Кіріспе

11-тарау: Жауапкершілік. Фиджидің 1997 жылғы Конституциясының 11-тарауы «Жауапкершілік» деп аталады. Онда 5 бөлімге бөлінген 19 тармақ бар, олар барлық мемлекеттік қызметкерлер мен жұмыскерлерден күтілетін әдеп кодексін қамтиды және бірнеше конституциялық лауазымдарды орнатады.

1-бөлім: Әдеп кодексі

11-тараудың 1-бөлігі барлық конституциялық лауазым иелері мен мемлекеттік қызметкерлерге қолданылатын мінез-құлық кодексін орнатады. Ол бір бөлімнен ғана тұрады: 156-бөлім. Саяси лидерлер мен мемлекеттік қызметкерлердің жеке мүдделері мен қоғамдық қызметтері арасында мүдделер қақтығысына алып келетін немесе сондай көрінетін қызметтерге қатысуына тыйым салынады, сондай-ақ олардың қоғамдық міндеттерін "әділ орындауына" кедеріс келтіретін әрекеттерге де тыйым салынады. Олар лауазымын жеке пайдаға қолдануға, не өздерінің, не үкіметтің адалдығына күмән тудыруға құқықсыз. Парламент осы ережелерді күшіне енгізу үшін заң шығаруға өкілетті.

2-бөлім: Омбудсмен

11-тараудың 2-бөлігі Омбудсмен институтын құрады. Ол Конституцияның 157-ден 164-ке дейінгі баптарын қамтиды. 157-бап кем дегенде бір Омбудсмен болуын талап етеді. Парламентке бірнеше Омбудсменді тағайындау өкілеттігі берілген, ал егер бірнеше Омбудсмен тағайындалса, олардың бірі Бас Омбудсмен болып тағайындалады, ол Омбудсмен кеңсесінің штаттық кестесін және Омбудсмендер арасындағы жұмыс үлестірілуін басқарады. 158-бап Омбудсменнің функцияларын белгілейді. Омбудсмен мемлекеттік органдар немесе парламенттік комитеттер ұсынған әкімшілік шағымдарды тергеуге міндетті. Кез келген мемлекеттік органның әрекеті салдарынан мүдделеріне зиян келген кез келген адам Омбудсменге шағымдануға құқылы. Омбудсменге шағымдар басқа біреу арқылы емес, жеке өзі берілуі тиіс, бірақ егер шағымданушының жеке өзі шағымдану мүмкін еместігіне Омбудсмен көз жеткізсе, бұл талаптан бас тарта алады. Омбудсмен Министрлер кабинетінің мүшесінің, судьяның немесе кез келген адамның мемлекеттік қызметке тағайындалуына немесе қызметтен босатылуына, сондай-ақ зейнетақы құқығына қатысты әрекеттерін тексеруге өкілеттік алмайды. Омбудсменнің іс-әрекетіне кез келген сотта шағымдануға болмайды. 159 және 160-баптар Омбудсменге өзіне келіп түскен шағымды тергемеуді немесе тергеуді кез келген уақытта тоқтатуды таңдау құқығын береді. Бұдан бөлек, Омбудсменге құқықтарды қорғау туралы заңның бұзылуына қатысты шағымдарды қарау өкілеттігі жоқ. Парламент Омбудсменнің қызметін реттеу үшін заң шығаруға құқылы. 161 және 162-баптар Омбудсменнің шағымдар бойынша жүргізген тергеулерінің нәтижелерімен айналысады. Егер Омбудсмен қандай да бір әрекетті Конституцияға қайшы, заңсыз, негіссіз, әділетсіз, қанаушылықты немесе орынсыз кемсітушілік деп тапса, ол Премьер-Министрге және тиісті министрлікке жасалған бұзушылықтар мен түзету шаралары туралы нақты ақпаратты қамтитын есеп дайындайды. Премьер-Министрге және тиісті министрге есеп ұсынғаннан кейін, егер орынды мерзімде шаралар қабылданбаса, Омбудсмен Өкілдер палатасына және Сенатқа қосымша есеп ұсына алады. 164-бап Омбудсменді тағайындау тәртібін және оның өкілеттіктеріне шектеулерді белгілейді. Конституциялық кеңселер комиссиясы Премьер-Министрмен консультациядан кейін Омбудсменді тағайындайды, ол басқа мемлекеттік қызметте (Адам құқықтары жөніндегі комиссия төрағасынан басқа) жұмыс істеуге немесе табыс алуға құқылы емес. Сондай-ақ, Омбудсмен Премьер-Министрдің жазбаша рұқсатысыз Омбудсмен қызметін атқару кезеңінде басқа ақылы лауазымды атқаруға немесе ақылы кәсіппен айналысуға құқылы емес. Бұл кеңсе тәуелсіздігін қамтамасыз етеді және мүдделердің қақтығысуына жол бермейді. 164-бап Омбудсменнің жылдық есеп жариялауын және оның мазмұнын белгілеуін талап етеді. Атап айтқанда, полиция және Фиджи түрмелер қызметіне қатысты тергеулердің нәтижелері құжатталуы тиіс.

