Кіріспе
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған, тұрақты жұмыс берушісі жоқ жұмысшы. Фриланс (кейде фрилансер немесе фриланс деп жазылады), фрилансер немесе фриланс жұмысшы – бұл өздігінен жұмыс істейтін және белгілі бір жұмыс берушіге ұзақ мерзімге міндеттемесі жоқ адамды сипаттау үшін қолданылатын терминдер. Фриланс жұмысшылар кейде клиенттерге фриланс қызметін ұсынатын компания немесе уақытша жұмыс агенттігі арқылы жұмыс істейді; ал кейбіреулері тәуелсіз түрде жұмыс істейді немесе жұмыс табу үшін кәсіби ұйымдар мен веб-сайттарды пайдаланады. "Тәуелсіз мердігер" термині ағылшын тілінде осы санаттағы жұмысшының салық және еңбек құқығы жағынан жағдайын анықтау үшін қолданылса да, "фриланс" термині көбінесе мәдени және шығармашылық салаларда қолданылады және осы терминді пайдалану осы салаға қатысуды білдіруі мүмкін. Фриланс кең таралған салалар, мамандықтар мен индустриялар: музыка, жазу, актерлік өнер, компьютерлік бағдарламалау, веб-дизайн, графикалық дизайн, аударма және иллюстрация, кино және бейне өндірісі, сондай-ақ кейбір мәдени теориялықтар когнитивтік мәдени экономиканың маңызды бөлігі деп санайтын басқа да тапсырмалы жұмыстар.
Freelance (sometimes spelled free lance or free lance), freelancer, or freelance worker, are terms commonly used for a person who is self employed and not necessarily committed to a particular employer long term. Freelance workers are sometimes represented by a company or a temporary agency that resells freelance labor to clients; others work independently or use professional associations or websites to get work. While the term independent contractor would be used in a different register of English to designate the tax and employment classes of this type of worker, the term "freelancing" is most common in culture and creative industries, and use of this term may indicate participation therein. Fields, professions, and industries where freelancing is predominant include: music, writing, acting, computer programming, web design, graphic design, translating and illustrating, film and video production, and other forms of piece work that some cultural theorists consider central to the cognitive cultural economy.
Жұмыс түрлері
2012 жылы Солтүстік Америкадағы фриланс индустриясы туралы есепке сәйкес, фрилансерлердің шамамен жартысы жазумен айналысады, олардың 18%-ы жазуды негізгі дағдысы деп, 10%-ы редакциялау/түзету, ал 10%-ы мәтін жазу деп көрсетеді. 20% фрилансерлер өздерінің негізгі дағдыларын дизайн деп атады. Одан кейін аударма (8%), веб-дамыту (5,5%) және маркетинг (4%) келеді. 2018 жылы Үндістанда фриланс индустриясы келесі 5-7 жылда 20-30 миллиард долларға дейін өседі деп күтілді, ал АҚШ-тағы фрилансерлер сол уақыттан бастап күтілетін өсім қарқыны бойынша жұмыс күшінің шамамен 40%-ын құрайды.
Өтемақы
Кәсіпорынға байланысты фрилансерлік жұмыс тәжірибесі әртүрлі және уақыт өте келе өзгеріп келді. Консалтинг сияқты кейбір салаларда фрилансерлер клиенттерден жазбаша шартқа қол қоюды талап етеді. Ал журналистика немесе жазу саласында фрилансерлер өз беделін арттару немесе басылыммен қарым-қатынас орнату үшін ақысыз жұмыс істей алады немесе "нәтиже бойынша" жұмыс жасайды. Кейбір фрилансерлер жұмыс көлемінің бағасын жазбаша түрде ұсынады және клиенттерден аванс сұрайды. Фрилансерлік жұмысқа төленетін ақы да салаға, біліктілікке, тәжірибеге және орналасқан жеріне байланысты. Фрилансерлер күн сайын, сағаттық, бірлік бойынша немесе жобалық төлем қабылдай алады. Бірыңғай тарифтен немесе төлемақыдан гөрі, кейбір фрилансерлер клиент үшін нәтижелердің құндылығына негізделген баға белгілеу әдісін қолданады. Әдет бойынша, төлем шарттары алдын ала, белгілі бір пайызы алдын ала немесе жұмыс аяқталғаннан кейін болуы мүмкін. Күрделі жобалар үшін шартта төлем кестесі кезеңдерге немесе нәтижелерге байланысты белгіленуі мүмкін. Фриланс жұмысының бір кемшілігі – төлемге кепілдік жоқ, және жұмыс өте тұрақсыз болуы мүмкін. Төлемді қамтамасыз ету үшін көптеген фрилансерлер онлайн төлем жүйелерін пайдаланады, өзін қорғау үшін немесе жауапкершілікке тартылатын жергілікті клиенттермен жұмыс істейді.
