Кіріспе
Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Вьетнамдағы тарихи халықтар Байюэ, Жүз Юэ немесе жай ғана Юэ – б.з.б. 1-мыңжылдықта және б.з. 1-мыңжылдықта Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Вьетнам аймақтарында мекендеген түрлі этникалық топтар. Олар қысқа шаштарымен, денелеріне жасалған татуировкаларымен, сапалы қылыштарымен және теңіздегі шеберліктерімен белгілі болды. Соғысқан мемлекеттер дәуірінде "Юэ" сөзі Чжэцзян провинциясындағы Юэ мемлекетін білдірді. Кейіннен Фуцзяндағы Миньюэ және Гуандундағы Наньюэ патшалықтары да Юэ мемлекеттері саналды. Чжоу және Хан әулеттері тұсында Юэ тайпалары Цзянсудан Юньнаньға дейінгі кең аумақта өмір сүрді. "Хан кітабында" Куайджиден Цзяочжиге дейінгі аймақтарда кездесетін түрлі Юэ тайпалары мен халықтары туралы мәліметтер келтірілген. Хан империясы қазіргі Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Вьетнамға кеңейген сайын Юэ тайпалары біртіндеп қытай мәдениетіне сіңіріліп немесе ығыстырылды. Көптеген қазіргі оңтүстік қытай диалектілерінде ежелгі Юэ тайпаларының тілінен қалған іздер бар. Атаудың түрленулері бүгінгі Вьетнамның атын білдіреді, Чжэцзянмен байланысты атаулар, оның ішінде Юэ операсы, Юэ тілі және Гуандун провинциясының аббревиатурасы ретінде қолданылады.
The Baiyue, Hundred Yue, or simply Yue, were various ethnic groups who inhabited the regions of Southern China and Northern Vietnam during the 1st millennium BC and 1st millennium AD. They were known for their short hair, body tattoos, fine swords, and naval prowess. During the Warring States period, the word "Yue" referred to the state of Yue in Zhejiang. The later kingdoms of Minyue in Fujian and Nanyue in Guangdong were both considered Yue states. During the Zhou and Han dynasties, the Yue lived in a vast territory from Jiangsu to Yunnan, The Book of Han describes the various Yue tribes and peoples can be found from the regions of Kuaiji to Jiaozhi. The Yue tribes were gradually displaced or assimilated into Chinese culture as the Han empire expanded into what is now Southern China and Northern Vietnam. Many modern southern Chinese dialects bear traces of substrate languages originally spoken by the ancient Yue. Variations of the name are still used for the name of modern Vietnam, in Zhejiang related names including Yue opera, the Yue Chinese language, and in the abbreviation for Guangdong.
Аттар
Қазіргі "Юэ" термині көне қытай тілінен келген. Ол алғаш рет балтаның (бір дыбысты ұқсас сөз) пиктограммасы арқылы, Шан әулетінің соңғы кезеңіндегі (шамамен 1600 – 1200 жж. б.з.д.) қазба жәшіктер мен қола жазуларында жазылған, кейіннен жазылды. Сол кезде ол Шанның солтүстік-батысындағы халықты немесе басшыны білдірді. Б.з.д. 8 ғасырдың басында Янцзы өзенінің орталық аймағындағы бір тайпаны Янгюэ деп атады, бұл термин кейіннен оңтүстікке қарайғы халықтарды атау үшін қолданылды. Байюэ термині алғаш рет б.з.д. 239 жыл шамасында құрастырылған Люши Чунцюде пайда болды. Кейіннен ол Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Вьетнамның Хуася/Хань емес көптеген халықтарын білдіретін ұжымдық термин ретінде қолданылды. Юэ Цин әскерлерінің алғашқы шабуылын жеңіп, Цин қолбасшысын өлтірді.
