Кіріспе

Австриялық сәулетші (1841–1918)

Отто Коломан Вагнер (13 шілде 1841 – 11 сәуір 1918) – австриялық сәулетші, жиһаз дизайнымен айналысушы және қала құрылысшы. Ол 1897 жылы құрылған Вена сецессиясы және жалпы модерн қозғалысының жетекші мүшесі болды. Оның көптеген жұмыстары туған қаласы Венада орналасқан және сол кезеңде сәулет өнерінің қарқынды дамуын көрсетеді. Оның ерте туындылары классикалық сәулеттен әсер алды. 1890 жылдардың ортасына таман ол Вена сецессиясы стилі деп белгілі болған бірнеше ғимаратты жобалады. 1898 жылдан бастап Вена метро станцияларының дизайнымен оның стилі гүлдік және модерн стиліне ұласты, оны Коломан Мозер безендірді. Оның кейінгі жұмыстары, 1906 жылдан 1918 жылы қайтыс болғанға дейін, геометриялық пішіндермен және минималды әшекейлермен сипатталады, олар өздерінің мақсатын айқын көрсетеді. Олар заманауи сәулеттің алға басушылары саналады.

Білім және ерте мансап

Вагнер 1841 жылы Венаның Пенцинг ауданында дүниеге келді. Ол Сюзаннаның (құрметті фон Хельфенсторфер Хьюбер) және Рудольф Симеон Вагнердің, Корольдік Венгрия сотының нотариусының ұлы болды. 1857 жылы он алты жасында Вена политехникалық институтында архитектураны оқуға түсті. Ондағы оқуын аяқтағаннан кейін 1860 жылы Берлинге барып, Карл Ф. Буссемен, классицист және неоклассикалық және неоготикалық архитектураның неміс мектебінің жетекшісі Карл Фридрих Шинкельдің шәкірті Карл Фердинанд Буссемен бірге Корольдік архитектура академиясында оқыды. 1861 жылы Венаға оралып, Венадағы Көркем өнер академиясында архитектуралық білімін жалғастырды. Ол Август Сикард фон фон Сикардсбург пен Эдуард фон дер Нюльдің басшылығымен оқыды, олар неоклассикалық Вена мемлекеттік операсын және Венаның Рингштрассе бойындағы сәулет ескерткіштерін жобалаған. 1862 жылы 22 жасында Людвиг фон Фёрстердің архитектура фирмасына қосылды, оның студиясы Рингштрассе бойындағы жаңа сәулеттің көп бөлігін жобалаған. Оның мансабының алғашқы кезеңі сол бульварды неоготика, нео-Ренессанс және неоклассикалық стильдердің көрнекі үлгісіне айналдыруға арналды. 1880 жылға дейін созылған осы кезеңде ол өзінің стилін "еркін Ренессанс" деп сипаттады. Оның алғашқы іске асырылған ірі жобасы Будапешттегі Румбах көшесіндегі православие синагогасы болды. Оның жобасы 1868 жылы, оның жиырма жеті жасында өткізілген конкурсқа сай таңдалды. Синагоганың сегізбұрышты залы көшеге қараған төрт қабатты ғимараттың артында жасырылған. Залдың үстіндегі сегізбұрышты фонарьдағы витраж терезелер мен сегіз бөліктің әрқайсысындағы үлкен дөңгелек терезелер арқылы жарық түсті. Бірінші қабатта, жер төбесінің үстінде әйелдерге арналған сегізбұрышты галерея орналасқан. Фасад әртүрлі түсті кірпіштен салынған және мавр стилінде минареттер мен мұнаралармен безендірілген, ал ішкі жағында қабырғаларда мозаиканың түрлі-түсті суреттері және әр бөлімшедегі аркаларды ұстап тұрған әсем бағаналар бар. Ол ғимараттардың ең алдымен функционалды болу қажеттілігіне негізделген өзінің архитектуралық философиясын дамыта бастады. Ол осы идеяны өзінің мансабы бойында дамыта берді. 1896 жылы "Заманауи архитектура" атты кітабында: "тек қана пайдалы нәрсе ғана әдемі бола алады" деп жазды.