Авторлық құқықтар
Авторлық құқыққа иелік мәселесі, егер автор туындыны клиент тапсырысы бойынша жасаса туындайды. Бұл мәселе авторлық құқық заңнамасымен реттеледі, ол елдерге қарай өзгеше болады. Кейбір елдерде меншік құқығы клиентке, ал басқаларында – тәуелсіз авторға тиесілі. Тапсырыс бойынша жасалған туындының авторлық құқығының моральдық немесе экономикалық аспектілерін келісімшарт арқылы өзгертуге болатын деңгей де елдерге қарай әр түрлі.
Демография
2018 жылғы McKinsey зерттеуі Еуропа мен АҚШ-та 162 миллионға жуық адам тәуелсіз жұмыспен айналысатынын көрсетті. Бұл жұмысқа қабілетті халықтың 20-30 пайызын құрайды. АҚШ-тағы фрилансерлердің нақты саны белгісіз, себебі 2013 жылы тәуелсіз мердігерлер туралы соңғы үкіметтік есеп 2005 жылы АҚШ Еңбек департаментінің Еңбек статистикасы бюросы тарапынан жарияланды. Сол кезде АҚШ-та шамамен 10,3 миллион жұмысшы (жұмыс күшінің 7,4%) барлық түрдегі тәуелсіз мердігерлер ретінде жұмыс істеді. 2011 жылы Джордж Мейсон университетінің экономисі Джеффри Эйзенах фрилансерлер санының бір миллионға артқанын болжады. 2012 жылы Aberdeen Group жеке зерттеу компаниясы АҚШ халқының 26% (шамамен 81 миллион) шартты жұмыс күшінің құрамында екенін, ол фрилансингті қоса, уақытша жұмыспен айналысатын жұмысшылар санатына жататынын есептеді. 2013 жылы Freelancers Union АҚШ-тағы әр үшінші жұмысшының (шамамен 42 миллион) өзін-өзі жұмыспен қамтығанын, ал олардың төрт миллионнан астамының (43%) білім қызметкерлері, технологтар, кәсіби жазушылар, суретшілер, әртістер және медиа қызметкерлері сияқты фрилансерлік салаларымен байланысты шығармашылық топқа жататынын мәлімдеді. 2016 жылы Freelancers Union АҚШ жұмыс күшінің 35%-ының (шамамен 55 миллион) өзін-өзі жұмыспен қамтығанын бағалады. Бұл жұмыс күші 2016 жылы фрилансингтен шамамен 1 триллион доллар тапты, бұл АҚШ экономикасының маңызды бөлігін құрайды. 2017 жылы MBO Partners жүргізген зерттеу бойынша 21 және одан жоғары жастағы өзін-өзі жұмыспен қамтыған американдықтардың жалпы саны 40,9 миллионға жетеді. Ұлыбританиядағы фрилансерлердің нақты саны да белгісіз, алайда Ұлттық статистика басқармасының деректері бойынша, қашықтықтан жұмыс істейтіндердің үлесі 2001 жылы 9,2%-дан 2011 жылы 10,7%-ға дейін өсті. Дегенмен, Ұлыбританияда шамамен 1,7 миллион фрилансер бар деп есептеледі. Фрилансинг – гендерлік ерекшеліктері бар жұмыс түрі. Кэтрин Маккершердің журналистиканы кәсіп ретінде зерттеуі медиа ұйымдарында әлі де ерлер басымдылық танытатынын, бірақ өздігінен жұмыс істейтін журналистер мен редакторлар арасында әйелдердің үлесі басым екенін көрсетті.
