Кіріспе
Ағаш түрі (жалпы жаңғақ)
Corylus avellana, жалпы жаңғақ – қайын тұқымдасына (Betulaceae) жататын гүлді өсімдік, Еуропа мен Батыс Азияда табиғи түрде өседі. Бұл – тарихи тұрғыдан Англияның төмендіктеріндегі жер меншігінің және егістік шекараларының құрамына кіретін тік қоршаулардың маңызды бөлігі. Ағашы дәстүрлі түрде бұтақтап өсірілген, кесілген сабақтары үй салуда (ваттл және даб техникасымен) және шаруашылық қоршаулар жасауда қолданылған. Жалпы жаңғақ негізінен жаңғақтары үшін өсіріледі. "Жаңғақ" атауы Corylus туысына жататын кез келген түрдің жаңғағына қолданылады, бірақ (саудада) көбінесе C. avellana түрінің жаңғағын білдіреді. Бұл жаңғақ немесе көкжаңғақ, тұқымның ішкі бөлігі – жеуге жарамды, оны шикі немесе қуырылған күйінде, немесе ұнтақтап паста жасау үшін пайдаланады. Көкжаңғақ дөңгелек пішінді, ал фильберт жаңғағы сопақтау болады.
Сипаттама
Жаңғақ бұтасы әдетте 5 метрге дейін биіктікке жететін бұта болып өседі, бірақ кейде одан да биікке дейін жете алады. Жапырақтары жапырақты, дөңгелек пішінді, ұзындығы және ені 6-12 см, екі жағы да жұмсақ түкті және тік тісті жиекті. Гүлдері көктемнің басында, жапырақтардан бұрын гүлдейді және бір жынысты гүлшоғырлары (мысықшалары) желмен тозаңданады. Аталық гүлшоғырлары ашық сары түсті және 5-12 см ұзындығында, ал аналық гүлдері өте кішкентай, бүршіктерде жасырынып, тек жарқыраған қызыл түсті 2-3 мм ұзындығындағы стилдері ғана көрінеді. Жемісі – жаңғақ, бірнешеуі (бірден бесеуге дейін) топтасып өседі, әр жаңғақ қысқа жапырақты қабықшамен ("қабық") қоршалған, ол жаңғақтың үштен екі бөлігін жабады. Жаңғақ пішіні шар немесе сопақ, ұзындығы 15-20 мм, ені 10-15 мм (кейбір селекциялық сорттарында 25 мм-ге дейін), сары қоңыр түсті және түбінде ақшыл із бар. Жеміс пісіп, тозаңданудан кейін 7-8 ай өткен соң қабықшадан түсіп қалады. Оны жақын туысқан фильберттен (Corylus maxima) қабықшасының қысқа болуымен оңай ажыратуға болады; фильбертте жаңғақ жаңғақтан ұзын, мүсік сияқты қабықшамен толық жабылған. Бұл түрді Линей Леонхарт Фукстің 1542 жылғы "De historia stirpium commentarii insignes" еңбегінен таңдап алған, онда түр "Avellana nux sylvestris" ("Avella жапайы жаңғағы") деп сипатталған. Бұл атау Плиний Ескінің бірінші ғасырдағы "Naturalis Historia" энциклопедиясынан алынған.
Тарату
Corylus avellana Ирландия мен Британ аралдарынан бастап Иберия, Италия, Грекия, Түркия және Кипрге дейін оңтүстікке қарай, Скандинавияның орталық бөлігіне дейін солтүстікке қарай, ал шығысқа қарай – Орталық Урал тауларына, Кавказға және Солтүстік-Батыс Иранға дейін таралған.
Экология
Жапырақтары көптеген жануарларға тамақ болып табылады, соның ішінде Lepidoptera тобына жататын, мысалы, Coleophora anatipennella. Alabonia geoffrella көсегінің күшіктер өлі қарақұмық бұтақтарының ішінде жеп жүргені анықталды. Жемістері жануарлар үшін одан да маңызды тамақ болуы мүмкін, қабығын айналып өтуге бейімделген жұмыртқа салатын омыртқасыз жануарлар (әсіресе, аналық гүлдерге, соның ішінде ұрпақты қорғау үшін) және оларды жарып ала алатын омыртқалы жануарлар (мысалы, батпақ тышқандары мен қарғалар) үшін. Екеуі де қарақұмық өсірушілер үшін зиянкес саналады. C. avellana тамырлары ектомикориздік саңырауқұлақтарға да кеңінен таралған мекенжай болып табылады, мысалы, Laccaria laccata (Алдаушы), Russula ochroleuca (Охрелік жұмсақ қалқанша) және Paxillus involutus (Қоңыр иілген қалқанша), бұл Ұлыбританияда ең көп тіркелген микориздік саңырауқұлақтар. Жерорта теңізінде қара трюфель (Tuber melanosporum) тамырларында кездеседі.
Биохимия
2003 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) жеуге жарамды жаңғақтарды "жүрек саулығына пайдалы" тағамдар ретінде мойындады. Жаңғақтарды үнемі тұтыну жүрек-қан тамырлары аурулары мен қатерлі ісіктердің қаупін азайтумен байланысты (Surh 2003; Hertog et al. 1993; Ness және Powles 1997). Corylus avellana жаңғақтарының дәндерінде және оның қосалқы өнімдерінде жинақталған басты фенолды заттар – катехин, галь қышқылы, синапик қышқылы, кофе қышқылы, п-кумариндік қышқыл, феруль қышқылы, олардың эфирлері және флавоноидтар. (Shahidi et al. 2007; Del Rio et al. 2011) Жаңғақ жапырақтары мен бүршіктерінде де әртүрлі басқа биоактивті фенолдар анықталған (Oliveira et al. 2007).
Қолданылуы
"Нью Сансет Вестерн Гарден Бук" кітабында айтылғандай, еуропалық жаңғақ – коммерциялық жаңғақ өндірісі үшін ең көп өсірілетін жаңғақ түрлерінің бірі. Бұл бұта Еуропаның көптеген ормандарында кең таралған. Ол Англияның төмендіктеріндегі егістік шекараларын құраған тікұшақтардың маңызды бөлігі болды. Бұл ағаш дәстүрлі түрде шөптесіндей өсірілді, ал кесілген діңгектері ваттл және даб құрылысында, сондай-ақ ауылшаруашылық қоршауларында қолданылды. Қаражаңғақ Еуропа, Түркия, Иран және Кавказ елдеріндегі коммерциялық бау-шабақтарда өсіріледі. "Жаңғақ" атауы Corylus туысына жататын түрлердің жаңғақтарына қолданылады. Бұл жаңғақ немесе кобнуттың тұқымның ядросы жеуге жарамды және шикі, қуырылған күйінде немесе пастаға ұнтақталған түрде қолданылады. Тұқымның жұқа, қоңыр қабығы бар, ол ащы татымды және кейде пісірмес бұрын қабығынан айырылады. Жаңғақтың ең ірі өндірушісі – Түркия, әсіресе Гиресун провинциясы. Түркияның 625 000 тонналық жаңғақ өндірісі әлемдік өндірістің шамамен 75% құрайды.