Кіріспе

Сомали Федералдық мүшесі, Сомалидің оңтүстік-батыс штаты (Af May: Koofur Orsy) – Сомалидің оңтүстік-батысындағы федералдық мүше мемлекет. Ол 2002 жылдың 1 сәуірінде Сомали Революциялық армиясының жетекшісі Хасан Мұхаммед Нур Шатигадуд құрған. Бұл құрылған үшінші автономиялық аймақ. 2005 жылы таратылғаннан кейін, аумақ 2009 жылдың қараша айында Сомалидің ресми федералдық мүшесі ретінде қайта құрылды. Абдиазиз Лафтагарин осы штаттың президенті болып сайланды. Оңтүстік-Батыс штатының ресми астанасы Барава, Сомали теңізінің жағалауында орналасқан, алайда штат әкімшілігі қазір Байдоада орналасқан.

Орналасу орны және атауы

Оңтүстік-Батыс штаты солтүстігінде Эфиопиямен, батысында Джубаландпен, шығысында Хиршабеллемен, оңтүстігінде Сомали теңізімен шектеседі. Оңтүстік-шығысында Банадирмен шектеседі, оның әкімшілік статусы 2010 жылдары нақты белгісіз болды. Даму кезеңінде аймақтық мемлекет Уақытша Оңтүстік-Батыс Әкімшілігі деп аталды. Оның толық атауы – Сомалидің Оңтүстік-Батыс Штаты, сомали тілінде – Маамул Гоболеделька Кунфур Галбеед. Жергілікті маай-маай тілінде оны Koofur Orsi деп атайды. Koofur Orsi-ден шыққан адам Koofur Orsian деп аталады.

Өмірбаян

Тәуелсіздікке дейінгі кезеңде, Куфур Орси немесе Куонфур Галбеед аймағы Біріккен Ұлттар Ұйымының басқаруында болғанда, Дигил және Мирифле халқының көпшілігі – саяси топтары мен өкілдері орталықтандырылған біртұтас республика құрылымына қатысты алаңдаушылық білдірген жалғыз ірі сомали халқы болды. Көптеген өкілдер конфедерализмнің немесе федерализмнің қандай да бір түрін қолдады. Тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше он жыл өткен соң, Сиад Барренің Хантивадаг (әлеуметтік) үкіметіне қарсылық күшейді. 1990 жылы Эфиопияда үш ірі оппозициялық күш – SPM, USC және SNM кездесіп, федерализмді қолдайтын бейресми келісімге келгенде, Конфур Галбеед аймағының көптеген мемлекеттік қызметкерлері, кейін қарап, өз аймағындағы бұрынғыларының дұрыс болғанын айтты. 1992 жылы жағалаудан Конфур Галбеед аймағына гуманитарлық көмек тоқтатылғандықтан, көптеген адамдар аштықтың адамның іс-әрекетінен туындағанын ойлады. Бұл федерализмге қолдауды арттырды. Конфуур Галбеед әкімшілігінің алғашқы даму кезеңіндегі сынның бірі – оның кейбір қызметтері тарихи жағынан жақын Геледи дәуірінің теріс тұстарын еске түсірді. Гелединің тәуелді статусы өзін-өзі қамтамасыз етудің орнына бағыныштылықты, теңдік емес, олигархиялық басқаруды қалыптастырды деп саналды, сондай-ақ оның батысы мен оңтүстігіндегі тарихи британдық Джубаландпен тым көп қайшылық тудырды.

Қазіргі заманғы

Сомалидің оңтүстік-батыс штаты (сомали: Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ee Soomaaliya) немесе жергілікті Кофур Орси деп аталатын аумақ бастапқыда алты сомали әкімшілік аймағынан (gobollo) тұруы жоспарланған: Бей, Бакуль, Орта Джубба (Jubbada Dhexe), Төменгі Шабелле (Shabeellada Hoose), Гедо және Төменгі Джубба (Jubbada Hoose). Автономиялық штат құрудың мақсаты – Сомали штатының Могадишуде құрылған Уақытша Ұлттық Үкіметке наразылығын білдіру болған. Сондай-ақ, бұл Сомали келісім және қайта құру кеңесінің осы аймақтардағы ықпалына қарсы тұруға бағытталған. Кофур Орсидің жағалауында негізінен Бимаал тайпасы қоныстанған, сонымен қатар Барвани, басқа да жағалаудағы Банадири қауымдастықтары және Шекхал тайпалары да бар. Кофур Орсидің ішкі аймағы мен көп бөлігін негізінен Раханвейн тайпасы мекендейді, олар шығыста Хиршабелдегі Хавие тайпасымен, ал батыста Джубаландтағы Марехан және басқа Дарод тайпаларымен араласып жатыр.