Артықшылықтары
Фрилансерлердің фрилансерлікпен айналысуының әртүрлі себептері бар, оның артықшылықтары жыныс, сала және өмір салтына қарай өзгеше. Мысалы, 2012 жылғы Freelance Industry Report есебінде ерлер мен әйелдердің фрилансерлікпен айналысу себептерінің екі түрлі екені айтылған. Сауалнамаға қатысқан әйелдер фрилансерлік ұсынатын кестелік еркіндік пен икемділікті бағалайтындарын, ал ерлер жеке құштарлықтарын іске асыру үшін фрилансерлікпен айналысатындарын көрсетті. Фрилансердің кіммен жұмыс істейтінін өзі таңдау мүмкіндігі де бір артықшылық. Фрилансер потенциалды клиентпен әңгімелесіп, сол адаммен немесе компаниямен жұмыс істеуді қалайтынын шеше алады. Фрилансерлікпен жұмыстан шығарылған, тұрақты жұмыс таба алмаған адамдар да айналысады. Студенттер де оқу барысында қаржылық қиындықтарды шешу үшін фрилансер болады. Фрилансерлік туралы сұхбаттар мен блогтарда фрилансерлер таңдау мен икемділікті артықшылықтардың бірі деп атайды.
Кемшіліктері
Фрилансерлік, басқа да кездейсоқ еңбек түрлері сияқты, тұрақсыз жұмыс болуы мүмкін. Жұмыс орнының сенімсіздігінен басқа, көптеген фрилансерлер жұмыс берушілердің уақтылы төлемеуі және ұзақ уақыт жұмыссыз қалу мүмкіндігі сияқты мәселелермен күресіп жатқандарын айтады. Сонымен қатар, фрилансерлер зейнетақы, ауру демалысы, ақылы демалыс, сыйлықтар немесе денсаулық сақтану сияқты жұмыспен байланысты әлеуметтік жәрдемақыларды алмайды, бұл АҚШ сияқты барлық азаматтарға медициналық қызмет көрсетілмейтін елдерде тұратын фрилансерлер үшін қиындық тудыруы мүмкін. Фрилансерлер көбінесе штатты қызметкерлерге қарағанда аз табыс табады, бірақ кейде керісінше де болуы мүмкін. Көптеген фрилансерлер тәуелсіз жұмыс істеуге дейін кем дегенде он жылдық жұмыс тәжірибесіне ие.
Қашықтан жұмыс істеу фрилансерліктің тартымды ерекшелігі ретінде жиі айтылады, бірақ зерттеулер бұл жұмыс процесіне, әсіресе отбасы бар үйленген әйелдер үшін қосымша шектеулер енгізеді. Олар жұмыс істеу уақыты ұлғаюына қарамастан, үй шаруасы мен бала күтіміне толық жауапкершілікті өз мойнына ала береді. Мысалы, UC Irvine-дегі Intel Science and Technology Center for Social Computing-тің бас инженері және зерттеушісі Мелисса Греггтің Австралиядағы қашықтан жұмыс істейтіндерге қатысты үш жылдық этнографиялық зерттеуі физикалық оқшаулану мен желілік цифрлық медианың үздіксіз қолжетімділігі үйдегі жұмыскерлерге электрондық пошта арқылы үнемі жауап беру арқылы өз міндеттемелерін көрсетуге және отбасылық өмірін жасыруға қысым жасайтыны туралы алаңдаушылық тудырады.
Интернет және онлайн-базарлар
Интернет көптеген дербес жұмыс мүмкіндіктерін ашты, қолжетімді нарықтарды кеңейтті және көптеген елдердің экономикасында қызмет көрсету секторының өсуіне үлес қосты. Оффшорлық аутсорсинг, онлайн аутсорсинг және краудсорсинг қашық жұмыс істейтін жұмысшыларға экономикалық жағынан қолжетімді болу үшін Интернетке көп тәуелді, және жұмыс берушіге жұмыс ағынын басқару үшін технологияны жиі пайдаланады. Көптеген компьютерлік дербес жұмыстар АҚШ және Еуропадан тыс дамып келе жатқан елдерге аутсорсингтеледі. Халықаралық дербес жұмыс істеушілер ағылшын тіліндегі біліктіліктерін жұмыста жалақыны арттыру және икемділікке қол жеткізу үшін пайдаланады. Дербес жұмыс нарықтары дербес жұмыс істеушілер мен сатып алушылар үшін нарық болып табылады. Қызмет провайдерлері немесе сатушылар өздері ұсынатын қызметтердің сипаттамасын, жұмыстарының мысалдарын және кейбір жағдайларда тарифтері туралы ақпаратты қамтитын профиль жасайды. Сатып алушылар тіркеліп, негізгі профильді толтырады, содан кейін талаптарын көрсететін жобаларды жариялайды. Сатып алушылар бұл жобаларға белгілі бір баға бойынша немесе сағаттық төлеммен ұсыныс береді. Осы веб-сайттардың көпшілігінде пайдаланушылардың пікірлері бар, ол онда тізімделген дербес жұмыс істеушілердің беделіне әсер етеді және манипуляциялауға болады. Дербес жұмыс нарықтары кейбір жұмыс орындары үшін жаһандық бәсекелестікті күшейтті, бұл жоғары және төмен кірісті елдердің жұмысшыларына бір-бірімен бәсекелесуге мүмкіндік берді. 2016 жылы McKinsey Global Institute жүргізген зерттеуге сәйкес, тәуелсіз жұмыс істеушілердің 15%-ы жұмыс табу үшін онлайн нарықтарды пайдаланған. Бұл нарықтар, соның ішінде Fiverr және Lyft, жұмысшыларды қанаушылықпен пайдалану ретінде сынға алынды.