Алғашқы жобалар және Бірінші Вилла Вагнер (1880 жылдар)

1880 жылдары ол ғимараттар салуды бастады, онда ол жобаның сәулетшісі де, инвесторы да болды, қаржылық табысқа қатысты. 1882 жылы ол Венадағы Штадионгассе көшесінде Парламентке және қалалық әкімшілікке жақын жерде орналасқан сәнді пәтерлер үйін жобалады. Фасады Ренессанс дәуірінен шабыттанды, бірақ интерьері жоғары дәрежеде функционалды, сәнді және ең жақсы сапалы материалдардан жасалған. Осы ғимараттан түскен пайда оған бірнеше ұқсас пәтерлер үйін салуға мүмкіндік берді. Бұл оның сұлулық пен функцияның байланысы туралы қағидасын көрсетті. Оның келесі маңызды жобасы Венадағы Лендербанк бас кеңсесі болды. Ол 1882 жылы конкурсты жеңіп, 1883-84 жылдары салды. Ол өте қиын жерге, көбінесе көшеге бұрыштап салынды, бұл оған шығармашылығын дамытуға мүмкіндік берді. Бес қабатты Ренессанс стиліндегі фасады ғимараттың ішкі құрылысының күрделілігі туралы көп мәлімет бермеді, ол бірнеше өзгеше бағыттарға бөлінген. Зейінкерлер дөңгелек вестибюльден өтіп, бұрылып, шыны люксі бар көп қабатты жартылай дөңгелек орталық залға кірді, онда банк қызметі орналасқан. Ол сондай-ақ эндуит лисса сияқты жаңа материалдарды және сол кездегі әдеттен гөрі әлдеқайда үлкен терезелерді қолданды, әр қабатта жоспарды қайталады. Кейіннен ол ғимаратқа деген көзқарасын былай деп сипаттады: «Ауа мен жарыққа деген қажеттілік, кеңістікте оңай қозғалу және бағдарлануға мүмкіндік беру, әсіресе банк қызметінің бір бағытта немесе екінші бағытта дамуы мүмкін екендігі, жұмыс орындарын оңай өзгертуді қажет етті». Ол осы қағидаларды 20 жылдан кейін Венадағы Пошта үнем банкін жобалау кезінде де қолданды. 1886 жылы Вилла Вагнердің бірінші жобасы пайда болды, ол Вена орманының шетінде өзі үшін салған шағын үй болды. Ол оны «Италиялық арманым» деп атады, оның неоклассикалық элементтері Палладиодан шабыттанды. Оның айналасын мұқият жоспарланған парк қоршап тұрды. Басты фасадында үлкен залға кіретін бағаналы портикке дейін көтерілетін екі сатырлы баспалдақ болды. Портик қисайған темірден жасалған әшекейлермен, мүсіндермен және күмбезді төбемен безендірілген. Негізгі вилланың екі жағында ашық колоннадалары бар перголалар орналасқан. Кіреберістегі баспалдақтың екі жағына латын тілінде өзінің философиясын қысқаша баяндайтын тақталар орналастырылды. Бір жағында «Өнер мен махаббатсыз өмір жоқ», ал екінші жағында «Қажеттілік – өнердің жалғыз шебері». 1895 жылы ол үйді өзгертті. Перголалардың бірі қысқы бақтан бильярд залына айналды, оны гүлдік суреттермен безендірілген шыны терезелер жарықтандырды, оның суретін суретші Адольф Бём салған. Екінші пергола түрлі-түсті әдемі терезелермен безендіріліп, оның студиясына айналдырылды. Оның тағы екі ғимараты Вена бульварларында пайда болды. Біріншісі, 1887 жылы аяқталды, ол Университет көшесіндегі алты қабатты пәтерлер үйі болды, оның қатаң тік фасады әшекейлі пилястралармен бөлінген, ал бірінші қабаттағы өте әсем балкон және шатыр астындағы мүсінді карниз фасады үш бөлек бөлікке бөлді. Екіншісі – Шпигельғасседегі «Зум Анкер» ғимараты және қаланың жүрегіндегі тарихи бульвар Грабен. 1894 жылы салынған бұл ғимараттың жоғарғы қабаттарында пәтерлер, ал көше деңгейінде үлкен терезелері бар дүкендер орналасқан. Оның үстінде кішкентай ғибадатханаға ұқсас шыны ғимарат тұрды, онда фотостудия орналасқан. Бұл Вагнердің ғимарат дизайнын оның практикалық функцияларына шебер бейімдегенінің тағы бір керемет мысалы болды.

