Кіріспе
Астерацеялар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Автоматты таксобокс.
|кескін = Artemisia cina Köhler–s Medizinal Pflanzen 165. jpg
|кескіннің атауы = Artemisia cina (Levant wormseed)
|дисплейі ата-анасы = 2
|taxon = Artemisia
|authority = L.
|type species = Artemisia vulgaris
|type species authority = L.
|synonyms ref =
|synonyms = Absinthium Mill. Chamartemisia Rydb. Oligosporus Cass. Artemisiastrum Rydb. Artanacetum (Rzazade) Rzazade. Abrotanum Mill. Draconia Heist. ex Fabr. Artemisia subg. Seriphidium Less. Hydrophytum Eschw. Seriphidium (Besser ex Less.) Fourr. Dracunculus Ruppr. ex Ledeb. 1845, заңсыз атау, Dracunculus Mill. 1754 (Araceae) емес – 200-ден 400-ге дейін түрі бар, астерацеялар тұқымдасына жататын үлкен, алуан түрлі өсімдіктер туысы. Туыстың әртүрлі түрлерінің жалпы атаулары: жусан, бетеге, шалфей. Artemisia – эфир майларындағы қуатты химиялық құрамымен танымал, берік шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Artemisia түрлері екі жарты шардың да қоңыржай климатында, көбінесе құрғақ немесе жартылай құрғақ жерлерде өседі. Ең танымал түрлері: A. vulgaris (жалпы жусан), A. tridentata (үлкен шалфей), A. annua (шалфей), A. absinthium (бетеге), A. dracunculus (тархун) және A. abrotanum (оңтүстік жусан). Көптеген түрлердің жапырақтары ақ түкпен жабылады. Көптеген түрлердің терпеноидтар мен сесквитерпен лактондарынан күшті хош иісі мен ащы дәмі болады, бұл шөптемелерді жеуге кедерес келтіреді және табиғи іріктеудің нәтижесі болуы мүмкін. Crossostephium, Filifolium, Neopallasia, Seriphidium және Sphaeromeria туыстарын сақтауды қолдамайды; осы деректерге сүйене отырып, Stilnolepis, Elachanthemum және Kaschgaria басқа үш бөлінген туысы сақталады. Кейде кейбір түрлерді шалфей деп атайды, бұл Lamiaceae тұқымдасына жататын Salvia шалфейлерімен шатасуға әкелуі мүмкін.
Automatic taxobox
|image = Artemisia cina Köhler–s Medizinal Pflanzen 165. jpg
|image caption =Artemisia cina (Levant wormseed)
|display parents = 2
|taxon = Artemisia
|authority = L.
|type species = Artemisia vulgaris
|type species authority = L.
|synonyms ref =
|synonyms =
Absinthium Mill. Chamartemisia Rydb. Oligosporus Cass. Artemisiastrum Rydb. Artanacetum (Rzazade) Rzazade
Abrotanum Mill. Draconia Heist. ex Fabr. Artemisia subg. Seriphidium Less. Hydrophytum Eschw. Seriphidium (Besser ex Less.) Fourr. Dracunculus Ruppr. ex Ledeb. 1845, illegitimate homonym, not Dracunculus Mill. 1754 (Araceae) is a large, diverse genus of plants belonging to the daisy family Asteraceae, with between 200 and 400 species. Common names for various species in the genus include mugwort, wormwood, and sagebrush. Artemisia comprises hardy herbaceous plants and shrubs, which are known for the powerful chemical constituents in their essential oils. Artemisia species grow in temperate climates of both hemispheres, usually in dry or semiarid habitats. Notable species include A. vulgaris (common mugwort), A. tridentata (big sagebrush), A. annua (sagewort), A. absinthium (wormwood), A. dracunculus (tarragon), and A. abrotanum (southernwood). The leaves of many species are covered with white hairs. Most species have strong aromas and bitter tastes from terpenoids and sesquiterpene lactones, which discourage herbivory, and may have had a selective advantage. does not support the maintenance of the genera Crossostephium, Filifolium, Neopallasia, Seriphidium, and Sphaeromeria; three other segregate genera — Stilnolepis, Elachanthemum, and Kaschgaria — are maintained by this evidence. Occasionally, some of the species are called sages, causing confusion with the Salvia sages in the family Lamiaceae.
