Кіріспе

9-тарау: Сот жүйесі. Фиджи Конституциясының 1997 жылғы 9-тарауы «Сот жүйесі» деп аталады. Ол Фиджи үкіметінің сот тармағының құрамы мен қызметтерін анықтайтын жиырма екі бөлімнен тұрады.

Үш конституциялық сот

117-бапта үш сот құрылады: Жоғарғы Сот, Апелляциялық Сот және Соңғы Сот, сондай-ақ заңмен құрылатын басқа да соттар туралы қағидалар белгіленеді. Соңғы Сот "мемлекеттің соңғы апелляциялық соты" деп жарияланады, яғни Соңғы Соттан жоғары сот билігі жоқ. Осыған байланысты, Соңғы Сот 1987 жылы Фиджи Республикасы болып жарияланғанға дейін Британдық Жеке Кеңесі атқарған функцияларды қабылдайды. Апелляциялық Сот – осы Конституциямен құрылған жаңа институт, ал қалған екі сот одан бұрын құрылған.

Соттардың құзыреті

118-бапта мемлекеттік соттардың судьялары заң шығару және атқару билігінен тәуелсіз деп жарияланады. 119-122-баптарда әртүрлі соттардың құзыреті белгіленген. Жоғарғы Сот және Жоғары Сот Конституция қабылдалғанға дейін болған құзыреттіліктеріне ие деп жарияланады; олар, сондай-ақ Апелляциялық Сот Конституциямен немесе заңмен оларға берілген өкілеттіктерге де ие болады. Жоғары Сотқа кез келген азаматтық және қылмыстық істер, конституциялық даулар және төменгі соттардың шешімдері бойынша шексіз "бірінші инстанциядағы құзырет" беріледі. Бұдан өзге, төменгі соттардың барлық іс жүргізуін қадағалау және оларға тиісті нұсқаулар беру құқығы да берілген. Апелляциялық Сотқа Жоғарғы Соттың барлық шешімдерінен келіп түскен шағымдарды тыңдау және шешу құқығы беріледі. Заңмен осы сотқа қосымша өкілеттіктер берілуі мүмкін. Жоғарғы Сотқа Апелляциялық Соттың барлық түпкілікті шешімдері бойынша шағымдарды қарау және шешу үшін ерекше құзырет беріледі. Жоғарғы Сотқа іс тек қана Апелляциялық Сот оны қарауға жолдаса немесе Жоғарғы Сот өзінің қаулысымен шағымды қарауға шешім қабылдаса қозғалуы мүмкін; бұл сотта іс жеке тұлғалардың бастамасымен қозғалмайды. Жоғарғы Сот Апелляциялық Соттың шешімдерін қайта қарау, өзгерту, бекіту немесе жою, қайта қарауға бұйыру және сотталғандар мен талапкерлерге шығындарды тағайындау құқығына ие. Жоғарғы Соттың шешімдері барлық төменгі соттар үшін міндетті болып табылады. Жоғарғы Сот өз еркімен бұрынғы шешімдерін немесе қаулыларын қайта қарауға құқылы. 123-бап Фиджи Президентіне, Министрлер кабинетінің кеңесімен, Конституцияға қатысты нақты немесе болашақта туындауы мүмкін даулар бойынша Жоғарғы Соттан пікір сұрауға рұқсат береді. Жоғарғы Сот өз пікірін ашық отырыста жариялауға міндетті. 124-бап Жоғарғы Сотқа, Апелляциялық Сотқа және Жоғары Сотқа сотқа наразылық білдірген адамдарды жазалауға құқық береді. Бұл құқық бұзушылықтың сипаты мен тиісті жазалар заңмен анықталады. 125-бап Жоғарғы Сот Төрағасына (ол Бас судья болып табылады) Конституция мен заңдарға сәйкес Жоғарғы Соттағы іс жүргізу тәртібін реттейтін ережелерді бекітуге өкілеттік береді.