Қала құрылысы және Вена қала жолы (18941900)

1890 жылдары Вагнер қала құрылысы мәселесіне көбірек қызығушылық таныта бастады. Вена жылдам өсіп, 1898 жылы 1,590,000 тұрғынға жетті. 1890 жылы қала әкімдігі қалалық көлік жүйесін жаңа аудандарға қарай кеңейтуге шешім қабылдады. 1894 жылдың сәуір айында Вагнер жаңа Stadtbahn-ның көркемдік кеңесшісі болып тағайындалды және біртіндеп көпірлер, виадуктар мен стансалардың, соның ішінде лифтілердің, белгілердің, жарықтандырудың және әшекейлеудің дизайнына жауапкершілік берілді. Вагнер өзінің көлік стансалары үшін жетпіс суретші мен дизайнерді жұмысқа алды, олардың ішінде кейіннен қазіргі заманғы архитектураның тууында аса танымал болған екі жас дизайнер – Йозеф Мария Олбрих және Йозеф Хоффман болды. Жобаны басқаратын үкіметтік комиссия ғимараттардың біртекті болуы үшін ақ гипске жабылуын және стильдің Ренессанс дәуіріне сәйкес болуын талап етті. Осы талаптар шеңберінде Вагнер стансалар мен басқа да құрылыстарды жобалады, олар пайдалылығын, қарапайымдылығын және әсемдігін үйлестірді. Оның ең танымал станциясы – Карлсплац станциясы (1894–99). Ол әр бағытқа бір-бірден екі бөлек павильоннан тұрады және металл каркасқа негізделіп салынды, сырты мәрмәр плиткалармен, ал ішкі жағы гипс плиткалармен қапталды. Сыртқы бөлігі күнбағыс өрнегімен безендірілген, ол жартылай дөңгелек қасбетте жалғасады. Күміспен қапталған мұқият жасалған әшекейлеу ғимаратқа ерекше функционалдық пен сәнділік берді.

Веналық сецессия

1894 жылы ол Венадағы Көркемөнер академиясының сәулет профессоры болды және тарихи формалар мен романтизмді ескіргенін жариялап, сәулет реализмін дамыту қажеттілігін күшейтті, онда нысан ғимараттың функциясымен анықталады. 1896 жылы ол «Заманауи сәулет» атты оқулық жариялады, онда сәулетшінің рөлі туралы өз ойларын білдірді; ол 1894 жылы Академиядағы тұсаукесер лекциясының мәтініне негізделген. Оның стилі жаңа материалдар мен жаңа формаларды пайдалану арқылы қоғамның өзі өзгеретінін көрсетті. Оқулығында ол «жаңа адамзат міндеттері мен көзқарастары қазіргі формаларды өзгертуді немесе жаңадан құруды талап етеді» деп жазды. «Заманауи сәулет» манифесінде ол былай деді: «Өнер мен суретшілердің өз дәуірін бейнелеу міндеті мен құқығы бар. Соңғы онжылдықтарда көріп отырғанымыздай, бұрынғы стильдерді кез келген жерде қолдану сәулеттің болашағы бола алмайды. Біздің заманымыздың реализмі әрбір жаңа туған өнер туындысында болуы керек». 1897 жылы ол Вена сецессиясына қосылды, бұл қозғалысты елу Вена суретшісі бастады, ол ресми түрде Австрия пластикалық суретшілер қауымдастығы деп аталды. Оның негізгі мүшелері Густав Климт (алғашқы президенті), Жозеф Мария Олбрих, Жозеф Хоффман және Коломан Мозер болды. Сецессия өнер академияларының тарихқа және реализмге бағынуына қарсы соғыс жариялады және көркем өнер мен қолданбалы және декоративтік өнер арасындағы шекараны жоюды талап етті. Оның мақсатын Вагнердің шәкірті Ольбрих былай жариялады: «Әр дәуірге өз өнері, әр өнерге өз еркіндігі». Сецессияның ең танымал сәулеттік жұмысы – Олбрихтің Сецессия ғимараты (1897–98), Вагнердің ықпалын көрсетті. Алайда, 1900 жылғы Париж көрмесінде Сецессия жұмыстарының сәттілігінен кейін көптеген мүшелер жиһаз және басқа Сецессия дизайнын сериялық өндіріспен шығаруға тырысты және Сецессияның бағытын таластырды. Вагнер Венадағы Көркемөнер академиясындағы шәкірттеріне зор әсер етті. Бұл «Вагнер мектебі» деп аталды. Linke Wienzeile 38 ғимараты Вагнердің шәкірті және жиі серігі Коломан Мозердің жасаған алтынмен қапталған штукатурлық медальондарының арқасында «Медальондар үйі» деп белгілі. Шатырынан алыстан көрінетін бірнеше мүсіндер бар, оларды Отмар Шимковиц жасаған, олар «Жаршылар» немесе «Зарлаған әйелдер» деп аталады. Ол Вагнердің Вена сецессиясының тағы екі ескерткіші үшін мүсіндер жасады, соның ішінде Венадағы Штейнхоф шіркеуінің шатырындағы періштелер және Австрия почталық үнем банкі үшін мүсіндер. Стиль сәннен шыққан кезде мүсіндер мен әшекейлер алынып тасталды, бірақ соңғы кезде қайта қалпына келтірілді. Вагнердің 3 Köstlergasse үйінде үшінші ғимаратта жеке пәтері болды. Оның интерьері жапон гүлдерінен жасалған суреттерге және оның өзінің дизайны бойынша жасалған жиһазға негізделген, бірақ ең танымал ерекшелігі – ванна бөлмесі болды. Душ басы үшін қабырғаға бекітілген мәрмәр тақташа қолдау көрсетті, раковина никель аяқтардағы мәрмәрден жасалған, ал ванна никель жиекке орнатылған шыныдан жасалған. Вагнер 1900 жылы Париждегі Дүниежүзілік көрмеде ванна бөлмесін көрсетті.