Таксономия
Бұл туыс 1753 жылы Карл Линней құрған. "Артемизия" атауы грек құдайы Артемидадан (римдік Диана) шыққан, ол грек патшайымдары Артемизия I және II-нің құрметіне аталған. Бұл Артемизия II Карияға, ботаник және медициналық зерттеуші (сонымен қатар патшайым және флот командирі), б.з.д. 350 жылы қайтыс болған, сілтеу болуы мүмкін.
Бұрын осы жерде орналастырылған
Centipeda minima (L.) A. Braun & Asch. (А. Браун және Аш.) (A. minima L.)
Eupatorium capillifolium (Lam.) Кішкентай (A. capillifolia Lam ретінде)
Filifolium sibiricum (L.) Kitam. (A. sibirica (L.) Maxim ретінде)
Grangea maderaspatana (L.) Poir. (A. maderaspatana L.)
Matricaria discoidea DC. (A. matricarioides auct ретінде)
Eupatorium capillifolium (Lam.) Small (as A. capillifolia Lam.) Filifolium sibiricum (L.) Kitam. (as A. sibirica (L.) Maxim.) Grangea maderaspatana (L.) Poir. (as A. maderaspatana L.)
Matricaria discoidea DC. (as A. matricarioides auct.)
Серифдиум
Ескі әлем түрлері, әртүрлі жіктемелерде Seriphidium туысына немесе кіші туысына жатқызылады. Олар Еуропа мен қоңыржай Азияға тән 125 шамасындағы түрлерден тұрады, олардың ең көп саны Орталық Азияда кездеседі. Солтүстік Америка флорасы сияқты кейбір жіктемелер Seriphidium-нан Жаңа әлем өсімдіктерін мүлдем шығарып тастайды. Бұл шөптесін өсімдіктер немесе кішкентай бұталар. Еуропа мен қоңыржай Азияда таралған 125 түрі бар Ескі әлем Seriphidium, бұрын Seriphidium-нің жіктемесі болған. Солтүстік Америка немесе "Жаңа әлем" Seriphidium және Ескі әлем Seriphidium. Солтүстік Америка Seriphidium кейінірек географиялық таралуы, өсу ерекшеліктері, кариотипі және химиотаксиномикалық ұқсастықтары (мысалы, белгілі бір терпенолдардың болуы) себепті Tridentatae Rydb-ге жатқызылды.
Өсіру және пайдалану
Кейбір түрлерінің хош иісті жапырақтары дәмдеуіш ретінде қолданылады. Көптеген түрлерінің дәмі өте ащы. A. dracunculus (тарагон) кеңінен аспаздық шөп ретінде қолданылады, әсіресе француз тағамдарында маңызды. Artemisia vulgaris (мугворт) – мидаларды (муг > мида), блохаларды және көбелектерді, ішек құрттарын қуып шығару үшін, сондай-ақ сыра қайнатуда (мугворт сырасы, мугворт шарабы) маскүнемдікке және жаман түстерге қарсы ем ретінде қолданылған. Artemisia absinthium аса қуатты спирттік ішімдік – абсинт жасауға қолданылады. Мальёрт та қарағайдан жасалады. Аперитив вермут (неміс тіліндегі Wermut сөзінен, "қарағай" деген мағынада) – ароматты шөптермен дәмделген, бірақ бастапқыда қарағаймен жасалған шарап. Artemisia arborescens (араб тілінде шейба деп аталады) – Орта Шығыста өсетін, көбінесе минтпен бірге шайға қосылатын хош иісті шөп. Кейбір түрлері әсемдік үшін өсіріледі, жақсы пішінділері жиектерді безендіруге қолданылады. Олардың барлығы құмды, құнарсыз топырақ пен күн сәулесі мол жерде жақсы өседі. Artemisia stelleriana – «Dusty Miller» деп аталады, бірақ осы атауды басқа бірнеше түрлер де алып жүреді, олардың ішінде Jacobaea maritima (син. Senecio cineraria), Silene coronaria (син. Lychnis coronaria) және Centaurea cineraria бар. Artemisia түрлерінің, подвидтерінің және сорттарының ең ірі жинағы Ұлыбританияның Девон округіндегі Сидмут қаласындағы Artemisia ұлттық жинағында сақталады, онда шамамен 400 таксон бар. Ұлттық жинақ жүйесін Plant Heritage (бұрынғы Өсімдіктер мен бақтарды сақтау жөніндегі Ұлттық кеңес, NCCPG) Британ аралдарында басқарады.
