Эфиопияның тау маймылы - гелада — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Ежелгі әлем маймылының түрлері

Гелада (Theropithecus gelada, ), кейде қанды жүрек маймылы немесе гелада бабионы деп аталатын, – тек Эфиопияның жоталарында ғана кездесетін Ежелгі әлем маймылының бір түрі. Ол теңіз деңгейінен жоғары биіктікте тіршілік етеді. Бұл Theropithecus туысының жалғыз тірі өкілі, ал атауы грек тіліндегі "аң маймылы" (θηρο πίθηκος : thēro píthēkos) деген сөздерден шыққан. Papio туысындағы жақын туыстары – бабиондар сияқты, гелада да көбінесе құрлықта тіршілік етеді, көп уақытын далаларда шөп іздеумен өткізеді, оның рационының 90%-ын шөп құрайды. Оның қараңғы беті және ақшыл қабақтары бар қоңыр немесе қара қоңыр түсті жүні болады. Ересек еркектердің арқасында ұзын жүні өседі, ал кеудесінде сағат тәрізді жарқын қызыл тері бөлігі бар. Әйелдерде де терісі ашық, бірақ ол аз байқалады, әсіресе эструс кезінде, ол жарқырап, ішінде сұйықтыққа толы көпіршіктерден тұратын "мойындық" сияқты көрінеді. Еркектердің салмағы орташа алғанда , ал әйелдердің салмағы орташа алғанда . Бас және дене ұзындығы , ал құйрығының ұзындығы құрайды.

Гелада күрделі, көп деңгейлі әлеуметтік құрылымға ие. Оның негізгі топтары – көбелек бірліктері және еркек бірліктері. Топ бірнеше көбелек және еркек бірліктерінен тұрады, ал қауымдастық бірден төрт топқа дейін жетеді. Көбелек бірліктерінде әйелдер көбінесе жақын туыс болады. Еркектер өздерінің туған тобынан шығып, өз бірлігін бақылауға тырысады, ал бірліктегі әйелдер жаңа еркекті қолдауға немесе қарсыласуға құқылы. Бірлікте бірнеше еркек болған жағдайда, тек біреуі ғана әйелдермен жұптаса алады. Геладаның дауыстық репертуары өте бай, оның күрделілігі адамдардың сөйлеуіне жақын деп есептеледі. Геладалардың саны 1970 жылдары 440 000 болса, 2008 жылы 200 000-ға дейін төмендегені болжанып отыр. Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны қорғауға алынбаған түрлер тізіміне енгізген.

Таксономия және эволюция

1979 жылдан бері гелада әдетте өз туысына (Theropithecus) жатқызылады, бірақ кейбір генетикалық зерттеулер бұл маймылды бабиондар (Papio туысы) туысымен тобына жатқызу керектігін ұсынады; басқа зерттеушілер түрді Papio-дан одан да алыс жіктеді. Theropithecus gelada – өзінің туысының жалғыз тірі түрі, ал үлкен түрлер қазба жәдітеліктерінен белгілі: T. brumpti, T. darti және T. oswaldi, бұрын Simopithecus туысына жатқызылған. Қазіргі уақытта Эфиопиямен шектелген Theropithecus, сонымен қатар Африка мен Жерорта теңізінен Азияға дейінгі қазба үлгілерінен де белгілі, оның ішінде Оңтүстік Африка, Малави, Демократиялық Конго Республикасы, Танзания, Уганда, Кения, Алжир, Марокко, Испания және Үндістан (нақтырақ айтқанда Мирзапур, Куэва Виктория, Пирро Норд, Тернифин, Хадар, Туркана, Макапансгат және Сварткранс). Геладаның екі түрі бар: папионин маймылдары арасындағы байланыстарды нақтылау, Lophocebus туысының мангабейлері Papio және Theropithecus-қа жақын екенін, ал Cercocebus туысының мангабейлері Mandrillus-қа жақын екенін көрсетті. Бұл тұжырымдар мандрильдер мен бұрғыларды бабиондар деп атауға ғылыми негізді жоққа шығарды, себебі Lophocebus мангабейлерін есепке алмағанда, бұл полифилетикалық топты құрады. Геладалардың статусы нақты емес еді, ал Papio, Lophocebus және Theropithecus арасындағы қарым-қатынас әлі де жоғары дәрежеде белгісіздікті көрсетеді, бұл кипунджидің табылуымен одан да күрделенеді. Дегенмен, осы күнге дейінгі ең соңғы және кең ауқымды филогенетикалық зерттеу геномның үлкен бөліктері басқаша тарихты көрсеткенімен, геном бойынша басым қарым-қатынас Papio мен Lophocebus арасындағы жақын байланысты қолдайды, ал Theropithecus – сыртқы топ ретінде. Papio мен Theropithecus арасындағы тығыз бауырлас қарым-қатынас соңғы зерттеулерде ең аз қолдау тапқандықтан, "гелада бабионы" және бабиондармен тығыз байланысты білдіретін басқа да атаулар ғылыми тұрғыдан негізделмеген, сондықтан зерттеушілер ортақ атауды жай ғана "гелада" деп атауды ұсынады.

