Кіріспе
Лондон қаласындағы Храм шіркеуі – Англия шіркеуінің корольдік ерекшелігі. Храм шіркеуі Флит көшесі мен Темза өзені арасында, Лондон қаласында орналасқан. Оны Темплер ордені Англиядағы өкілдігі үшін салған. 1185 жылдың 10 ақпанында Иерусалим Патриархы Гераклий оны қасиеттеп берді. Король Джонның (1199–1216) билігі тұсында ол корольдік қазына ретінде пайдаланылды, бұл Темплер орденінің халықаралық банкирлер рөлімен байланысты болды. Қазіргі таңда ағылшын құқықтануының негіздері болып табылатын Ішкі және Орта ғибадатханалардың ортақ меншігінде. Бұл шіркеу Темплер ордені шіркеулерінде жиі кездесетін дөңгелек пішінді және 13-шы, 14-шы ғасырлардағы тас мүсіндерімен әйгілі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс бомбалаудан көп зақым көрді, бірақ содан бері толыққанды қалпына келтіріліп, қайта салынды. Храм шіркеуінің маңындағы аймақ әлі де Храм деп аталады. Temple Bar, құқықтық юрисдикцияның қақпасы, Храм аймағындағы Флит көшесінің ортасында тұрған. Жақын жерде Темпл метро станциясы орналасқан.
The Temple Church, a royal peculiar in the Church of England, is a church in the City of London located between Fleet Street and the River Thames, built by the Knights Templar for their English headquarters in the Temple precinct. It was consecrated on 10 February 1185 by Patriarch Heraclius of Jerusalem. During the reign of King John (1199–1216) it served as the royal treasury, supported by the role of the Knights Templar as proto international bankers. It is now jointly owned by the Inner Temple and Middle Temple Inns of Court, bases of the English legal profession. It is famous for being a round church, a common design feature for Knights Templar churches, and for its 13th and 14th century stone effigies. It was heavily damaged by German bombing during World War II and has since been greatly restored and rebuilt. The area around the Temple Church is still known as the Temple. Temple Bar, a jurisdictional gateway, stood in the middle of Fleet Street in the Temple area. Nearby is Temple Underground station.
Құрылыс
XII ғасырдың ортасында, шіркеу салына бастағанға дейін, Лондондағы Темплер рыцарлары High Holborn жерінде Hugues de Payens құрған ғимаратта жиналатын. Бұл жер тарихи тұрғыдан Лондиниумдағы (қазіргі Лондон) римдік ғибадатхананың орны болған. Орденнің тез өсуіне байланысты, 1160 жылдары бұл жер тым тар болып қалды, сондықтан орден Англиядағы бас кеңсесі ретінде үлкен монастырлық кешен құру үшін қазіргі жерді сатып алды. Шіркеуден басқа, жаңа кешенде әскери ағайындар мен жаңа кіріп келгендер үшін тұрғын үйлер, әскери жаттығу алаңдары мен демалысқа арналған жерлер болды. Оларға Ғибадатхана басшысының рұқсатысыз қалаға кіруге тыйым салынған. Шіркеу ғимараты екі бөліктен тұрады: бастапқы дөңгелек ғимарат, «Дөңгелек шіркеу» деп аталады және қазір кеме ретінде қолданылады, сондай-ақ шамамен жарты ғасырдан кейін шығыс жағына қосылған тіктөртбұрышты бөлім, ол ғибадатхананы құрайды. 1099 жылы крестшілер Иерусалимді басып алғаннан кейін, Қабырға күмбезі августиндіктерге берілді, олар оны шіркеуге айналдырды (ал Жәми әл-Ақса патша сарайына айналды). Қабырға күмбезі Сүлеймен ғибадатханасының орны болғандықтан, Темплер рыцарлары XII ғасырдың көп бөлігінде өздерінің штаб-пәтерін күмбезге жақын орналасқан Әл-Ақса мешітінде құрды. Олар «Templum Domini» деп атаған Қабырға күмбезі орденнің Ұлы Мастерлерінің (мысалы, Эверар де Барр мен Рено де Вишье) ресми мөрлерінде бейнеленген, және оған негізделген Киелі Қабір шіркеуімен бірге, Еуропа бойынша дөңгелек Темплер шіркеулерінің архитектуралық үлгісіне айналды. Дөңгелек шіркеудің диаметрі және ішіндегі ең ерте сақталған Пурбек мәрмәр бағаналарының шеңбері бар. Қабырғалар мен гротеск басқа жаратылыстар бастапқыда түрлі түстермен боялған болуы мүмкін. 1185 жылдың 10 ақпанында Иерусалимнің латын патриархы Гераклий оны киеледі. Король Генрих II (1154–1189) киеліге қатысқан деген сенім бар.