Миньюе мен Донгоу
Цинь 206 жылы құлағанда, гегемон патша Сян Ю Зу Вуджу мен Зу Яоны патшалыққа тағайындамады. Осы себепті олар оны қолдаудан бас тартып, Лю Банға қосылып Сян Юға қарсы шабуыл жасады. 202 жылы Лю Бан соғыста жеңіске жеткен соң, Зу Вуджуды Миньюэ патшасы етті, ал 192 жылы Зу Яо Донгоу патшасы болды. Миньюэ және Донгоу екеуі де өзінің тегін Гуцзяньмен байланыстырды. 154 жылы Ву патшасы Лю Пи Ханға қарсы көтеріліп, Миньюэ мен Донгоуды өзіне қосылуға көндіруге тырысты. Миньюэ патшасы одан бас тартты, бірақ Донгоу көтерілісшілердің жағына шықты. Бірақ Лю Пи жеңіліп Донгоуға қашқанда, оны Ханды ынталандыру үшін өлтірді, соның салдарынан жазадан құтылды. Лю Пидің ұлы Лю Цзижу Миньюэге қашып, Миньюэ мен Донгоу арасында соғыс тудыруға тырысты. 138 жылы Миньюэ Донгоуға шабуыл жасап, олардың астанасын қоршап алды. Донгоу Ханнан көмек сұрап адам жіберді. Хан сарайында Донгоуға көмектесу мәселесі бойынша пікірлер екіге бөлінді. Бас қолбасшы Тянь Фэн Юэ тайпаларының үнемі бір-біріне шабуыл жасайтынын және Ханның олардың ішкі істеріне араласуының қажеті жоқ екенін айтты. Сарай кеңесшісі Чжуан Чжу Донгоуға көмектеспеу Хан империясының құлауына әкелуі мүмкін екенін, дәл Цин империясы сияқты екенін мәлімдеді. Келісімге сәйкес Чжуан Чжуға әскер жинауға рұқсат берілді, бірақ тек Куайджи аймағынан, содан кейін әскер теңіз арқылы Донгоуға жеткізілді. Хан әскері келген кезде Миньюэ әскерін кері қайтарған еді. Донгоу патшасы Донгоуда тұруды қаламай, халқымен бірге Хан жеріне көшіп өтуге рұқсат сұрады. Рұқсат берілді және олар Янцзы мен Хуай өзендері арасындағы аймаққа қоныстанды. 137 жылы Миньюэ Наньюэге басып кірді. Император әскерін қарсы жіберді, бірақ Миньюэ патшасын оның інісі Зу Юшан өлтірді, ол Ханмен бейбітшілікке келісу үшін әрекет етті. Хан Зу Вуджудың немересі Зу Чоуды патша етіп тағайындады. Олар кеткеннен кейін Зу Юшан жасырын түрде өзін патша деп жариялады, ал Ханның қолдауымен Зу Чоу әлсіздік сезінді. Хан бұл туралы білген соң, император Юшанды жазалау қиын деп шешіп, мәселенің шешілуін күтті. 112 жылы Наньюэ Ханға қарсы көтерілді. Зу Юшан Ханға Наньюэге қарсы күштер жібергендей болды, бірақ жасырын түрде Наньюэмен байланыста болды және күштерін тек Цзеянға дейін жеткізді. Хан генералы Ян Пу Миньюэдің сатқындығы үшін оларға шабуыл жасағысы келді, бірақ император олардың күштері бұдан әрі әскери қимылдарға шаршаған деп ойлады, сондықтан армия таратылды. Келесі жылы Зу Юшан Ян Пудың оған шабуыл жасауға рұқсат сұрағанын және Хан әскерінің шекараға жинала бастағанын білді. Зу Юшан Ханға қарсы алдын ала шабуыл жасап, Байша, Вулин және Мелингті басып алып, үш қолбасшыны өлтірді. Қыста Хан Хан Юэ, Ян Пу, Ван Вэньшу және екі Юэ маркизінің күштерімен қарсы шабуыл жасады. Хан Юэ Миньюэ астанасына келгенде, Юэ тайпасының өкілі Ву Ян Зу Юшанға қарсы көтеріліп, оны өлтірді. У Ян Ханнан Беиси маркизі болып тағайындалды. Хан императоры Ву Миньюэні басып алудың қиын екенін түсінді, өйткені бұл аймақ таулы және тар жолдармен толы. Ол армияға аймақты тастап, халқын Янцзы мен Хуай өзендері арасына қоныстандыруды бұйырды, ал бұл аймақ (қазіргі Фуцзянь) құлдырап қалды.
