Кіріспе
Ежелгі Римде де, қазіргі заманда да жеке меншіктегі өте кең жер учаскелері латифундий (лат. latus – кең, fundus – шаруашылық, иелік) – ежелгі римдіктердің сатуға арналған егіншілікке маманданған ірі жер иеліктерін атау үшін қолданылған термин. Олар Магна Греция, Сицилия, Египет, Солтүстік-Батыс Африка және Hispania Baetica аймақтарына тән болды. Латифундийлер – ежелгі дүниедегі өнеркәсіптік ауыл шаруашылығына ең жақын нұсқа және олардың экономикасы негізінен құлдық еңбекке құрылды. Жаңағы колониялық дәуірде бұл сөз португал тілінен latifúndios, испан тілінен latifundios немесе қарапайым fundos түрінде қабылданды, бұл сөздер олардың империяларындағы ұқсас кең жерлерге, португал тілінде fazendas, ал испан тілінде haciendas деп аталатын жерлерге сіңірілді. Отаршылдық заңмен рұқсат етілген жергілікті жұмысшыларды мәжбүрлеп жұмысқа алу осы жерлердің иелеріне айтарлықтай пайда әкелді.
A latifundium (Latin: latus, "spacious", and fundus, "farm", "estate") was originally the term used by ancient Romans for great landed estates specialising in agriculture destined for sale: grain, olive oil, or wine. They were characteristic of Magna Graecia and Sicily, Egypt, Northwest Africa and Hispania Baetica. The latifundia were the closest approximation to industrialised agriculture in Antiquity, and their economics depended upon slavery. In the modern colonial period, the word was borrowed in Portuguese latifúndios and Spanish latifundios or simply fundos for similar extensive land grants, known as fazendas (in Portuguese) or haciendas (in Spanish), in their empires. The forced recruitment of local labourers allowed by colonial law made these land grants particularly lucrative for their owners.
Ежелгі Рим
Латифундияның негізі, әсіресе Магна Грецияда (Италияның оңтүстігі, Сицилияны қоса алғанда) және Испанияда, б.з.б. 3 ғасырдан бастап соғыстардың олжасынан, бағындырылған халықтардан тартып алынған жерлерден – agri publicus (мемлекетке тиесілі жерлерден) жиналды. Жаңа провинцияның өңделетін жерінің үштен бірі agri publicus үшін алынып, кейін аукцион арқылы жалға берілетін жерлерге бөлінді, иелік құқығы болған жоқ. Кейін, әсіресе б.з.б. 1 ғасырдың басында, Рим армиясының қарттарын марапаттау мақсатында ауыл шаруашылығы колонияларын құру арқылы кішігірім жер иеліктері құрылды, бірақ экономикалық қиындықтар кезінде оларды ірі жер иелері сатып алатын. Мұндай шоғырлану, негізінен патрицийлердің қолында болды, бірақ аграрлық заңдар арқылы бұл үрдісті кері қайтаруға жасалған әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды. Кейін, Империя кезеңінде, жалға алу құқығы мұрагерлікпен беріліп, бұрынғы мемлекеттік жерлердің иелігі дәстүр бойынша бекітілді және жалға алу ақысы салық салына бастады. Латифундияда ұйымдастырылған жер иелігі Рим сенаторлық сыныбын олардың жалғыз қана қол жетімді байлық көзі ретінде анықтады, бірақ олар өздерінің бостандықтарын саудагерлер ретінде пайдаланып, сенаторлардың қатысуына тыйым салынған бизнеске серіктес ретінде қатысты. Латифундияға сәнді иесінің резиденциясы бар вилла рустика кірді, ал шаруашылықтың жұмысы көптеген құлдарға негізделді, олар кейде эргастумда сақталды. Олар мал (қой және ірі қара), зәйтүн майы, астық, гарум және шарап сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін сату және пайда табу үшін өндірді. Дегенмен, Рим астық импорттауға мәжбүр болды (Республика кезеңінде – Сицилия мен Солтүстік Африкадан, Империя кезеңінде – Египеттен). Латифундиялар үлкен иеліктер үлкен масштабта экономикалық тиімділікке және өнімділікке қол жеткізгендіктен, экономикалық шоғырлануды жылдам басталды, ал сенатор иелері жер салығын төлемеді. Кіші шаруашылықтардың өнімділігі төмен болғандықтан және бәсекеге төзе алмағандықтан, иелері кіші көрші шаруашылықтарды сатып алып, пайдасын қайта инвестициялады. Латифундия, сондай-ақ, Рим провинциялары Мавританияға (қазіргі Магриб) және Hispania Baetica (қазіргі Андалусия) жаулап алумен кеңейді. Плиний (б.