11851307
Темплерлер ордені Англияда өте күшті болды, ғибадатхананың шебері парламентте primus baro (патшалықтағы ең жоғары дәрежелі барон) ретінде отырды. Бұл кешенді патшалар мен Папаның легаттары тұрақты түрде тұруға пайдаланды. Ғибадатхана сонымен қатар ертедегі сақтау банкі ретінде қызмет етті, кейде патшаның осы жерде байлықтарын сеніп тапсырған ақсүйектердің қаражатын тартып алу әрекеттеріне қарсы тұрды. Көптеген сарапшылар орденнің Еуропа бойынша құрылған квази-ұлттық тәуелсіз желісі мен зор байлығы, сондай-ақ осыған байланысты әлемдік патшалықтарда туған қызғаныш, оның ақырғы құлдырауының басты себебі болды деп санайды. 1215 жылдың қаңтарында Уильям Маршалл король Джон мен барондар арасындағы ғибадатханада өткен кездесуде келіссөзші ретінде тағайындалды. Барондар корольдің өзінің ізашары және ағасы король Ричард I-нің Тағайындама хатында бекітілген құқықтарды сақтауын талап етті. Маршалл король атынан барондардың наразылықтары жаз айында қаралатынына ант берді, нәтижесінде король маусым айында Магна Картаға қол қойды. Маршалл кейіннен Джонның кенже ұлы Генрих III (1216–1272) тұсында регент болды. Генрих кейіннен шіркеуде жерленгісі келетінін білдірді, ал осыны іске асыру үшін 13 ғасырдың басында алғашқы шіркеудің ғибадатханасы бұзылып, оның орнына жаңа, кеңірек ғибадатхана салынды, оның негізгі пішіні бүгінге дейін сақталған. Ол 1240 жылғы Көктем мерекесінде киеленді және орталық дәлізден және солтүстік және оңтүстік жақтарындағы бірдей ені бар екі бүйірлік дәлізден тұрады. Шатырдың биіктігі… Генрихтің бір ұлы осы ғибадатханада жерленгенімен, Генрих өзінің өсиетін өзгертіп, Вестминстер аббаттығында жерленгісі келді.
Тақ тұтқындау
1307 жылы Темплиер ордені жойылғаннан кейін король Эдуард II шіркеуді мемлекеттік меншікке алды. Кейіннен ол Госпитальерлер орденіне берілді, олар Темплиер сарайын екі заңгерлер колледжіне жалға берді. Бір колледж бұрын рыцарлар пайдаланған бөлігіне, ал екіншісі дін қызметкерлері пайдаланған бөлігіне көшті, және екеуі де шіркеуді бірлесіп пайдаланды. Колледждер Лондонның төрт сот үйінің екеуі – Ішкі сот үйі мен Орталық сот үйіне айналды.