Лау Вьет
Lạc Việt, Қытай тарихында Луоюэ деп аталады, қазіргі Гуанси және Солтүстік Вьетнам аумағындағы Юэ тайпаларының ежелгі біріккендігі. Вьетнамдық фольклор мен аңыздарға сәйкес, Lạc Việt шамамен б.з.д. 2879 жылы Văn Lang мемлекетін құрды және оны Lạc Long Quân (Lạc Dragon Lord) ұрпағынан тараған Hùng патшалары биледі. Lạc Long Quân теңізден келіп, жердегі барлық жамандықтарды жеңіп, халыққа күріш өсіру және киім киюді үйретті, содан кейін қайта теңізге оралды. Кейін ол Đế Lai-дың қызы Ау Cơ-мен кездесіп, үйленді. Ау Cơ көп ұзамай жұмыртқаға ұқсас қалтадан жүз бала дүниеге келді. Ең үлкен ұлы Hùng патшасы болып, Луоюе халқының атасы атанды. Аңызға толы бастауына қарамастан, Lạc Việt тарихы 7 ғасыр б.з.д. Mê Linh-тағы бірінші Hùng патшасының түрлі тайпаларды біріктіруімен ғана басталады. 208 жылы Шу әулетінің ұрпағы Батыс Ou (Xi'ou немесе Nam Cương) патшасы Тхук Фан Văn Lang-ты жаулап алды.
Ау Вьет
Ау Вьет, қытайша Оуэй деп аталады, қазіргі Солтүстік-Шығыс Вьетнамда, Гуандун провинциясында және Гуанси провинциясында қоныстанды. Бір кезде олар екіге бөлініп, Батыс Оу және Шығыс Оу тайпаларына айналды. Б.з.д. 3 ғасырдың соңында Шудың соңғы билеушісінің ұрпағы Тхук Фан Батыс Оуға билік жүргізді. 219 жылы Батыс Оу Цинь империясының шабуылына ұшырап, патшасын жоғалтты. Пана іздеп, Тхук Фан б.з.д. 208 жылы иелігінен айырылған Оу ақсүйектерінің тобын оңтүстікке бастап, Ван Ланг Лак Вьет мемлекетін жаулап алды және оны Ау Лак деп атады. Осыдан кейін ол Ан Дыонг Въонг деп танылды. Ан Дыонг Въонг және Оу ақсүйектері Цо Лоа цитаделін салды, сөзбе-сөз "Ескі қабық" – қабық сияқты концентрлі сақиналармен орналасқан қабырғалары үшін осылай аталды. Аңыз бойынша, цитадельдің құрылысын бұрынғы патшаның ұлы үшін кек қайтаруды көздеген рухтар тоқтатып тастады. Рухтардың басында ақ тауық болды. Алтын тасбақа пайда болып, ақ тауықты бағындырып, Ан Дыонг Въонгты цитадель аяқталғанға дейін қорғады. Тасбақа кеткен кезде, ол тырнағының біреуін қалдырды, Ан Дыонг Въонг оны өзінің сиқырлы арбауына, "Табиғи түрде жарқыраған алтын тырнақтың қасиетті арбауына" иелік ету үшін пайдаланды. Ан Дыонг Въонг Цинь әулетіне құрмет ретінде Ли Он Трон есімді алыпты жіберді. Циньде болғанда, Ли Он Трон сюннулармен күресте көзге түсіп, содан кейін туған ауылына оралып, онда қайтыс болды. 179 жылы Ан Дыонг Въонг Хан әулетінің жоғарылығын мойындады, бұл Наньюэдің Чжао Туосын қарсыласуға және Ау Лакқа қарсы күштерді жұмылдыруға итерді. Чжао Туоның алғашқы шабуылы сәтсіз аяқталды. Аңыз бойынша, Чжао Туо бітім туралы келісімге келді және ұлын Ан Дыонг Въонгтың қызына үйлену үшін жіберді. Чжао Туоның ұлы Ан Дыонг Въонгтың сиқырлы арбауына қуат беретін тасбақа тырнағын ұрлап алып, оның мемлекетін қорғансыз қалдырды. Чжао Туо қайтадан шабуыл жасағанда, Ан Дыонг Въонг теңізге қашып, онда алтын тасбақа оны құшақтап алды. Ау Лак екі округке бөлінді: Цзяочжи және Цзючжэнь.