Қасиетті Леопольд шіркеуі (19021907)

Қасиетті Леопольд шіркеуі Вена қаласының шетінде салынған жаңа, ірі психиатриялық ауруханамен бірге бой көтерді. Вагнер аурухананың жобасын дайындаған, бірақ оған тек шіркеуді салуға тапсырыс берілді. Ол бұрын "Шіркеулер салудағы заманауи стиль" атты ғылыми еңбек жазған еді, енді осы еңбегіндегі идеяларын іске асыруға мүмкіндік алды. Шіркеудің ең басты ерекшелігі – күмбезі, ал фасады екі сантиметр қалыңдықтағы мәрмәр плиткалармен қапталған, олар мыс басты бұрандалармен бекітілген. Ішкі кеңістікте де ақ және алтын түстердің үйлесімі сақталған. Шіркеуде сегіз жүз адамға сыйымдылық болса, төрт жүз адам отыруға арналған орындықтар ерлер, әйелдер және аурухана қызметкерлері үшін бөлек аймақтарға бөлінген. Төбесі де ақ түсті, алтынмен сызылған жолдармен бөлінген. Алтарь, шіркеудің орталық бөлігі, күмбезбен үйлесетін алтынмен қапталған әсем күмбезбен жабылған. Едені ақ және қара плиткадан жасалған, ал алтарьға қарап тұру үшін сәл көлбеу болып келген. Үлкен витраж терезелерді Вагнердің көп жылғы серігі Коломан Мозер жасаған. Бұл – қазіргі заманғы шіркеу сәулетінің алғашқы және ең танымал үлгілерінің бірі.

Австрия почталық жинақ банкі (19031912)

Өмірінің соңғы жылдары Вагнер үнемі тәжірибелер жасады. Ол Венадағы Die Zeit газетінің экспедициялық кеңсесінің кіреберісін безендіруде алюминий сияқты жаңа материалдарды қолданды. Оның ең амбициялық тәжірибесі – 1903–1912 жылдар аралығында салынған Австрия почта үнем банкі, ол көбінесе оның ең танымал және ең ықпалды ғимараты деп есептеледі. Бұл оның «форма функцияны қалайда» деген қағидасының ең көрнекті мысалы болды. Ол былай деп жазды: «Қазіргі заманғы адаммен үйлесімді болу үшін барлық заманауи туынды жаңа материалдар мен қазіргі заманның жаңа талаптарына сәйкес келуі керек». Вагнер ғимаратты 1903 жылы, алпыс екі жасында жобалады және жетпіс бір жасына келгенге дейін оны аяқтау жұмыстарын жүргізіп тұрды. Сыртқы қабырғасы таза геометриялық өрнектегі әсемдік алюминий бұрандалары бар мраморлық плиталармен жабылған. Ең таңғажайып ерекшеліктері – ішкі кеңістіктер болды. Кассирлер орналасқан орталық банк залында шыны мен болаттан жасалған аспа төбе және шыны плиткадан төселген еден болды. Ол есік тұтқалары, қоршаулар, шамдар және ғимараттың басқа да бөлшектері үшін алюминий сияқты жаңа материалдарды кеңінен пайдаланды. Онда әсемдеу жоқ еді, әрбір элемент таза, геометриялық және функционалды болу үшін жасалған. Ол архитектура стиліне сай жиһазды өзі жобалады.