Since 1979, the gelada is customarily placed in its own genus (Theropithecus), though some genetic research suggests that this monkey should be grouped with its baboon (genus Papio) kin; other researchers have classified the species even more distantly from Papio. While Theropithecus gelada is the only living species of its genus, separate, larger species are known from the fossil record: T. brumpti, T. darti and T. oswaldi, formerly classified under genus Simopithecus. Theropithecus, while restricted at present to Ethiopia, is also known from fossil specimens found in Africa and the Mediterranean into Asia, including South Africa, Malawi, the Democratic Republic of the Congo, Tanzania, Uganda, Kenya, Algeria, Morocco, Spain, and India (more exactly at Mirzapur, Cueva Victoria, Pirro Nord, Ternifine, Hadar, Turkana, Makapansgat, and Swartkrans). The two subspecies of gelada are: clarified relationships among papionin monkeys, demonstrating that mangabeys of the genus Lophocebus are more closely related to Papio and Theropithecus, while mangabeys of the genus Cercocebus are more closely related to Mandrillus. These findings largely invalidated any scientifically based justification for referring to mandrills and drills as baboons, as doing so while excluding the unbaboon like Lophocebus mangabeys would create a polyphyletic group. The status of geladas was less clear and the relationships among Papio, Lophocebus, and Theropithecus continue to reflect high levels of uncertainty, which are further complicated by the discovery of the kipunji. Nevertheless, the most recent and extensive phylogenetic study to date demonstrates that, while large fractions of the genome show an alternative history, the dominant relationship across the genome supports a closer relationship between Papio and Lophocebus, with Theropithecus as the outgroup. As a close sister relationship between Papio and Theropithecus is the least supported scenario in recent studies, i "gelada baboon" and other names implying a close relationship with baboons, with increasing clarity, are not scientifically justified, leading researchers to advocate for the common name to be simply "gelada".

Сипаттама

Гелада ірі және күшті денелі, денесі ақшыл қоңырдан қара қоңырға дейін, қалың түкпен жабылған, беті қара, қабақтары ақшыл. Оның қол-аяқтары дерлік қара түсті. Қысқа құйрығы түк шоғырымен аяқталады. Ересек еркектердің арқасында ұзын, салмақты түк жамылғысы болады. Бұл түрдің бас және дене ұзындығы екі жыныс үшін де 50–75 см (19.7–29.5 дюйм) құрайды. Құйрығының ұзындығы 30–50 см (11.8–19.7 дюйм). Ол екі аяғымен тізе бүгіп отырып, денесін өзгерте отырып, аяқтарын жылғатып қозғалады. Олардың мекендейтін таулы аймақтары, жазық жерлерге қарағанда салқын және құрғақ емес. Геладалар көбінесе күндіз белсенді. Түнде олар жартастардың тіректерінде ұйықтайды. Күн шығар тұсында олар жартастардан шығып, тамақтану және әлеуметтесу үшін үстірттерге көтеріледі.