XVI-XIX ғасырлар
1540 жылы король Генрих VIII Англиядағы Госпитальерлер орденін таратып, олардың мүлкін тәркілеген кезде шіркеу тағы да Корольдік меншікке қайта өтті. Генрих шіркеу үшін бұрынғы «Құдай үйінің иегері» атағымен дін қызметкерін тағайындады. 1580 жылдары шіркеу Пуритандар мен Елизавета келісімінің жақтастары арасындағы діни тартыстың ортасы болды. Шекспир бұл жерді және шіркеу мен бақты «Генрих VI, 1-бөлім» пьесасында Йорк және Ланкастер розаларын жұлып алу және Розалар соғысының басталуы туралы эпизодтың оқиғасы ретінде білген. 2002 жылы осы оқиғаға арналған ескерткіш ретінде қазіргі бақтарға жаңа ақ және қызыл розалар отырғызылды. 1608 жылы король Яков I-мен жасалған келісім бойынша, екі қонақ үйге шіркеуді қолдау және күту шартымен мәңгілік пайдалану құқығы берілді. Олар бұл шіркеуді әлі де салтанатты шабытхана ретінде пайдаланып келеді. 1666 жылғы Лондонның Ұлы өртінен шіркеу зақымданудан құтылды. Бірақ, оны Кристофер Рен жаңартып, ішкі кеңістігіне көп өзгерістер енгізді, соның ішінде алтарь экранын қосып, шіркеудегі алғашқы органды орнатты. 1841 жылы Смирк пен Бертон шіркеуді Виктория стилінде қайта жаңартып, қабырғалар мен төбелерді безендіріп, оны бастапқы түріне қайтаруға тырысты. 1850 жылы пеш бөлмесінде болған өрт жоғарыдағы хор бөлмесіне ауыр зақым келтірді және сол бөлменің қабырғасының артында орналасқан органға қауіп төндірді, бірақ өрт одан әрі тарамай, сөндірілді. 1862 жылы Джеймс Пирс Сент-Обин қосымша жөндеу жұмыстарын жүргізді.
ХХ ғасыр
1941 жылы 10 мамырда неміс өртке қарсы бомбалары Дөңгелек шіркеудің шатырын өртеп жіберді, ал от жылдам түрде негізгі залға және шапкішқа тарады. Орган және шіркеудің барлық ағаш бөліктері, соның ішінде Виктория дәуіріндегі жаңартулар, жойылды, ал алпауыттағы Пурбек мәрмәр бағаналары қатты ыстықтан жарылды. Бұл бағаналар әлі де күмбезді біршама қолдап тұрса да, олар қауіпсіз деп танылды және бірдей түрімен ауыстырылды. Алғашқы бағаналар сыртқа қарай сәл еңкейген, бұл архитектуралық ерекшелік жаңа бағаналарда да сақталды. Сол түні Қожайын үйі де өртеніп кетті. Архитектор Уолтер Годфри жүргізген жөндеу жұмыстары кезінде Врен жасаған 17 ғасырғы жаңарту элементтері сақтау орнында табылғаны анықталды және олар бастапқы орналасқан жерлеріне қайта орнатылды. Шіркеу 1958 жылдың қараша айында қайта бағышталды. 1950 жылдың 4 қаңтарында шіркеу І санаттағы ескерткіш ретінде тіркелді. Шіркеуде той жасау рәсімдері де өткізіледі, бірақ тек Ішкі және Орта Ғибадатхана мүшелері үшін ғана. Ғибадатхана шіркеуі Ішкі және Орта Ғибадатханаға жеке капелла ретінде қызмет етеді. Ғибадатхана шіркеуі әрқашан патшалық ерекшелік болып келген, осының арқасында хоршылар қызыл рақа кию құқығына ие. Оның Корольдік қарамағында болу және ерекше мәртебесі арасындағы байланыс туралы пікірталас бар. Лондон епискобымен өте жақсы қарым-қатынас орнатылған, ол ғибадатханадағы шаралар мен қызметтерге тұрақты түрде қатысады. Лондон епискобы сонымен қатар Корольдік капелланың декан лауазымын да атқарады.