Нанью
Чжао Туо – Цинь әскербасы, шамамен б.з.д. 240 жылы Чжао мемлекетінде (қазіргі Хэбэй провинциясы) дүниеге келген. Чжао мемлекеті б.з.д. 222 жылы Циньге қосылғанда, Чжао Туо Цинь әскеріне қосылып, Байюэні жаулауда генералдарының бірі болды. Байюэ аймағы Гуйлин, Наньхай және Сян провинцияларына бөлінді. Чжао, әскери қолбасшысы Рен Сяо ауырып қалғанға дейін Наньхай провинциясында судья болып қызмет етті. Рен қайтыс алғанға дейін Чжаоға құлдырап бара жатқан Циньнің ісіне араласпауға кеңес берді, және географиялық тұрғыдан шалғай орналасқан Панью (қазіргі Гуанчжоу) қаласының төңірегінде тәуелсіз патшалығын құруға шақырды. Рен Чжаоға Наньхайдың әскери қолбасшысы ретінде толық өкілеттік берді және көп ұзамай қайтыс болды. Чжао дереу Хенгпу, Яншан және Хуанцзи қалаларындағы жолдарды жапты. Ол түрлі желеулермен Цинь шенеуніктерін жойып, олардың орнына өз тағайындамаларын қойды. Цинь империясы б.з.д. 206 жылы құлаған кезде Чжао Гуйлин және Сян провинцияларын да жаулап алған еді. Ол өзін Наньюэ (Оңтүстік Юэ) патшасы деп жариялады. Цинь Ши Хуаннан айырмашылығы, Чжао Юэ салт-дәстүрлерін құрметтеді, жергілікті билеушілерді біріктірді және жергілікті басшыларға бұрынғы саясатын және жергілікті саяси дәстүрлерін сақтауға рұхсат берді. Чжао билігінде хан қытайларын жергілікті Юэ тайпаларымен араласуға, «үйлесімділік және жинақтау» саясатын жүргізуге шақырды, осы арқылы хан және юэ мәдениеттерінің араласуынан туған мәдениетті құрды. Наньюэдің бұрынғы аумағы тоғыз округке және екі бекініске айналдырылды. Наньюэ хан билеушілері үшін тартымды болды, себебі олар аймақтың теңіз сауда жолдарына қол жеткізіп, оңтүстіктен инжу-маржан, хош иіссу, піл сүйегі, қарақұйрық мүйізі, тасбақа қабығы, коралл, тотықұстар, балықшылдар, тауыс және басқа да сирек кездесетін сән-салтанатты алуға ниеттенді. Шекара қауіпсіздігі, салыстырмалы түрде көп ауыл шаруашылығы халқы және тропикалық тауарларға қол жеткізу сияқты факторлар да Хан әулетінің аймақты бақылауда ұстауға деген ниетіне ықпал етті. Панью халықаралық теңіз саудасының маңызды орталығы болды және Хан әулеті кезіндегі ең гүлденген қалалардың біріне айналды. Қазіргі Гуандунның маңызды портындағы аймақтар инжу-маржан өндірісіне және ежелгі Үндістан мен Рим империясымен жібек саудасы үшін терминал ретінде пайдаланылды. Алғаш келгендер жемісті жердің барлық мүмкіндіктерін пайдаланса, кейін келгендер шалғай аймақтарға көшіп-қонуға мәжбүр болды. Хан иммигранттарының әрбір толқыны Юэ халқына қосымша қысым көрсетті, оңтүстік Қытайдағы хан қытайлары жергілікті өмірде басым этникалық топқа айналды, ал Юэ тайпаларын таулы және шалғай шекаралық аймақтарға ығыстырды. Логистиканың қиындығы мен оңтүстіктегі безгек климаты Ханның көшіп кетуін және аймақтың ақырында синизациялануын баяулатты. Безгекке қарсы иммунитеттегі Юэ тайпалары мен қытай иммигранттары арасындағы айырмашылықты сипаттай келгенде, Роберт Б. Маркс (2017:145-146) былай деп жазады: Оңтүстік Қытайдағы Юэ халқы, әсіресе өзен аңғарларының төменгі ағысында тұратындары, «цинхао» өсімдігінің емдік қасиеттерін білуі мүмкін, және хан қытайлары келгенге дейін безгекке қарсы белгілі бір деңгейде иммунитет алған болуы мүмкін. Бірақ иммунитеті жоқтар үшін, мысалы, солтүстік Қытайдан келген хан тайпасы үшін бұл ауру өлімге алып келуі мүмкін еді. Осы кезеңде Хан әулеті Диан сияқты көптеген шекаралық халықтарды қосып алып, оларды ассимиляциялады. Жеңімпаз Ханның тікелей басқаруы мен синизацияға бағытталған күшті күш-жігерінің нәтижесінде Лако мемлекеттерінің аумақтары, сондай-ақ солтүстіктегі бұрынғы Юэ аумақтары Хан империясының провинциялары ретінде қосылып, тікелей басқарылды.