Соттардың құрамы және судьялардың біліктілігі

126-128-баптар Жоғарғы Сот, Апелляциялық Сот және Жоғарғы Соттың құрамын белгілейді. Жоғарғы Сотқа бас судья төрағалық етеді және оған кемінде он судья кіреді. Парламент сондай-ақ Жоғарғы Соттың мастерлерін немесе кіші судьяларды, Парламенттің беретін өкілеттіктеріне сәйкес тағайындауға құқылы. Апелляциялық Сотқа Апелляциялық Соттың төрағасы төрағалық етеді. Бас судья бұл лауазымды атқаруға құқылы емес; Апелляциялық Сот – Конституция бойынша Бас судьяның мүшелікке қатысуына тыйым салынған жалғыз сот. Бұл Апелляциялық Сотқа басқа соттардан тәуелсіздік дәрежесін береді. Апелляциялық Соттың құрамына Жоғарғы Сот судьялары және Апелляциялық судьялар ретінде арнайы тағайындалған адамдар кіреді. Жоғарғы Сотқа Бас судья төрағалық етеді және оған Апелляциялық Сот судьялары, сондай-ақ Жоғарғы Сот судьясы ретінде қызмет етуге арнайы тағайындалған басқа да адамдар кіреді. 129-бапта: «Жоғары сотта жоғары сотқа шағымдануға жататын мәселені қараған судья, апелляциялық сотта осы шағымды қарауға қатысуға құқылы емес» делінген. Конституциямен құрылған үш соттың құрамы көбінесе бір-бірімен байланысты болғандықтан, мүдделер қақтығысын болдырмау үшін осы бап енгізілген. 130-бап судьялардың талаптарын белгілейді. Судья (кез келген соттың) Фиджиде немесе заңмен белгіленген басқа елде кемінде жеті жыл тәжірибесі бар білікті адвокат немесе сословие өкілі болуы керек, немесе Фиджиде немесе Парламент белгілеген басқа елде жоғары сот лауазымын атқарушы немесе атқарып жүрген адам болуы тиіс. Сот жүйесі – мемлекеттік биліктің азаматтығына қарамастан, кез келген адамды қызметке алуға құқығы бар жалғыз саласы. Бұл дамушы ел ретінде, үкіметтің заңның әртүрлі салаларында тәжірибелі судьяларды шетелден іздеуі ұлттық мүддеге сай екендігін мойындау болып табылады. Осыған сәйкес, Ұлыбритания мен Жаңа Зеландия судьялары, сондай-ақ басқа елдерден келген судьялар да Фиджи соттарында қызмет еткен.

Сот қызметі жөніндегі комиссия

131-бапта Сот қызметі жөніндегі комиссия құрылады. Комиссия төрағасы – Бас судья, сондай-ақ Мемлекеттік қызмет комиссиясының төрағасы мен Фиджи заң қоғамының президенті кіреді. Комиссияға Жоғары сотқа бағынышты соттардың судьялары мен қызметкерлеріне қатысты шағымдарды тергеу және оларға тәртіптік шаралар қолдану өкілеттігі берілген. Комиссия мүшелері Парламент белгілейтін жәрдемақы алуға құқылы.

Сот орындаушыларын тағайындау

132-бапта судьялардың тағайындалу тәртібі қарастырылады. Бас судьяны Премьер-министрдің кеңесі бойынша Президент тағайындайды, ол оппозиция жетекшісімен консультация жүргізуге міндетті. Бұл оппозиция жетекшісіне вето құқығын бермейді, тек кеңес алу құқығын береді. Жоғарғы сот судьяларын, Апелляциялық сот төрағасын, Апелляциялық сот судьяларын және Жоғары соттың қарапайым судьяларын Фиджи Президенті Сот қызметі комиссиясының ұсынысы бойынша, Кабинет министрімен және Әділет істері жөніндегі Ұлы Мәжіліс комитетімен келіскеннен кейін тағайындайды. Бас судья лауазымында бос орын туған жағдайда немесе Бас судьяның қатысудан бас тартуына, ауруға немесе басқа себептерге байланысты қызметін атқара алмаған жағдайда, Президент Сот қызметі комиссиясының кеңесі бойынша, оның тиісті Кабинет министрімен келісуінен кейін, осы лауазымды атқару үшін басқа білікті адамды тағайындауға құқылы. Жоғары соттың қарапайым судьясының болмауы немесе қабілетсіздігі жағдайында немесе мұндай лауазым бос болған жағдайда, Президент осы лауазымды атқару үшін біреуді тағайындауға құқылы. Лауазымды атқаруға құқығы жоқ адам уақытша судья болып тағайындала алмайды. 133-бап Сот қызметі комиссиясына әкімшілік судьяларды, орталық ауыл шаруашылығы трибуналын (Ауыл шаруашылығы жер иеленушілері мен жалға алушылар туралы заңды басқару үшін) және Парламент құратын басқа да сот органдарын тағайындау өкілеттігін береді. Парламент сондай-ақ комиссияға сот емес лауазымдарға тағайындауды жүзеге асыруға өкілеттік беруге құқылы. Тағайындау кезінде Комиссия Премьер-министрмен және Оппозиция жетекшісімен кеңеседі, сондай-ақ сот лауазымына (судья лауазымынан басқа) шетел азаматы тағайындалған жағдайда Премьер-министрдің келісімін алуға міндетті. 134-бапта сот лауазымына тағайындау критерийлері белгіленген. Бірінші принцип – барлық сот қызметкерлері "жоғары сапалы" біліктілігі бар адамдардан тағайындалуы керек. Екінші принцип – сот жүйесінің құрамы, мүмкіндігінше, Фиджидің этникалық теңгерімділігін көрсетуге және ерлер мен әйелдердің шамамен тең өкілдігіне ұмтылуға тиіс. 135-бапқа сәйкес, барлық судьялар қызметке кіріспес бұрын Фиджи Президентінің алдында (Қосымшаның D бөлімінде белгіленген) ант беруі міндетті. 136-бап судьялардың қызмет мерзімі ішінде жалақысын төмендетуге тыйым салады. Бұл шантажға қарсы сақтандыру шарасы ретінде қарастырылған.

