Кіріспе

Эмиль Золаның жиырма романнан тұратын «Ругон-Маккар» циклі – француз жазушысы Эмиль Золаның жиырма романнан тұратын циклінің бас атауы. «Екінші империядағы отбасының табиғи және әлеуметтік тарихы» деген қосымша атаумен белгіленген бұл цикл, 1852–1870 жылдардағы Екінші француз империясы кезінде өмір сүрген бір ойдан шығарылған отбасының екі тармағының мүшелерінің өмірін баяндайды және француз натурализмі әдеби ағымының ең маңызды туындыларының бірі саналады.

Әсерлер

Өмірінің басында Зола Оноре де Бальзактың шығармаларын және оның әйгілі «Адам комедиясы» циклын ашқан. Бұл Золаға зор әсер етті, ол өзінің бірегей циклын жазуға шешім қабылдады. Алайда, 1869 жылы ол «Бальзак пен менің арамыздағы айырмашылықтар» еңбегінде, неге ол Бальзак сияқты кітап жасамағанын түсіндірді:

Бір сөзбен айтқанда, оның туындысы заманауи қоғамның айнасы болғысы келеді. Ал менің жұмысым, менің жұмысым мүлдем басқаша болады. Ауқымы тар болады. Мен заманауи қоғамды сипаттағым келмейді, тек бір отбасыны, олардың қоршаған ортаның әсерінен нәсіл қалай өзгеретінін көрсетуге тырысамын. Менің басты міндетім – қатаң натуралист, қатаң физиолог болу. Табиғатты зерттеуші жазушы ретінде Зола ғылымға, әсіресе тұқым қуалау және эволюция мәселесіне қатты қызығушылық танытты. Ол дәрігер Проспер Лукастың, Клод Бернардтың және Чарльз Дарвиннің еңбектерін оқып, оларды өз жұмысына сілтеме ретінде пайдаланды. Бұл оған адамдардың тұқым қуалаушылығы мен қоршаған ортаның оларға қатты әсер ететінін түсінуге көмектесті. Ол осы екі фактордың отбасы мүшелеріне қалай әсер ететінін көрсету арқылы осыны дәлелдеуді жоспарлады. 1871 жылы «Ругонның байлығы» алғы сөзінде ол өзінің ниетін былай түсіндірді:

«Ругон-Маккарлардың, мен зерттеуді ұсынған топтың немесе отбасының ерекшелігі – олардың шексіз құмарлығы, біздің замандағы ләззатқа құмарлықпен асыққан үлкен толқын. Физиологиялық тұрғыдан алғанда, Ругон-Маккарлар жүйке немесе қанға қатысты жағдайлардың баяу тізбегін көрсетеді, олар нәсілге алғашқы органикалық зақым келгеннен кейін туындайды және қоршаған ортаға байланысты, нәсілдің әрбір мүшесінде осы сезімдерді, тілектерді және құштарлықтарды – қысқасы, адамзатқа тән барлық табиғи және инстинктивті көріністерді анықтайды, олардың нәтижесі конвенциялық жақсылық немесе жамандық деп аталады».

Дайындықтар

Зола өзінің баспасына жазған хатында «Ругон-Маккар» романы үшін қойған мақсаттарын былай баяндады: "1° Бір отбасы шеңберінде қан мен ортаның адамға әсерін зерттеу. [ ] 2° Екінші Империяның тұтас тарихын, мемлекеттік төңкерістен бастап қазіргі заманға дейін қарастыру".

Екінші империяны зерттеу

Екінші империяны зерттеу үшін Зола әр романын өз заманының өмірінің белгілі бір аспектісі туралы роман деп ойлады. Мысалы, ол 1872 жылы жасаған тізімінде "саяси роман", "жеңіліс туралы роман", "ғылыми роман" және "Италиядағы соғыс туралы роман" жазуды көздеген. Алғашқы үш идея сәйкесінше, Son Excellence Eugène Rougon, La Débâcle және Le Docteur Pascal-ға әкелді. Алайда, соңғы идея ешқашан кітапқа айналмады. Шындығында, Зола басында қанша кітап жазатынын нақты білмеді. Ол өзінің алғашқы хатында "он эпизод" туралы жазған. 1877 жылы "Ассоммоир" романының алғы сөзінде ол "жиырмаға жуық роман" жазатынын айтқан. Ақырында ол жиырма кітапқа тоқтады.