Дәрілік
Артемизинин (Artemisia annua) және оның туындылары – безгекті емдеу үшін қолданылатын қосылыстар тобы. Артемизинин туындысын қамтитын емдеулер (артемизининмен біріктірілген терапиялар) қазіргі таңда Plasmodium falciparum қоздырған безгекті емдеудің бүкіл әлемдегі стандартты тәсілі болып табылады. Ту Юю 2015 жылы жартылай синтетикалық туындыларын ашқаны үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Ол дәстүрлі қытай медицинасы және халық медицинасы мен ежелгі қытай мәтіндері негізінде безгекті емдеуге потенциалды үлес қосу мүмкіндіктерін зерттеді. Ту және оның командасы артемизининге дейін 240 000 қосылыс малярияға қарсы препараттар ретінде сынақтан өткен, бірақ олардың ешқайсысы тиімді болған жоқ. Ежелгі қытай мәтіндерін қарап, олар артемизинин қосылысының ең төмен температурада оптималды түрде алынатынын анықтады, себебі жоғары температурадағы су тәтті шөптердің жапырақтарына құйылғанда, маңызды емдік қасиеттері жойылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы малярияны алдын алу немесе емдеу үшін Артемизия өсімдігінің кез келген түрін қолдануды немесе насихаттауды қолдамайды. Олар дәрілік өсімдіктің бірнеше мәселелері бар екенін атап көрсетеді. Оларға Артемизияның тұрақты мөлшерінің болмауы, мөлшерінің өте төмен болуы (соның салдарынан безгектің қайталануы жиі кездеседі), өсімдікті қолдану артемизининге қарсы кең таралған төзімділікке әкелуі мүмкін және өсімдік түрі малярияны алдын алуда тиімді емес. 2020 жылдың маусым айына дейін Артемизияның COVID-19-ды емдеуге немесе алдын алуға қабілетті екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.
Мәдениет
Артемизия туралы халық мәдениетінде ғасырлар бойы айтылып, қолданылып келеді. Мысалы, *Артемизия герба альба* өсімдігі Киелі кітаптың ағылшын тіліндегі аудармаларында "ащы шөп" деп аударылған (грек тіліндегі мәтінде – *апсинтос*). Ащы шөп Яһудилердің Киелі кітабында жеті рет еске алынады, әрқашан ащылықты білдіреді. Жаңа өсиетте бір рет айтылған. Ащы шөп – Патмос Иоаннның көріп, періште тастағаннан кейін суды ішуге жарамсыз ащы еткен "жұлдыздың аты" (*kai to onoma tou asteros legetai ho Apsinthos*) кітабындағы сипаттама. Киелі кітаптағы басқа да сілтемелер ащы шөптің жалпы таралған, ащы дәмімен белгілі болған шөп екенін көрсетеді. (Заңды қайталау 29:17 (ЕБ), Нақыл сөздер 5:4 (ЕБ), Еремия 9:15 (ЕБ), Арықтау жыры 3:15,19 (ЕБ), Амос 5:7 (ЕБ)). Шекспирдің "Гамлет" пьесасында басты кейіпкер, Патшайым актрисаның айтқандарының ащы салдарына қатысты пікір білдіре отырып, "Ащы шөп, ащы шөп" дейді.