Әлеуметтік құрылым

Геладалар хамадрия бабуинына ұқсас күрделі, көп деңгейлі қоғамда өмір сүреді. Ең кіші және негізгі топтар – 12-ге дейін аналықтары, олардың балалары және бірден төртке дейін еркектерді қамтитын репродуктивтік бірліктер, сондай-ақ 2-ден 15-ке дейін еркектерден тұратын еркектер тобы. Гелада қоғамдарының келесі деңгейі – топтар, олар екіден 27-ге дейін репродуктивтік бірліктерден және бірнеше еркектер тобынан құралады. Түйелер 60-қа дейін репродуктивтік бірліктерден тұрады, олар кейде әртүрлі топтардан келеді және қысқа ғана уақытқа созылады. Қоғамдар бірден төртке дейін топтан тұрады, олардың қоныс аумақтары кеңінен жапсарлас. Гелада әдетте 15 жылға жуық өмір сүреді. Репродуктивтік бірліктер ішінде аналықтардың көпшілігі жақын туыс болып келеді және олардың арасында мықты әлеуметтік байланыс бар. Жақын туысқан аналықтардың иерархиялық статусы ұқсас болады. Репродуктивтік бірлік ішіндегі агрессия, сирек кездесетін жағдай, көбінесе аналықтар арасында ғана болады. Агрессия әртүрлі репродуктивтік бірліктердің мүшелері арасында жиі кездеседі және көбінесе аналықтар бастайды, бірақ еркектер мен аналықтар екі жақтан да қақтығысқа қатыса алады, егер шиеленіс күшейсе. Кейде аталық аналыққа толық ие болады. Топ мүшелерінің арасындағы байланыс тығыз, ал топтар арасында әлеуметтік иерархия жоқ. Топтар әдетте сегіз-тоғыз жыл сайын тарап, жаңа топтар жаңа қоныс аумағында құрылады. Оңтүстік Африкадағы Эралық мемлекет университетінің зерттеушілері далалық зерттеулер кезінде геладаларды бақылап, маймылдардың өз серіктерін "алдауға" және адалдықтарын жасыруға қабілетті екенін анықтады. Үстемдік танытпайтын аталық аналықпен жасырын жұптасады, екеуі де естілмеу үшін олардың әдеттегі жұптасу дауыстарын басады. Егер олардың алдағаны белгілі болса, үстем аталық оларды жазалау мақсатымен шабуылдайды. Бұл – жануарлардың алдау және оның ашылуынан қорқуын көрсететін алғашқы дәлел. Университеттің зоология және энтомология кафедрасының докторы Ализа ле Ру арамдық пен жазалау тек адамға тән қасиет емес деп санайды, гелада маймылдарының арасында байқалған осы мінез-құлық адамзаттың алдау, қылмыс және жазалау жүйесінің тамыры тереңде жатыр деген жорамалды қолдайды. Эфиопиялық жалғызбасты қасқырлар мен геладалар арасында түрлердің аралас қарым-қатынасы байқалды. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, геладалар эфиопиялық қасқырлармен кездескенде, тіпті отардың ортасында болғанда да қозғалмайды; кездесулердің 68%-ы қозғалыссыз, ал 11%-ы ғана одан да үлкен қозғалысқа әкелді. Керісінше, геладалар қауіпті үй жануарларына – иттерге кездескенде әрқашан қауіпсіздік үшін тік жарға қарай қашады.

Geladas live in a complex, multilevel society similar to that of the hamadryas baboon. The smallest and most basic groups are the reproductive units, which include up to 12 females, their young, and one to four males, and the all male units, which are made up of 2 15 males. The next level of gelada societies are the bands, which are made up of two to 27 reproductive units and several all male units. Herds consist of up to 60 reproductive units that are sometimes from different bands and last for short times. Communities are made of one to four bands whose home ranges overlap extensively. A gelada typically lives around 15 years. Within the reproductive units, the females tend to be closely related and have strong social bonds. Closely related females tend to have a similar hierarchical status. Aggression within a reproduction unit, which is rare, is usually just between the females. Aggression is more frequent between members of different reproductive units and is usually started by females, but males and females from both sides can join and engage if the conflict escalates. The male may sometimes be monopolized by this female. Within the band, members are closely related and between the units there is no social hierarchy. Bands usually break apart every eight to nine years as a new band forms in a new home range. Researchers from the University of the Free State in South Africa, while observing gelada during field studies, discovered that the monkeys were capable of "cheating" on their partners and covering up their infidelity. A nondominant male mates surreptitiously with a female, with both suppressing their normal mating cries so as not to be overheard. If discovered, the dominant male attacks the miscreants in a clear form of punishment. It is the first time that evidence of the knowledge of cheating and fear of discovery have been recorded among animals in the wild. Dr. Aliza le Roux of the university's Department of Zoology and Entomology believes that dishonesty and punishment are not uniquely human traits, and that the observed evidence of this behaviour among gelada monkeys suggests that the roots of the human system of deceit, crime, and punishment lie very deep, indeed. Mixed species association was observed between solitary Ethiopian wolves and geladas. According to the study's findings, gelada monkeys typically do not move on encountering Ethiopian wolves, even when they were in the middle of the herd; 68% of encounters resulted in no movement and only 11% resulted in a movement greater than In stark contrast, the geladas always fled great distances to the cliffs for safety whenever they encountered aggressive domestic dogs.