Конвенциялар

2013 жылдың желтоқсанында Байдоада Федералды үкімет өкілдері мен жергілікті өкілдер арасында Федералды Конституция негізінде аймақта автономиялық мемлекет құру мақсатымен конвенция басталды. Сомалидің жаңа Оңтүстік-Батыс штатын құру бойынша екі параллель саяси процесс жүріп жатты: біріншісі, бұрынғы парламент спикері Шариф Хасан Шейх Адан басқарды, ол Бей, Бакул және Төменгі Шабел провинцияларынан тұратын үш облыстық мемлекет құруды ұсынды; екіншісі, Digil Mirifle тайпасының дәстүрлі ақсақалдары басқарды, олар Бей, Бакул және Төменгі Шабел, Гедо, Орта Джуба және Төменгі Джуба провинцияларынан тұратын алты облыстық Оңтүстік-Батыс Сомали мемлекетін қайта құруды ұсынды.

Төрағалық

2014 жылдың 3 наурызында Мадубе Нуунов алты аймақтық мемлекеттік құрылымды қолдаушылар тарапынан президент сайланды. Ішкі және Федералдық істер министрі Абдуллахи Годах Барре Сомалидің федералдық үкіметі алты аймақтық конвенцияның нәтижесін мойындамайтынын мәлімдеді, себебі ол Сомалидің федералдық билігі мен оңтүстік-батыс Сомалидегі автономды Джубаланд әкімшілігі арасында Аддис-Абебада қол қойылған бұрынғы Джубба келісімін бұзады. Джубба келісімінде Джубаланд құрамына кіретін провинциялардың Джубаланд аймақтық билік органдарымен басқарылуы тиіс екені көрсетілген. 2014 жылғы 25 наурыздағы Африка Одағының (АҰ) Бейбітшілік және қауіпсіздік кеңесінің 425-ші отырысында сөйлеген сөзінде БҰҰ-ның Сомали жөніндегі арнайы өкілі Николас Кей де Оңтүстік-Батыс провинциялары үшін үш аймақтық мемлекеттік құрылымды қалыптастыру процесін басқаратын Сомалидің федералдық үкіметін қолдау үшін АҰ, ЕО және ИГАД-пен тығыз жұмыс істейтінін айтты. 2014 жылдың 27 наурызында Байдоадағы Бей, Бакул және Төменгі Шабелле аймақтарынан келген 733 делегат Мохамед Хажи Абдинурды Сомалидің Оңтүстік-Батыс штатының президенті етіп сайлады. Абдинур – саясатта тәжірибелі адам және бұрынғы Парламент спикері Шариф Хасан Шейх Аданның жақын серігі. Үш аймақтық штат сайлауына қатысқан өкілдердің 723-і Абдинурды қолдады, ал 10-ы дауыс беруден бас тартты. 2014 жылдың 30 наурызында Сомали президенті Хасан Шейх Мохамуд екі бәсекелес Оңтүстік-Батыс штаттарының делегациялары арасындағы саяси шиеленісті азайту үшін Байдоаға сапар жасады. Сомалидің солтүстік-шығысындағы Пунтланд автономиялық аймақтық әкімшілігі келесі күні Абдинурдың Оңтүстік-Батыс штатының президенті болып сайлануымен құттықтады. Пунтланд мемлекеттік үйі де Байдоадағы үш аймақтық мемлекеттік құрылым процесін қолдады және Пунтланд билігінің жаңадан құрылған федеративтік мемлекетке техникалық және тәжірибелік көмек көрсетуге дайын екенін білдірді.

Бөлшек

2014 жылдың 22 маусымында федералды үкімет Сомалидің жаңа оңтүстік-батыс штатын құру үшін үш аймақтық және алты аймақтық үдерістерді қолдайтын тараптар арасындағы делдабыс процесін аяқтады. Екі тараптың өкілдері болашақ аймақтық мемлекеттің құрылуы жөнінде келісімге келгені хабарланды. 2014 жылдың 23 маусымында Федералды парламент спикері Мұхамед Осман Жаваридің кеңсесінде Бей, Бакул және Төменгі Шабел провинцияларын қоса алған үш аймақтық мемлекетке екі бәсекелес әкімшіліктің бірігуі туралы ресми хабарлама жасалды.