The Yue population in southern China, especially those who lived in the lower reaches of the river valleys, may have had knowledge of the curative value of the "qinghao" plant, and possibly could also have acquired a certain level of immunity to malaria before Han Chinese even appeared on the scene. But for those without acquired immunity—such as Han Chinese migrants from north China—the disease would have been deadly. Over the same period, the Han dynasty incorporated many other border peoples such as the Dian and assimilated them. Under the direct rule and greater efforts at sinification by the victorious Han, the territories of the Lac states were annexed and ruled directly, along with other former Yue territories to the north as provinces of the Han empire.
Трун апалы-сіңлілі
40 жылы Лак әміршісі Тхи Сах әйелі Трэн Трактың кеңесімен көтеріліс жасады. Цзяоцзи әкімшілігінің басшысы Су Динг олармен бетпе-бет кездесуге қорқып, қашып кетті. Цзючжэн, Хэпу және Ринан әкімшіліктері де көтеріліске шықты. Трэн Трак Хан салықтарын жойды және Ме Линьде патшайым ретінде танылды. Кейінгі вьетнамдық дереккөздер оның күйеуінің Хан тарапынан өлтірілгенін айтады, бұл оны әрекет етуге итермеледі, бірақ қытай дереккөздері Трэн Трактың әрдайым қарындасы Трэн Нхимен бірге жетекші болғанын нақты көрсетеді. Олар Вьетнам тарихындағы аңызға айналған Трэн әпкелері ретінде белгілі болды. Трэн әпкелерінің басшыларының көптеген есімдері мен өмірбаяндары оларға арналған храмдарда сақталған, олардың көпшілігі әйелдер болды. 42 жылы Хан армиясының тәжірибелі генералы Ма Юань 20 мың әскермен Трэн әпкелеріне қарсы жорық жасады. Оның ілгерілеуі Cổ Loa қамалымен бір жылдан астам уақыт тоқтатылды, бірақ Лак әміршілері үлкен Хан армиясын көріп үрейленді. Егер ол бірдеңе жасамаса, жақында өзінің ізбасарларын жоғалтатынын түсінген Трэн Трак Хан армиясына қарсы шабуыл жасады және 10 мыңнан астам ізбасарын жоғалтты. Оның ізбасарлары қашып, Ма Юаньға ілгерілеуге мүмкіндік берді. 43 жылдың басында екі әпке де қолға түсіп, өлім жазасына кесілді.
Көтерілістен кейінгі синизация
Трүн сестерінің көтерілісінен кейін Хан әулеті тікелей басқаруды күшейтіп, мәдени жағынан қытайландыруға тырысты. Лак әміршілерінің жерлері алынып, солтүстіктегі бұрынғы Юэ жерлерімен бірге Хан империясының провинциялары ретінде тікелей басқарылды. Хан әулеті Юэ басшылары арасындағы келіспеушілікті пайдаланып, оңтүстік патшалықтары мен олар үшін географиялық және стратегиялық маңызы бар командованиелерге қарсы шайқастарда жеңіске жетті. Ханның сыртқы саясаты да бәсекелес Юэ басшылары арасындағы саяси тұрақсыздықтан пайдаланып, оларды парамен әуре ету арқылы Хан империясына бағынышты мәртебеде бағынуға көндірді. Хан әулеті кезінде қытайлықтардың көші-қоны жалғасып, Юэ жағалауындағы халықтардың бәрінің саяси бақылауға және мәдени ықпалға түсуіне әкелді. Наньюэнің қосылуынан кейін хан қытайлықтарының саны артып, Юэ халқы біртіндеп сіңіріліп, төбелер мен таулардағы мардымсыз жерлерге ығыстырылды. Хан әскери гарнизондары хан қытай императорлық билігіне мойынсұнудан бас тартқан және хан қытайлық көшпенділердің келуіне қарсылық көрсеткен Юэ тайпаларына төздімділік танытпады, оларды өзен аңғарлары мен жоталар сияқты жағалаудың шеткеріне қуды, олар маргиналды жандарға айналды. Хан әулетінің билеушілері қытай отбасыларының шаруашылық қоныстарын пайдалы деп танып, жаңадан бағындырылған аймақтарды отарлау және олардың ортасын өзгерту құралы ретінде қолданды. Қуылған Юэ тайпалары жиі жасырын шабуылдар мен ұсақ қақтығыстар жасап, қытай қоныстарындағы жоғалған жерлерін қайтаруға тырысты, дәстүрлі тарихшылар бұл оқиғаларды "көтеріліс" деп атады, бірақ Хан әулетінің әскери күшінің арқасында олардың әрекеттері тоқтатылды.