з. 79 жылы қайтыс болған) саяхаттарында латифундиядан қатты наразы болды, өйткені жерді жұмыс істейтін құлдарды ғана көрді, Республика армиясының тірегі болған мықты римдік шаруаларды емес. Оның жазбаларын Ерте Империяның жоғарғы сыныптарының пайдаға бағытталған жаңа көзқарастарына «консервативті» реакцияның бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Ол латифундия Италияны қиратты және Рим провинцияларын да қиратады деп мәлімдеді. Ол Африка провинциясының жартысына бір кезде алты ғана ие иелік еткенін айтты, бұл сөздік әрі кеткен болуы мүмкін, өйткені Солтүстік Африка қалалары қалалық кеңестерді толтырған гүлденген жер иелеріне толы болды. Кіші шаруашылықтарды құлдардың мол қорымен байлар сатып алғаннан кейін, жаңадан жерсіз қалған шаруалар Рим қаласына көшіп, мемлекеттік жәрдемақыға тәуелді болды. Еркін шаруалар мүлдем жоғалып кетпеді; көптегендері екі тәсілмен жұмыс істеген қожалықтарға жалға берілді: ішінара тікелей иеленуші басқарды және құлдар жұмыс істеді, ал ішінара жалға берілді. Латифундияның өндіріс жүйесі 1-2 ғасырлар арасында жаңа жаулап алулардың болмауына байланысты құлдар санының азаюына байланысты дағдарысқа ұшырады. Дегенмен, біздің заманымыздың 2 ғасырына қарай латифундия Рим империясының кейбір аймақтарында көптеген шағын және орта шаруашылықтардың орнын басты.
Италия
VI ғасырда Кассиодор өзінің латифундиясын Италияның оңтүстігіндегі қысқа ғұмырлы Вивариумды қолдауға пайдалана алды. Сицилияда латифундия орта ғасырлардан бері аралда басымдық құрды. Олар 1950-1962 жылдардағы кең ауқымды жер реформасымен ғана жойылды, бұл реформа шағын шаруашылықтарды міндетті етті және Cassa per il Mezzogiorno, Италия үкіметінің оңтүстік Италияны дамыту қоры (1950-1984) арқылы қаржыландырылды.
Испания
Иберия түбегінде мұсылман аумақтарының Кастилиялық реконкистасы христиан мемлекетіне жерді күрт кеңейтуге мүмкіндік берді, оны патшалар дворяндарға, жалдамалы әскерлерге және әскери ордендерге латифундия ретінде пайдалану үшін сыйлық ретінде берді. Латифундия алғаш рет Римдік Испания Баэтиканың зәйтүн майы мен астықпен саудаласатын ірі жер иеліктері ретінде құрылған еді. Бұл сыйлықтар дәстүрлі шағын жеке меншік жерлерді жойып, осымен ал-Андалус дәуірінде де кездесетін әлеуметтік топты құртты. Иберия түбегінде шіркеудің иеліктері Мендисабалдың (lang es) шіркеу мүліктерін тәркілеуіне дейін жеке меншікке өтпеді, бұл шіркеуге тиесілі латифундиялардың "зайырлануы" еді, және ол 19 ғасыр бойы кезең-кезеңімен жүргізілді. Бүгінгі күні Андалусияның көптеген аудандарында жерсіз шаруалар – jornaleros әлі де тұрады, олар латифундистермен белгілі бір маусымдық жұмыстар үшін "күндізгі жұмысшылар" ретінде жұмыс істейді. Jornaleros тобы социализм мен анархизмнің дамуына ықпал етті. Күні бүгін Андалусиядағы маңызды кәсіподақтардың бірі – Сельдік жұмысшылар одағы (Sindicato Obrero del Campo), Севилья провинциясының Мариналеда қаласындағы жер басып алу науқандарымен танымал солшыл топ.