Ғибадатханадағы музыка
Шіркеуде хорлық музыка орындалымдары мен орган концерттері тұрақты түрде өткізіледі. 1842 жылы доктор Э. Дж. Хопкинс басшылығымен Храм шіркеуінде ағылшын кафедральдық дәстүріндегі хор құрылды және ол көп ұзамай жоғары беделге ие болды. 1927 жылы Джордж Тальбен Болл басқаратын Храм хоры Мендельсонның «Менің тілегімді тыңда» (Hear My Prayer) шығармасын жазғаннан кейін әлемдік атаққа ие болды, оның ішінде Эрнест Лау орындаған «Құстың қанатын арнаймын» (O for the Wings of a Dove) солосы бар еді. Бұл шіркеу хорының тарихындағы ең танымал жазбалардың бірі болды және жиырмасыншы ғасыр бойында жақсы сатылды, 1962 жылы алтын диск (бір миллион дана) мәртебесіне ие болды және бүгінгі күнге дейін шамамен 6 миллион дана сатылды. Храм шіркеуінің тамаша акустикасы сонымен қатар кәсіби музыканттарды да қызықтырды: сэр Джон Барбиролли 1962 жылы (Бернард Херманның ұсынысымен) Томас Таллистің «Фантазия» (Fantasia on a Theme by Thomas Tallis) шығармасын орындауын жазды. 2003 жылы Libera тобының музыкалық видеосы осы шіркеуде түсірілді. «Interstellar» фильміне музыка жазған композитор Ханс Циммер органның да қатысқан бөлімдерін жазу үшін Храм шіркеуін таңдады. Шіркеудің бұрынғы органшысы Роджер Сейер органмен орындады, ал үлкен оркестр шіркеудің ішінде ойнады. Циммердің сөзінше, «Храм шіркеуіне аяқ басқан адам терең тарихқа енгендей сезінеді. Храм шіркеуінде әлемдегі ең тамаша органдардың бірі орналасқан». Хор шіркеудегі тұрақты қызметтерінен бөлек, жазба жасау, хабар тарату және концерттер беріп, өнер көрсетулерін жалғастыруда. Бұл хор тек ерлерден құралған, оның құрамында жомарт стипендиямен білім алатын 18 жігіт (олардың көпшілігі Лондон қаласының мектебінде оқиды, бірақ стипендия басқа да оқу орындарында қолданылуы мүмкін) және 12 кәсіби музыкант бар. Олар апта сайын жексенбі күндері сағат 11:15-ден 12:15-ке дейін концерттік орындалымдар көрсетеді. 2003 жылы хор сэр Джон Тавенердің «Храмның жамылғысы» (The Veil of the Temple) атты эпикалық шығармасының әлемдік премьерасын Храм шіркеуінде түнгі құлшыныс кезінде жеті сағат бойы орындады. Келесі жылы ол Нью-Йорктегі Линкольн фестивалінде хормен қайтадан орындалды, ал концерттік нұсқасы сол жылы BBC Proms фестивалінде таныстырылды. 2010 жылы Signum Classics лейблінде екі жаңа жазба шықты: біреуі Храм шіркеуінің хорына, екіншісі Джеймс Вивиан орындаған ағылшын орган музыкасына арналған. Екі жазба да сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. 2016 жылы Джон Раттердің скрипкалық концерті «Көріністер» (Visions) жазылғанда хордың да қатысуы болды, сондай-ақ сол жылы шыққан жоғары дауыстағы Рождестволық музыка альбомында да олардың орындауы бар.
Ағза
Шіркеуде екі орган бар: 2001 жылы Робин Дженнингс жасаған камералық орган және 1924 жылы Глен Танар үйінің жеке би залы үшін салынған, ал 1954 жылы ғибадатхана шіркеуіне орнатылған төрт мануалды Харрисон және Харрисон органы.
Ғибадатхананың Иесі
Шіркеуде әрқашан екі діни қызметкер болады, оларды "Ғибадатхана шебері" және "Ғибадатхана оқырманы" деп атайды. Ғибадатхана шебері атағы бұрынғы Темплиерлер орденінің басшысының атағын еске түсіреді. Ғибадатхана шебері Монарх тағайындайды; 1608 жылы Джеймс I шіркеуді екі қонақ үйге берген кезде тағайындау құқығы сақталған. Шіркеу жеке капелла емес, ерекше мәртебеге ие және кез келген епископтық немесе архиепископтық юрисдикциядан тыс. Қазіргі Ғибадатхана шебері – 1999 жылы тағайындалған, құрметті Робин Гриффит Джонс. Шебер түскі ас уақытында, көпшілікке ашық лекциялар оқиды. Ғибадатхана шеберінің ресми атағы – "Құрметті және Батыл Ғибадатхана шебері". Оның ресми резиденциясы – 1764 жылы шіркеудің қасына салынған грузин стиліндегі қалалық үй – Мастерс-хаус.
Танымал мәдениетте
Temple Church Дэниел Браунның «Да Винчи коды» құпия романының маңызды сюжеттік бөлігі болып табылады және оның кейінгі фильмге бейімделуінде де елеулі орын алады, фильмдегі маңызды бір көрініс осы шіркеудің ішінде түсірілген.