Ханнан кейінгі кезең
Хан әулетінің құлдырауы және одан кейінгі бөлініс кезеңі синизация процесін жылдамдатты. Солтүстік және Оңтүстік династиялар, сондай-ақ Сун әулетін монғолдардың жаулап алуы сияқты Солтүстік және Орталық Қытайдағы тұрақсыздық пен соғыс кезеңдері оңтүстікке хан қытайларының толқындарын жіберді. Көші-қон толқындары, одан кейінгі аралас некелер және мәдени алмас-қарым қатынас қазіргі Қытай демографиясын қалыптастырды, нәтижесінде оңтүстікте басым хан қытай халқы және азшылықты құрайтын хан емес, жергілікті халықтар пайда болды. Тан әулеті (618–907) кезінде «Юэ» термині мәдени емес, аймақтық атауға айналды, мысалы, қазіргі Чжэцзян провинциясындағы Бес династия мен Он патшалық кезеңіндегі Уэй мемлекеті. Сун әулеті кезінде Цзянсу және Чжэцзян провинцияларының қазіргі шекарасы арасындағы Цзяксиң қаласында «Гуоцзяо» (Дүниежүзілік өткел көпірі) деп аталатын көпір салынды. Көпірдің солтүстік жағында Ву патшасы Фучайдың, ал оңтүстік жағында Юэ патшасы Гуцзяньнің мүсіні орнатылды. Қытай тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі соңғы екі мың жыл ішіндегі көші-қон толқындары бүгінгі Оңтүстік Қытайдағы әртүрлі диалектілік топтардың пайда болуына себеп болды. Қазіргі Линнань мәдениеті Наньюэ және хан қытайларының элементтерін қамтиды: қазіргі кантон тілі орта қытай тіліне (Тан әулетінің беделді тілі) ұқсас болғанымен, ұзақ уақыттан бері жойылған Наньюэ тілінің кейбір ерекшеліктерін сақтап қалды. Қытай тілінің оңтүстік диалектілерінің сөздік қорының, дыбысталуының және синтаксисінің ерекшеліктері Юэ халқының сөйлеген тілдеріне байланысты деп есептеледі.
Вьетнам
Вьет – «Юэ» сөзінің вьетнам тіліндегі айтылуы. Вьетнамның қазіргі атауы «Наньюэ» немесе «Нам Việt» атауынан шыққан, бірақ оның әріптері кері тізбектелген.