Әңгіме

Әр романдағы негізгі кейіпкерлердің көбісі бірінші кітапта, La Fortune des Rougon-да таныстырылады. Циклдің соңғы романы "Доктор Паскаль" басқа романдардағы аяқталмаған сюжеттерді түйіндейтін ұзақ тарауды қамтиды. Олардың арасында циклдегі романдарды оқудың "ең дұрыс реті" жоқ, себебі олар хронологиялық тәртіппен жазылмаған және оларды осындай тәртіпке келтіру мүмкін емес. Циклдегі кейбір романдар бір-біріне тікелей жалғас болса да, көптегендері тікелей "La Fortune des Rougon" кітабының соңғы тарауларынан басталады, ал кітаптардың арасында уақыт бойынша көптеген қиылыстар бар; көптеген кейіпкерлер қайта-қайта пайда болады және олардың бірнешеуі басқа отбасы мүшелеріне арналған романдарда "қонақ ретінде" көрінеді.

Ругон-Макварт

Ругон-Маккарт отбасы Аделаида Фукеден басталады. 1768 жылы ойдан шығарылған Провансаль қалашығы Плассанда орта тапқа жататын ата-анасының (француз "буржуазиясының" мүшелері) отбасында туған ол, жеңіл дәрежедегі зиякерлік кемістігіне ие болған. Ол Ругонға үйленеді және Пьер Ругон атты ұлды дүниеге әкеледі. Бірақ, оның Маккарт есімді контрабандист сүйіктісі де болған, одан Урсула мен Антуан Маккарт есімді екі баласы туады. Осылайша, отбасы үш тармаққа бөлінеді: бірінші, заңды тармақ – Ругон тармағы. Олар балаларының арасында ең сәттілері. Көптегендері жоғары санатқа жатады (мысалы, министр болған Эжен Ругон) немесе жақсы білім алған (мысалы, «Доктор Паскаль» романының басты кейіпкері доктор Паскаль). Екінші тармақ – қарапайым Маккарттар. Олар қалалық жұмысшы табына (L'Assommoir), шаруаларға (La Terre) немесе әскерге (La Débâcle) жатады. Үшінші тармақ – Мореттер (Урсула Маккарттың күйеуінің аты). Олар екі тармақтың араласқан нұсқасы. Олар орта тапқа жататын (буржуа) адамдар және басқаларына қарағанда тұрақтырақ өмір сүруге бейім. Золаның сенуінше, әр адамның мінез-құлқы тұқымымен байланысты, сондықтан Аделаиданың балалары анасының кемістігінің белгілерін көрсетеді. Ругон үшін бұл билік, ақша және өмірдегі шектен тыс ізденіс ретінде көрінеді. Ал қиын жағдайда өмір сүретін Маккарттар үшін бұл алкоголизм (L'Assommoir), проституция (Nana) және адам өлтіру (La Bête humaine) арқылы көрінеді. Мореттер де белгілі бір дәрежеде бұл кемшілікке ұшырайды; «Аббат Моренің қатесі» романында дін қызметкері Серж Морет жас әйелге деген құштарлығымен күресуге мәжбүр болады.

Наполеон III тұсындағы Франция көрінісі

Табиғатты зерттеуші ретінде Зола қалалық және ауылдық жерлерді, сондай-ақ түрлі шаруашылықтарды егжей-тегжейлі сипаттады. Мысалы, "Le Ventre de Paris" сол кездегі Париждегі орталық базардың толыққанды суретін береді. "Пласанның жаулауы" романы Наполеон III тұсындағы өмірдің саяси көрінісі болып табылады, онда амбициялы дін қызметкері Прованс қаласына бір отбасыдан бастап, Ругон отбасынан кіріп, ықпал етеді. "La Débâcle" 1870 жылғы франко-пруссия соғысы кезінде өтеді және Наполеон III-нің құлауын көрсетеді. "Son Excellence" романы саяси өмірді, ал "Pot Bouille" және "Au Bonheur des Dames" Париждегі орта таптың өмірін бейнелейді. Зола бұл романдарды Наполеон III құлағаннан кейін жазғанын ескеру қажет.

Бейімделулер

BBC Эмиль Золяның романдарын 27 бөлімді (20 сағаттық) радио драма сериясы – "Қан, секс және ақша" деп бейімдеді. Бұл "радикалды жаңа түсіндіру" 2015 жылдың қарашасынан 2016 жылдың қазанына дейін BBC Radio 4 арнасында үш маусым бойы эфирге берілді.