Құру

2014 жылғы 23 маусымда Сомали президенті Хасан Шейх Мохамуд, премьер-министр Абдивели Шейх Ахмед және парламент спикері Мохамед Осман Джавари Могадишуде екі бәсекелес әкімшіліктің – Бей, Бакул және Төменгі Шабел провинцияларынан тұратын үш аймақты мемлекетке бірігу рәсімін қадағалады. Келісімде жаңа саяси бірлестікке екі тараптың өкілдерінен құралған Уақытша Оңтүстік-Батыс Әкімшілігінің басшылық ететіні көзделген. Ресми баспасөз хабарламасына сәйкес, қарсы тараптар он үш мүшеден тұратын техникалық комитет құруға ниетті, оның құрамына Федералдық үкімет таңдаған үш мүшемен қатар, әр тараптан бес мүшеден сайлануы тиіс. Содан кейін комиссия он күн ішінде уақытша әкімшіліктің құрылуына арналған жол картасын дайындауға міндетті. Бұдан өзге, Федералдық үкімет Уақытша Оңтүстік-Батыс Әкімшілігі мен Джубаланд арасындағы өзара мүдделер мен мәселелер бойынша консультациялар жүргізуді жеңілдетуі керек. БҰҰ-ның Сомалидегі арнайы өкілі Николас Кей, БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун, Сомалидегі Африка Одағы миссиясы комиссиясының төрағасының арнайы өкілі Махамат Салех Аннадиф және Сомалидегі АҚШ-тың арнайы өкілі Джеймс П. МакАнулти Сомалидің Оңтүстік-Батыс штаты туралы келісімді құптады, басшыларды конструктивті консультациялар үшін мақтады, келіссөздерді жеңілдетудегі Федералдық үкіметтің маңызды рөлін мойындады және жергілікті қақтығыстан кейінгі қайта құру процесін қолдауды жалғастыруға уәде берді. 2014 жылдың 25 маусымында федералды кабинет қол қойылған келісімді бірауыздан бекітті. 2014 жылдың 16 шілдесінде Уақытша Оңтүстік-Батыс Әкімшілігін құру жөніндегі Техникалық комитет құрылғандығы туралы хабарланды және Могадишудегі ресми салтанатта мақұлданды. Комиссияға премьер-министр басшылығымен федералды министрлер тобы көмек көрсетеді. 2014 жылдың қыркүйегінде парламент спикері Мохамед Осман Джавари және Сомалидегі БҰҰ арнайы өкілі Николас Кей Оңтүстік-Батыс штатының құрылуы жөніндегі келіссөздерді аяқтау үшін Байдоаға сапарлады. Джавари кейіннен 14 қыркүйекте қалада келісім конференциясы өткізілетінін және үш аймақты және алты аймақты жергілікті әкімшіліктерді біріктіретінін мәлімдеді. Премьер-министр Абдивели Шейх Ахмед саммитті ашты, оған Төменгі Шабел, Бей және Бакул провинцияларының өкілдері, ақсақалдар мен саясаткерлер қатысты. 2014 жылдың 7 қарашасында Байдоадағы екі апталық конференцияның қорытындысы бойынша Сомалидің Оңтүстік-Батыс штаты құрылды. Жаңа аймақтық мемлекет құрамына кіретін Бей, Бакул және Төменгі Шабел провинцияларының делегаттары Бараве қаласын астана етіп бекітті. Олар сондай-ақ жаңа аймақтық мемлекеттік конституцияны мақұлдады. 2014 жылдың 17 қарашасында бұрынғы парламент спикері Шариф Хасан Шейх Адан Сомалидің Оңтүстік-Батыс штатының үш аймақты президенті болып сайланды. 2014 жылдың 17 желтоқсанында Сомалидің Оңтүстік-Батысының алты аймағы аяқталған Сомалидің Оңтүстік-Батысының үш аймағымен бірікті. Бұл бірігу екі тарап арасында Байдоада қол қойылған билікті бөлісу туралы келісімнен кейін болды. Келісімде Сомалидің Оңтүстік-Батысының алты аймағының басшылығы жаңа федеративтік мемлекеттің вице-президенті және парламент спикері лауазымдарын иеленетіні көрсетілген. 2014 жылдың 30 желтоқсанында Оңтүстік-Батыс штатының президенті Шариф Хасан Шейх Адан мен Джубаланд президенті Ахмет Мохамед Ислам (Мадобе) федерализация, қауіпсіздік, 2016 жылғы жалпы сайлау, сауда және конституция мәселелері бойынша төрт тармақты өзара түсіністік меморандумына қол қойды. Екіжақты келісімге екі аймақтық мемлекеттің өкілдері, соның ішінде саясаткерлер, дәстүрлі басшылар мен азаматтық қоғам белсенділері қатысты. Келісімнің шарттарында федералды билік органдарымен халықаралық көмекті тең бөлу, азаматтық соғыстан бұрынғы шекаралар мен әскери үкімет белгілеген аймақтық демаркациялар туралы келісімге қол жеткізу және федералды билік органдарына өңірлік органдарға өкілеттік беруді және қарсылық білдірмеу саясатын қабылдау ұсынылды. Бұдан өзге, меморандумда екі аймақтық мемлекет екі әкімшіліктің өкілдерінен тұратын қауіпсіздік комитетін құратыны, бұл бірлесіп бүлікшілерге қарсы операцияларды жүргізуге, экстрадицияға, тәжірибе мен ақпарат алмасуға көмектесетіні айтылды. Екі әкімшілік сондай-ақ федералды үкімет пен құраушы аймақтық мемлекеттер арасында байланыс орнату үшін мемлекетаралық комиссия құруды ұсынды. Олар сондай-ақ, өңірлік сауда палаталары сауда алмасуын және шекаралық сауданы дамытуға көмектесетінін мәлімдеді.

