Кіріспе
Поэтикалық әділдік, сондай-ақ поэтикалық ирония деп те аталады, – бұл әдеби тәсіл, онда ақырында жақсылық сыйлыққа ие болады, ал жамандық жазаланады. Қазіргі әдебиетте бұл көбінесе кейіпкердің өзінің іс-әрекеттерімен байланысты тағдырдың ирониялық өрбуімен бірге жүреді, сондықтан оны поэтикалық ирония деп атайды.
Poetic justice, also called poetic irony, is a literary device with which ultimately virtue is rewarded and misdeeds are punished. In modern literature, it is often accompanied by an ironic twist of fate related to the character's own action, hence the name poetic irony.
Этимология
Ағылшын драмасын зерттеуші Томас Раймер 1678 жылы жарық көрген «Соңғы дәуір трагедиялары» атты еңбегінде, жақсылықтың зұлымдыққа жеңісін көрсете отырып, туындының көрермендерде дұрыс моральдық қағидаларды қалыптастыруға қалай көмектесу керектігін түсіндіру үшін бұл ұғымды қолданды. Поэтикалық әділдікке деген талап классикалық авторлардың еңбектерінде, атап айтқанда Гораций, Плутарх және Квинтилиан еңбектерінде жиі кездеседі, сондықтан Раймердің бұл термині сол кездегі кең таралған пікірдің көрінісі болып табылады. Филип Сидни 1595 жылы жазылған «Поэзияны қорғау» атты еңбегінде поэтикалық әділдік – өркениетті елде көркем әдебиетке рұқсат берудің негізгі себебі екенін айтты.
Тарих
Айта кетерлігі, поэтикалық әділдік жамандық жазаланып, жақсылық марапаттануын ғана емес, сонымен қатар логиканың жеңіске жетуін де талап етеді. Мысалы, егер кейіпкер романтикалық шығарманың немесе драманың көп бөлігінде ашкөздікке берілсе, ол жомарт бола алмайды. Пьесаның, өлеңнің немесе көркем әдебиеттің мазмұны логика да, мораль да талап ететін заңдарға бағынуы керек. 17 ғасырдың соңында неоклассикалық үлгіні ұстанатын сыншылар Уильям Шекспирді Бен Джонсонның пайдасына сынады, себебі Шекспирдің кейіпкерлері пьеса барысында өзгеріп отырады. Әсіресе, Реставрация комедиясы поэтикалық әділдікті елемей, еркіндікке бой алғандарды марапаттап, ақылсыз моралистерді жазалағанда, драманың, әсіресе, қатаң моральдық сәйкестіктің жақтастары тарапынан қарсылық туды.