Құқықтық аспектілер
Көптеген мерзімді басылымдар мен газеттер "көсем қол қою" мүмкіндігін ұсынады, яғни тәуелсіз автор редактормен келісімшартқа отырады, бірақ оның мақалаларында авторлық аты көрсетілмейді. Бұл авторға фрилансер ретінде жұмыс істеуге және кез келген ұйымға тәуелді болмауға мүмкіндік береді, сонымен қатар тиісті әлеуметтік жеңілдіктерді алуға да болады. Кейбір елдерде мұндай жағдай салық салу мәселелеріне алып келуі мүмкін (мысалы, Ұлыбританиядағы IR35 ережелерінің бұзылуы). Алайда, АҚШ-та "көсем қол қою" авторының фрилансер немесе қызметкер екендігіне көп әсер етпейді. Фрилансерлер көбінесе келісімшарттарды жасасу, заңдық мәселелерді шешу, бухгалтерлік есеп жүргізу, маркетинг және басқа да бизнес-функцияларды өздері атқаруға міндетті. Егер олар кәсіби қызметтерге ақы төлеуді қаласа, бұл оларға қосымша шығынға түсуі мүмкін. Жұмыс уақыты стандартты жұмыс күні мен аптасынан асып кетуі мүмкін. Еуропалық комиссия "фрилансерлер" терминін ешқандай заңнамалық құжатта анықтамайды. Дегенмен, Еуропалық комиссия жеке кәсіпкерді "ұлттық заңнамада белгіленген шарттарда, жеке меншігінде табыс әкелетін қызметті жүзеге асыратын адам" деп анықтайды. Мұндай қызметті атқару кезінде жеке тұлғаның рөлі ерекше маңызды және кәсіби қызметті орындауда үлкен тәуелсіздік болуы тиіс. Бұл анықтама ерлер мен әйелдер арасындағы теңдік принципін қолдану туралы 2010/41/EU директивасынан алынған. Еуропалық тәуелсіз кәсіпкерлер форумы фрилансерлерді былай анықтайды: "жұмыс берушісі де, қызметкері де жоқ, жоғары білікті, жеке кәсіппен айналысатын адамдар, интеллектуалды және білімге негізделген мамандандырылған қызметтер ұсынады". Тәуелсіз кәсіпкерлер шығармашылық, басқару, ғылыми және техникалық салаларда икемді жағдайда жұмыс істейді; олар біртекті топ емес, сондықтан оларды бірдей қарастыруға немесе зерттеуге болмайды. Олар көбінесе жоғары дәрежеде автономиямен, еңбек өнімділігімен, білімге негізделген жұмыстың болуымен, әлеуметтік жауапкершілікпен, кәсіпкерлік қабілетімен және маманданумен сипатталады. 2009 жылы АҚШ-та федералды және штаттық органдар фрилансерлерді және тәуелсіз мердігерлер ретінде жіктелетін басқа да жұмысшыларды қадағалауды күшейтті. АҚШ-тың Мемлекеттік есеп беру кеңсесі (GAO) Еңбек министрлігіне "арнайы тергеулер кезінде қызметкерлерді тәуелсіз мердігерлер ретінде дұрыс жіктемеуге назар аударуды" ұсынды. Осы реттеудің күшеюі жұмысшылардың әділ қаралуын қамтамасыз етуға және компаниялардың жұмысшыларды тәуелсіз мердігерлер ретінде дұрыс емес жіктемеуіне, тиісті еңбек салығын төлеуден және жұмыссыздыққа байланысты төлемдер жасаудан жалтармауына бағытталған. Сонымен қатар, бұл күшейтілген бақылау тәуелсіз мердігерлер ретінде жұмыс істеуді таңдаған жеке кәсіпкерлерге және тәуелсіз мердігерлерді жұмысқа алуға негізделген бизнес-моделіне ие компанияларға да әсер етеді. Мысалы, кітап баспалары әдетте индекстеу және түзету сияқты белгілі бір тапсырмаларды тәуелсіз мердігерлер ретінде жұмыс істейтін адамдарға аутсорсингке