Artemisia herba alba is thought to be the plant translated as "wormwood" in English language versions of the Bible (apsinthos in the Greek text). Wormwood is mentioned seven times in the Jewish Bible, always with the implication of bitterness. It is mentioned once in the New Testament. Wormwood is the "name of the star" in the Book of (kai to onoma tou asteros legetai ho Apsinthos) that John of Patmos envisions as cast by the angel and falling into the waters, making them undrinkably bitter. Further references in the Bible show wormwood was a common herb known for its bitter taste. (Deuteronomy 29:17 (HE), Proverbs 5:4 (HE), Jeremiah 9:15 (HE), , Lamentations 3:15,19 (HE), Amos 5:7 (HE))
In Shakespeare's play Hamlet, the titular character says "Wormwood, wormwood" to comment on the bitter implications of what the Player Queen has just said.
Экология
Артемизия түрлері Антарктиданы қоспағанда, барлық құрлықтарда таралған және осының нәтижесінде әлемнің көптеген экожүйелерінің құрамына кірген. Төменде әлемдік экожүйелерде Артемизия түрлерінің маңыздылығының толық емес шолуы ұсынылған.
Артемизияның Солтүстік Америка экологиясы
Солтүстік Америкада Артемизияның бірнеше түрі кең бейімделу қабілетімен жергілікті ортаның маңызды бөлігіне айналды. С. Ф. Блейк пен Артур Кронквист сипаттаған Artemisia papposa сілтілі алаптардың қатал, құрғақ кеңістіктерінде өсе алады, бірақ шалғынды жерлерге де бейімделеді. А. papposa (Tridenteae) сияқты саждалық бұталар, әдетте, Солтүстік Америка құрлығының солтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарында кездеседі. Тау аралық батыста, Саждалық дала (Sagebrush Steppe) деп аталатын тіршілік ортасында А. tridentata, А. tripartite және А. arbuscula әр түрлі шөптер мен ащы бұталардың түрлерімен бірге өсіп, бұлан, пигмей қоян, антилопалар және сальва жапырағы үшін маңызды ортаны жасайды. Саждалық бұталардың арасындағы филогенетикалық қатынастарды түсіну осы өсімдіктер мен олардың қоршаған орталары арасындағы қарым-қатынастарды түсінуге, сондай-ақ осы өсімдіктердің ұзақ уақыт бойы осы қауымдастықтарды қалай қалыптастырғаны туралы көбірек білуге көмектесті. А. ludoviciana және А. Tridentata сияқты саждалық бұталар жиі қарағайдың жанында өседі, әсіресе Елькхорн тауының аймағында, онда қарағай ормандары көптеген жануарлар түрлерін жазғы және қысқы айларда және дауылдарда қорғайтын экожүйені құрайды. Бұл тіршілік ортасы 400-600 жылда бір рет ғана өртелуі керек, ал саждалық бұталары 200 жылға дейін өмір сүреді (әдетте 88 жыл), сондықтан Артемизияның басқа өсімдіктермен ерекше үйлесімі тұрақты тіршілік ортасын құрайды. Алайда, үкіметтер мен шаруашылық кәсіпорындары саждалық-қарағай қауымдастықтарын сиырлар мен үй жануарларының азық өсіруіне арналған жерлерді құру үшін жиі тазартады, ал Артемизия түрлері осыған байланысты және шалғын (cheatgrass) сияқты инвазивті түрлердің таралуына байланысты азаюы мүмкін. Өсімдік жамылғысының тұрақсыздығы өрт қаупін арттырады, бұл жергілікті табиғат қорғау және жануарлар дүниесі топтарының алаңдаушылығын тудырады. Бұл әсіресе Артемизия вульгарис, Солтүстік Америкада "жалпы мугворт" деп аталатын түріне қатысты, оны 1600-жылдары еуропалық отарлаушылар мен қоныс аударушылар әкелген, онда иезуит діни қызметкерлері мен басқа отарлаушылар тұңғыш рет шөпті мазьдар мен шайлар үшін әкелген болуы мүмкін және, мүмкін, порт қалаларына балласт суын төгу арқылы кіргізген. Artemisia vulgaris тығыз топтарда өседі және бір аймақтағы басқа өсімдіктермен бәсекелеседі, оның бір себебі - оның нашар байытылған топырақта өсетіндігі. Бұзылған мекендер, қалалар мен жол жиегі немесе көлік тұрақтары А. vulgaris өсіміне қолайлы, ал Нью-Йорк штаты бұл Артемизия түрін инвазивті деп белгілеген.