3-бөлік: Бас аудитор

11-тараудың 3-бөлімі Бас аудитор институтын құрады. Ол 166-169-тармақтарды қамтиды. 166 және 167-тармақтар Бас аудитор институтын құрып, оның өкілеттіктері мен міндеттерін анықтайды. Бас аудитор – мемлекеттің бас есепшісі. Ол мемлекеттік қаржыға немесе мемлекеттік мүлікке қатысты барлық мәмілелер бойынша жылдық тексеру мен аудит жүргізіп, одан кейін Парламентке есеп беруі тиіс. Бас аудитор мұндай барлық мәмілелердің заңдылығын зерттеуге міндетті. Дегенмен, Парламент белгілі бір заңды тұлғаны Бас аудитордың аудитінен босату мүмкіндігі қарастырылған. Есепті Өкілдер палатасының спикеріне тапсыруға және көшірмесі тиісті министрге жіберуге тиіс. Спикер есепті алғаннан кейін 30 күн ішінде немесе Парламент сол кезде отырыс өткізбесе, келесі отырыстың бірінші күнінде Палата мен Сенаттың қарауына ұсынуға міндетті. 168-тармақ Бас аудиторды Конституциялық кеңселер комиссиясының Өкілдер палатасының тиісті комитетімен кеңескеннен кейін тағайындайтынын белгілейді. Қызмет бос болған жағдайда немесе Бас аудитор қандай да бір себеппен өкілеттіктерін жүзеге асыра алмаса, Комиссия тиісті министрмен кеңескеннен кейін Бас аудитордың міндетін уақытша атқарушыны тағайындауға құқылы. Уақытша қызметтік орны тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін.

4-бөлім: Конституциялық лауазымдарға қатысты жалпы ережелер

11-тараудың 4-бөлігі конституциялық белгілі бір лауазымдарға қатысты жалпы ережелерді қамтиды. Ол Конституцияның 169-шыдан 173-ші баптарына дейін құрайды. 169-шыдан 171-ші баптарға дейін осы ережелерге қатысты лауазымдар анықталады және лауазымды атқару шарттары мен талаптары белгіленеді. Сайлауды қадағалаушы, Омбудсмен, Бас аудитор, Бас прокурор, Парламент Бас хатшысы және Полиция комиссары 5 жылдық мерзімге тағайындалады және қайта тағайындалуға құқылы. Мерзімнің шегіне қарамастан, барлық лауазымдар 65 жасқа толғаннан кейін тоқтатылады, содан кейін лауазымды тұлғалар қайта тағайындалуға құқылы емес. Осы лауазымдардағы барлық адамдардың жалақысын Парламент белгілейді және олардың өкілеттік мерзімі ішінде жалақы мөлшері төмендетілмейді. Лауазымдық мінез-құлқына қатысты шағымдар немесе қызметтік міндеттерін орындай алмау жағдайында, Президент кемінде 3 мүшеден тұратын трибунал тағайындайды, олардың кемінде 2-сі Фиджиде немесе Парламент белгілеген басқа елде жоғары сот қызметін атқарған немесе атқарып келген тұлғалар болуы тиіс. Трибунал айыптауларды тергеп, үкіметке ұсынымдар береді. Егер трибунал ұсынса, Президент Премьер-министрдің кеңесі бойынша, ол Оппозиция жетекшісімен кеңесе отырып, лауазымды тұлғаны қызметтен уақытша шеттетуге немесе босатуға құқылы. Адам құқықтары жөніндегі комиссия, сайлау округтері жөніндегі комиссия, сайлау комиссиясы, Парламент мүшелеріне жалақы төлеу жөніндегі комиссия, Мейірімділік жөніндегі комиссия, Конституциялық лауазымдар жөніндегі комиссия және тәртіптік қызметтер жөніндегі комиссия мүшелері 2 жылдық мерзімге тағайындалады; олар тағы бір 2 жылдық мерзімге қайта тағайындалуы мүмкін, бірақ одан әрі қайта тағайындалуға құқылы емес. Лауазымдық мінез-құлқына қатысты шағымдар немесе қызметтік міндеттерін орындай алмау жағдайында, Конституциялық лауазымдар жөніндегі комиссия кемінде 3 мүшеден тұратын трибунал тағайындайды, олардың кемінде 2-сі Фиджиде немесе Парламент белгілеген басқа елде жоғары сот қызметін атқарған немесе атқарып келген тұлғалар болуы тиіс. Трибунал айыптауларды тергеп, үкіметке ұсынымдар береді. 173-ші бапта комиссиялар мен трибуналдардың қызметін реттейтін түрлі ережелер қарастырылған. Шешімдер көпшілік дауыспен қабылданады; дауыстар тең болған жағдайда, төрағаның дауысы шешуші болады.

5-бөлік: Ақпараттық еркіндік

11-тараудың 5-бөлімі бір ғана 174-бөлімнен тұрады, ол Парламентке үкімет пен оның мекемелерінің ресми құжаттарына қоғам мүшелерінің қол жеткізу құқығын қамтамасыз ететін заң қабылдауды міндеттейді.