Сайлаулар

Сомалидің федерализация процестерінің жалғасуы және жергілікті демократияны дамыту мақсатында Оңтүстік-Батыс штаты 2018 жылдың 17 қарашасында президент сайлауын өткізуді жоспарлады. Бұл Оңтүстік-Батыс штаты халқының өздерінің басшысын сайлауға алғашқы мүмкіндігі. Сайлау – сомали халқының саяси ерік-жігерінің көрінісі. Қазіргі президент билікке бекем ұстануға тырысып жатыр, бірақ оған қарсы оппозиция күшейіп келеді. Сомалидің федералды үкіметі өздері таңдаған үміткердің кез келген құнмен жеңіске жетуін қалаған. 10 тәуелсіз үміткер «Өзгеріс кеңесін» құрды, ол қазіргі президентті және үкімет тарапынан қолдау көрсетілген үміткерді қоспағанда, барлық үміткерлерді біріктіретін платформа болды. Алайда, сайлау процесі Сомалидің Федералды үкіметі мен УФА-ның уақытша әкімшілігінің саяси әрекеттерінен бұрмаланды және кедергілерге ұшырады. Оңтүстік-Батыс штатындағы сайлауды дүрліктірген оқиғалар: Сомалидің Федералды үкіметі мен Федералдық мүше мемлекеттер арасындағы шиеленіс сайлау процесіне кері әсер етті. Федералды үкіметтің Шейх Мухтар Робовты сайлау процесінен шеттету мақсатымен жасаған әрекетінің дұрыс болмауы. Сайлау комиссиясын құрудағы ұзаққа созылған кешігу. 13 қазанда Байдоада екі тәуелсіз үміткерге қатысты нысандарға жасалған екі бомбалау салдарынан 30 адам қаза тапты. Сайлау комиссиясының 15 мүшесі, оның ішінде төрағасы, орынбасары және хатшылығы, Сомалидің Федералды үкіметінің процеске араласуына қатты алаңдаушылық білдіріп, отставкаға кетті. ISWA-дан бірнеше рет сұрағанмен, сайлау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комитет құрылмады. Оңтүстік-Батыс штатының президенті Шариф Хасан Шейх Аданның күрт отставкаға кетуі және президенттікке үміткер болмау шешімі, Сомалидің Федералды үкіметінің қысымына бойысқандығынан туды. Алғашында 17 қарашаға жоспарланған сайлау 28 қарашаға, содан кейін 5 желтоқсанға және тағы да 19 желтоқсанға шегерілді, бұл төртінші рет болатын жағдай. Мұхтар Робовты желтоқсан айындағы сайлауға қатысуға Оңтүстік-Батыс штатының сайлау комиссиясы ресми түрде рұқсат берді, бірақ Федералды үкімет оның қатысуына ерте қарсылық көрсеткен. Мұхтар Робовты қолдаған «Өзгеріс коалициясы» сайлауды кейінге қалдырғаннан кейін мәлімдеме жасады. Коалиция үкіметтің жаңа күнді халықаралық бақылаушылар үшін қолайсыз деп санайтынын, өйткені көптеген бақылаушылар жыл соңы мерекелеріне байланысты Сомалиден кететін болады деп мәлімдеді. Байдоаға шамамен 150 сомалилік элиталық әскері, ауыр калибрлі пулеметтермен қаруланған күйде, Робовтың сайлау алаңына кіруіне кедергі келтіру үшін жіберілді. 