береді. Жеке кәсіппен айналысатын бухгалтерлер мен адвокаттар көбінесе өз қызметтерін көмекке мұқтаж бухгалтерлік және заң фирмаларына жалға береді. АҚШ-тың Ішкі кірістер қызметі жеке кәсіппен айналысудың қандай екендігі туралы нұсқаулар ұсынады, бірақ штаттар тәуелсіз мердігерлерді қалай анықтауға болатындығын қарастыру үшін қатаң заңдар қабылдады. Мысалы, Массачусетс штатының заңына сәйкес компаниялар тәуелсіз мердігерлерді тек "жұмыс берушінің әдеттегі қызметінен тыс" жұмыстарды орындау үшін ғана жалдауға болады, яғни компанияның негізгі қызметінде жұмыс істейтін жұмысшылар қызметкерлер ретінде жіктелуі керек. Осы заңға сәйкес, бағдарламалық жасақтама жасаушы компания бағдарламалық жасақтама жасау жөніндегі кеңесшіге жұмысты аутсорсингке тапсыра алмайды, егер ол кеңесшіні қызметкер ретінде жалдамаса. Алайда фирма электрші, интерьерді безендіруші немесе бояушы ретінде жұмыс істейтін тәуелсіз мердігерді жалдауы мүмкін. Бұл кеңес берудің жалпы практикасына қатысты сұрақтар тудырады, өйткені компания әдетте "жұмыс берушінің әдеттегі бизнес-жолынан тыс" емес, бизнес-нақты қажеттіліктерді шешу үшін басқару кеңесші фирмасын немесе жеке кәсіппен айналысатын консультантты жалдайды.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында авторлық құқық иелігі авторға автоматты түрде берілетін федералды конституция бар, сондықтан келісімшартта өнімнің "тапсырыс бойынша жасалған жұмыс" екендігі және авторлық құқықтың клиентке берілетіні нақты көрсетілуі тиіс. Әйтпесе, жұмысты көбейту құқығы тек фрилансерге ғана тиесілі болады. Осы құқықтарға ие болу үшін авторлық құқықты тіркеу міндетті емес; алайда, құқық бұзушылыққа қатысты сот процесі тіркеуді талап етуі мүмкін, бұл Reed Elsevier, Inc. v. Muchnick топтық ісінде құжатталған. Осы істе фрилансер жазушылар баспагерлерді авторлық құқықты бұзғаны үшін сотқа берді, бірақ іс соңында авторлық құқық кеңсесінде тіркелген-тіркелмегеніне қарамастан, фрилансер жазушылардың пайдасына шешілді. Фрилансер "тапсырыс бойынша жұмыс істейтінін" немесе жұмысқа орналасқандығын көрсететін келісімшартқа қол қойған жағдайда ғана авторлық құқық жойылады. Бұл құқықтар АҚШ авторлық құқық заңдарында, 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заңның 101-тарауында (17 USC § 101) толығырақ сипатталған.
Этимология
Фрилансер термині көбінесе Иванхое (1820) романында сэр Уолтер Скоттқа (1771–1832) «ортағасырлық жалдамалы әскер» немесе «еркін найза» деп сипаттау үшін жатқызылады (найза ешқандай феодалдың қызметіне міндеттеме алмайды, тегін қолжетімді екенін білдірмейді). 1860 жылдар шамасында бұл термин метафоралық атауға айналып, 1903 жылы Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі сияқты этимология мамандары оны етістік ретінде мойындады. Қазіргі заманда ғана бұл термин зат есімнен (фрилансер) сын есімге (фрилансер журналист), етістікке (фрилансер болып жұмыс істейтін журналист) және үстеуге (олар фрилансер жұмыс істеді) айналды, сондай-ақ «фрилансер» деген зат есім пайда болды.