Лауазымның мерзімі

137-бапта судьялардың қызмет мерзімі және зейнетке шығу жасы туралы ережелер белгіленген. Бас судья, Жоғарғы Сот судьялары және апелляциялық сот судьялары (Апелляциялық сот төрағасының өзі де) 70 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығуға міндетті. Дегенмен, апелляциялық сот судьяларының зейнеткерлікке шығуы белгілі бір мерзімге немесе тиісті соттың бір немесе бірнеше сессиясының аяқталуына дейін кейінге қалдырылуы мүмкін. Пюсен судьялары кемінде төрт жылға, бірақ жеті жылдан аспайтын мерзімге тағайындалады және олардың қызмет мерзімі біткенде немесе 65 жасқа толғанда, егер біріншісі ертерек болса, зейнеткерлікке шығуға міндетті. Тиісті зейнеткерлік жасына жеткен кезде Бас судьяның, Жоғарғы Соттың кез келген судьясының немесе Апелляциялық сот судьясының (Апелляциялық сот төрағасын қоса алғанда) зейнеткерлікке шығуынан бас тартуға болады, бұл оларға лауазымда қалуға немесе басқа сот қызметіне ауысуға, үш жылдан аспайтын мерзімге рұқсат береді. Бұл мерзім жаңаруы мүмкін, бірақ судья 75 жасқа толғаннан кейін емес. Сондықтан, ешбір адам 78 жастан асқаннан кейін судья болып қызмет ете алмайды. Пюсен судьяларының 65 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығуы міндетті және одан бас тартуға болмайды. Алайда, олар Апелляциялық сот судьялары (соның ішінде Апелляциялық сот төрағасы), Жоғарғы Сот судьялары немесе Бас судья лауазымына тағайындалуы мүмкін. Сот судьяларының зейнеткерлік жасы осы лауазымда уақытша жұмыс істейтін адамдарға қолданылмайды. Сондықтан, зейнеткерлік жасын өткен судьялар уақытша бос орындарды толтыру үшін немесе қатысудан тыс немесе міндеттерін орындай алмайтын судьялардың орнына уақыт-уақытпен зейнеттен шақырылуы мүмкін.

Лауазымнан босату

138-бапта судьяны қызметтен алу негіздері мен тәртібі айқындалған. Судья тек қана қызметтік тәртіп бұзғаны үшін немесе денсаулығының нашарлауына, психикалық қабілетсіздігіне байланысты, немесе кез келген басқа себеппен міндеттерін орындай алмағаны үшін ғана қызметтен алынуы мүмкін. Қызметтік тәртіп бұзғандығы туралы айыптау болған жағдайда, Президент кемінде үш адамнан тұратын комиссия тағайындайды, олардың құрамында Фиджиде немесе Парламент белгілеген басқа елдегі бұрынғы немесе қазіргі судьялар болуы тиіс. Міндеттерін атқаруға қабілетсіздігі туралы айыптау болған жағдайда, Президент үш білікті медицина қызметкерінен тұратын медициналық комиссия тағайындайды. Президент, өз дискрециясымен, комиссияның немесе медициналық комиссияның жазбаша ұсынымы бойынша судьяны қызметтен ала алады. Президент, өз дискрециясымен, комиссия немесе медициналық комиссия тергеп жатқан судьяны қызметтен уақытша шеттете алады. Егер комиссия немесе медициналық комиссия судьяны қызметтен алуды ұсынбаса, уақытша шеттету автоматты түрде тоқтатылады. 139-бапта Конституция күшіне енгенге дейін қызметте болған барлық судьялар осы Конституция бойынша өз қызметін жалғастыра беретіні жарияланды.