2018 жылдың 7 қарашасында Сомалидегі Біріккен Ұлттар Ұйымы (UNSOM) Сомалидің Оңтүстік-Батыс штатындағы президенттік сайлау зорлық-зомбылыққа әкелуі мүмкін екендігі туралы ескертті және барлық тараптарды сайлау процесінің белгіленген ережелерге сәйкес жүргізілуін қамтамасыз етуге және қақтығысқа немесе сайлау процесінің тұтастығына нұқсан келтіруі мүмкін кез келген әрекеттен аулақ болуға шақырды. Мұхтар Робов 13 желтоқсанда Эфиопиядан келген Африка Одағының бейбітшілік сақтаушыларымен қауіпсіздік мәселесі жөнінде кездесуге шақырылды. Содан кейін ол күштеп ұрланып, Ұлттық барлау және қауіпсіздік агенттігінің (Сомали) күзетіне берілді және қатаң күзетте Могадишоға жеткізілді. Робовтың тұтқындалуынан кейін Байдоада болған зорлық-зомбылықта кем дегенде 12 адам қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында облыстық парламент мүшесі де болды. Жәбірленушілер эфиопиялық AMISOM және Могадишодан келген сомалилік арнайы күштері тарапынан атылып өлтірілді. Сомали парламенті Адис-Абебадағы Африка Одағы комиссиясына, Эфиопия үкіметіне және БҰҰ-ға AMISOM-ның әрекеттеріне наразылық білдіріп, хат жолдады. Оның тұтқындалуы Сомалидің Қоғамдық жұмыстар министрі Абдифатах Мохамед Гессейдің де отставкаға кетуіне себеп болды, ол Байдоадан шыққан және Робовтың Леисан тайпасының кіші тармағынан болатын. Абдиазиз Лафтагарин 2018 жылдың 19 желтоқсанында ұйымдастырылған, алдын ала шешілген және бұрмаланған жалған сайлауда Оңтүстік-Батыс штатының президенті болып сайланды. Африкалық бейбітшілік сақтаушы әскерлерінің эфиопиялық контингенті дауыс беру кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз етті. Бұл жалған процеске Катардан шамамен 15-20 миллион доллар жұмсалғаны хабарланды. 2019 жылдың 1 қаңтарында Сомали БҰҰ-ның бас дипломаты, БҰҰ Бас хатшысының арнайы өкілі Николас Хейсомды «persona non grata» деп жариялады. Бұл Мухтар Робовты тұтқындаудың заңдылығы және полицияның 15 наразылықты атып өлтіруі туралы үкіметке хат жазғаннан кейін, мемлекеттің ішкі ісіне араласуы үшін айыпталды. Сомали үкіметінің шығару туралы хаты медиаға таратылған бірнеше сағаттан кейін, Могадишодағы БҰҰ құрамына жеті миномет түсіп, екі БҰҰ қызметкері мен мердігер жараланды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі үкіметтің шешіміне өте қатты өкініш білдірді.

Кеңсе

2015 жылдың сәуір айында Байдоада уақытша Оңтүстік-Батыс штаты әкімшілігінің жаңа мемлекеттік сарайының ашылуы болды. Ашылу шарасын ISWS президенті Шариф Хасан жүргізді, және ISWS жетекшілері, азаматтық қоғам өкілдері мен саясаткерлер қатысты.

Көлік

2015 жылдың наурыз айында Бараведе жаңа әуежай құрылысы басталды. Инженерлер қаланың оңтүстік бөлігіндегі жер учаскелерін зерттеуді бастады, ал нысан жағалауға жақын салынатын болды. Жұмысшылар сондай-ақ әуежай мен Оңтүстік-Батыс штатының әкімшілік орталығы арасындағы жолдарды өлшеді. 2015 жылдың мамыр айында Оңтүстік-Батыс штатының президенті Шариф Хасан Шейх Адан өз әкімшілігі аймақтық штатта K50 әуежолағын қайта іске қосатынын хабарлады.