Кейінгі өмірі мен жобалары

1905 жылы Вена сецессиясынан шыққанда Вагнер халықаралық деңгейде танымал болды. Сол жылы ол Гаагада салынуы жоспарланған, қайырымдастық кор фондының негізін қалаушы Эндрю Карнеги ұсынған Бейбітшілік сарайының монументалды жобасын ұсынды, бірақ ол жоба іске аспады. Ол «Заманауи сәулет» кітабының жаңа басылымдарын және «Эскиздер, жобалар, құрылыстар» атты үш томдық жинағын жариялауын жалғастырды. Театр архитектурасы, қонақ үй архитектурасы және ең бастысы, 1911 жылы жарық көрген «Ұлы қала» атты қала құрылысы туралы алға бағдарланған еңбегінде ірі қалалардың кеңеюін қалай басқару керектігін түсіндірді. 1906 жылы Лондонда өткен Халықаралық сәулет конгресіне қатысып, 1910 жылы Нью-Йоркке Халықаралық қалалық өнер конгресіне барды. Сол жылы Вена Көркемсурет академиясының проректоры болып тағайындалды. 1912 жылы Париждегі Көркемсурет конгресінің тұрақты комиссиясының вице-президенті атанды. 1912 жылы ол Вена қаласына император Франц Иосифке арналған заманауи муниципалитет мұражайын салуды ұсынды. Бірақ, бұл ғимаратты салу бойынша өткен соңғы байқауда Вагнердің бұрынғы шәкірті Йозеф Хоффман жеңіске жетті. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда құрылыс тоқтатылды. 1913 жылы академияның құрметті профессоры болып, зейнетке шықты, бірақ зейнетке шығуға дейін тіркелген студенттерге сабақ беруді жалғастырды. Ол көптеген жобаларды ұсынса да, олардың тек бірнешеуі ғана іске асырылды. Олардың ішінде Венадағы люпус ауруымен ауырғандарға арналған ерекше геометриялық және модернистік стильдегі аурухана (1908) бар. Оның соңғы ірі жобасы – Венадағы Нойштифтгассе және Дёблергасседегі отыз пәтерден тұратын ғимарат. Ғимараттың сыртын жабатын ақ гипстің өте заманауи беті көк керамикадан (Дёблергассе) және қара шыныдан (Нойштифтгассе) жасалған сыпайы геометриялық өрнектермен безендірілген. Вагнер Дёблергасседегі ғимараттың екінші қабатындағы пәтерде тұрды. Ол пәтеріндегі жиһаз, кілемдер, сәндік бұйымдар, тіпті сүлгілер мен ванна бөлмесінің керек-жарақтарын өзі жасады. Бұл ғимараттың бірінші қабаты 1912 жылдан 1932 жылға дейін Wiener Werkstätte сәулет мектебінің кеңсесі ретінде пайдаланылды.

Екінші Вагнер вилласы (1912)

Оның соңғы жобаларының бірі Венадағы Хюттельбергштрасседегі Екінші Вагнер вилласы болды. Ол 1911 жылы сатылған алғашқы вилласының жанында және көрінетін жерде орналасқан. Бұл вилла оның бұрынғы вилласынан едәуір кішірек болды. Ғимараттың дизайны ең қарапайым және функционалды болуы тиіс еді, көп жарық түсуі және темір бетон, асфальт, шыны мозаика және алюминий сияқты жаңа материалдарды барынша пайдалану көзделген. Вилла текше пішіндес, қабырғалары ақ гипстен жасалған. Сыртқы безендірудің басты элементтері геометриялық өрнектердегі көк шыны плиткалардың жолақтары. Алдыңғы есікке бірінші қабатқа апаратын монументалды баспалдақпен жетуге болады. Қызметшілердің бөлмелері төменгі қабатта, ал негізгі қабатта кең бір бөлме орналасқан, ол зал немесе асхана ретінде пайдаланылды. Жиһазды өзінің бұрынғы шәкірті Марсель Каммерер жобалап, жасаған көптеген туындыларынан таңдады. Вагнер бұл үйді әйеліне өзінен кейін басты тұрғын үй ретінде қалдыруды жоспарлаған, бірақ ол одан бұрын қайтыс болды, ал үй 1916 жылдың қыркүйегінде сатылды. Вагнер 1918 жылдың 11 сәуірінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында, Венадағы Дёблергасседегі пәтерінде қайтыс болды.

Жиһаз

Вагнер көбінесе ғимараттың дизайнына сай жиһазды өзі жобалаған. Оның Пошта үнемдеу банкі үшін жасаған жиһаздары, әсіресе қарапайымдылығымен және функционалдығымен, сондай-ақ дәстүрлі материалдарды алюминий сияқты жаңа материалдармен үйлестіруімен көзге түсті.