Мәдениет
Хандар оңтүстік Қытайдың хан емес "варвар" халықтарын "байюэ" деп атаған. Олардың суға бейімделу, шашын қысқа кесіп, татуировка жасау сияқты әдеттері бар екенін айтқан. Хан халқы олардың тілін "жануарлардың айқайы" деп, ал оларда адамгершілік, ұстамдылық, өркениет және мәдениет жоқ десті. Б.з.б. 2 ғасырдағы бір хан қытай көшпендесінің айтуынша, "Юэлер шаштарын қысқа қырқып, денелеріне татуировкалар салды, қалалары мен ауылдары жоқ бамбук тоғайларында тұрды, садақ-жебелері де, аттары мен арбалары да болмады". Олар тістерін де қарартқан. Әскери тұрғыдан алғанда, Юэ мен Вуның ежелгі мемлекеттері басқа Синиттік мемлекеттерден теңіз күшіне ие болғандықтарымен ерекшеленді. Сол кездегі басқа қытай мемлекеттерінен айырмашылығы, олар қайықтары мен қылыштарына да есімдер қойған. Бір қытай мәтінінде Юэ халқы қайықтарды арба ретінде, ал ескектерді аттар ретінде пайдаланған халық ретінде сипатталған. Оңтүстіктің батпақты жерлері Гуу және Юйюэ халқына ерекше қасиеттер сыйлады. Роберт Маркстің сөзіне сүйенсек, қазіргі Фуцзянь провинциясында қоныстанған Юэ тайпалары балық аулау, аң аулау арқылы күнкөріс жасап, бір түрі күріш егумен айналысқан. Хан қытайларының солтүстіктен көшіп келуінен бұрын Юэ тайпалары суға егілген күріш өсіріп, балық аулап, оттан өткізіп өңдеу шаруашылығымен айналысқан, су бұқаларын үйреткен, үйлер салып, беттеріне татуировкалар салып, жағалау аймақтарынан бастап ішкі таулардағы құнарлы аңғарларға дейін билік еткен. Оңтүстікте су көлігі маңызды болғандықтан, екі мемлекет кеме жасау ісінде жетістікке жетіп, Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның шығыс жағалауларына сауда жолдарын жазып, теңіз соғыс технологиясын дамытқан.
Қалқандар
Юэ тайпасы қылышпен күресуімен және екі қырлы қылыштар (t=劍) жасауымен танымал болды. Қао Гонг Джи Ву және Юэ ең жақсы екі қырлы қылыштарды жасағанын айтты. У және Юэ жылнамаларында Гуцзянь патшасы Наньлин (Юэнь) есімді әйел қылышшебімен кездесті, ол өнерді толық меңгергенін көрсетті, сондықтан ол өзінің ең үздік бес сардарына оның әдістемесін үйренуді бұйырды. Содан бері бұл әдіс «Юэ ханымның қылышы» деп аталды. Юэ тайпасы сондай-ақ, айдаһарлар мен басқа да су жануарларының құдіретті күшімен күштелген құпия пышақтарға ие болғанымен де танымал болды. Жан Гуо Цэ оңтүстік қылыштарының жоғары сапасы және олардың өгіздерді, жылқыларды, тостағандарды және табақтарды тіліп өту қабілеті туралы айтады, бірақ олар тіреуге немесе тасқа тигізілсе, сынып кетеді. У және Юэ қылыштары өте құнды болды және олардың иелері зақымданудан қорқып, оларды сирек қолданды, бірақ У және Юэде бұл қылыштар жиі кездесетін және оларға ошақтың күйесі жоқ еді. Юэюэ шу (Құнды қылыштар туралы жазба) бірнеше атақты қылыштарды атап көрсетеді: Жанлу (Қара), Хаокао (Батырлық), Джуке (Ұлы жойғыш), Лутан (Жасыл платформа), Чуньцзюнь (Тазалық), Шенгкси (Зұлымдыққа жеңіс), Ючанг (Балық қарны), Лонгюан (Айдарлы шығанақ), Тайэ (Ұлы өзен жағасы) және Гонгбу (Шеберлік көрмесі). Олардың көптегені Юэ қылышшысы У-Ези жасаған. У және Юэ үлкен қытайлық мемлекеттерге біріккеннен кейін де олардың қылыштары туралы естелік сақталды. Хан әулеті тұсында У патшасы Лю Пи (б.з.д. 195–154 ж.) өзінің патшалығындағы металл өңдеу тарихын құрметтеу үшін Уцзянь есімді қылышқа ие болды.
Тіл
Юэ тілі туралы білім фрагменттік деректермен және негізінен қытай тіліндегі, болжамды қарыз сөздермен ғана шектеледі. Ең ұзыны – «Юэ қайықшысының әні», б.з.д. 528 жылы қытай іріптерімен дыбысталу бойынша жазылған қысқа ән. Бұл ән бес ғасырдан кейін Лю Сянь құрастырған «Хикаялар бағы» жинағына қытай тіліндегі нұсқасымен бірге енгізілген.