынан қаза тапты.

Тақтың басқаруы мен иерархиясы

Грекия шіркеуінің және Киелі Синодтың басшысы – архиепископ Иероним II (Иоаннис Лиапис), Афина және бүкіл Грекия архиепискобы (2008 жылдан бері).