Ұрықтандыру және бала тәрбиесі

Күйек кезеңінде, аналық өз арт жағын еркекке бұрып, жоғары көтереді де, құйрығын бір жаққа жылжытады. Содан кейін еркек аналыққа жақындап, оның кеудесі мен жыныс мүшелерін тексеріп қарастырады. Аналықтар күніне бес ретке дейін, көбінесе түскі уақытта жұптасады. Балалардың көп бөлігі түнде дүниеге келеді. Жаңа туған балалардың беттері қызыл, көздері жұмық, және олардың денесі қара түкпен жабылған. Егер жаңа еркек гаремге иелік етсе, бұрынғы басшыдан жүкті болған аналықтардың 80% -ы түсік тастауы мүмкін, бұл құбылыс Брюс эффектісі деп аталады. Аналықтар босанғаннан кейін тез арада қайтадан күйекке келеді, сондықтан еркектерде бала өлтіруге бейімділік азаяды, бірақ Эфиопияның Арси аймағындағы кейбір топтарда мұндай жағдайлар кездеседі, бұл аналықтарға аборт жасауға және көбінесе өлтірілетін балаға күтім жасаудан аулақ болуға түрткіс болуы мүмкін. Дегенмен, геладалар арасында бала өлтіру, гориллалар немесе сұр лангурлар сияқты бір еркек басқаратын топтардағы көптеген приматтармен салыстырғанда, сирек кездеседі. Жүктілігін тоқтатқан аналықтардың жаңа басшымен тез байланыс орнатуы мүмкін. Егер еркек үстемдік позициясын жоғалтса, аналықтар мен жаңа басшы оған әлеуметтік топта бала күтуші ретінде қалуға рұқсат беруі мүмкін. Осылайша, бұрынғы басшы өзінің туған балаларын жаңа басшының өлтіруінен қорғай алады, аналықтар оның туған балаларын қорғай алады, ал жаңа басшы қарсыласқа тап болғанда, бұрынғы басшы оған қарсыластарды ығыстыруға көмектесуге дайын тұрады. Балалардың өлім-жітімдігі ылғалды маусымда ең жоғары деңгейге жетеді, бірақ орташа есеппен 85% -тен астам балалар төртінші туған күніне дейін тірі қалады, бұл азық-түлік ресурсы аз жануарлардың пайдалана алмайтын ортада өмір сүрудің үлкен артықшылығы, сондықтан көптеген ірі жыртқыштар мұнда тіршілік ете алмайды. Жүсінген аналықтар өршу бөлімінің шетінде қалады. Басқа аналықтар балаларға қызығушылық танытып, тіпті оларды ұрлап алуы мүмкін. Балалар шамамен бес айлық болғанда өздігінен қозғала алады. Өршу бөліміндегі бағынышты еркек бала алты айлық болғанда балаға күтім жасауға көмектеседі.

When in estrus, the female points her posterior towards a male and raises it, moving her tail to one side. The male then approaches the female and inspects her chest and genital areas. A female will copulate up to five times per day, usually around midday. Most births occur at night. Newborn infants have red faces and closed eyes, and they are covered in black hair. If a new male assumes mastery of a harem, females impregnated by the previous leader have an 80% likelihood of aborting, in a phenomenon known as the Bruce effect. Females come into estrus quickly after giving birth, so males have little incentive for practising infanticide, although it does occur in some communities in the Arsi region of Ethiopia, which may be an incentive for females to abort and avoid investing caring for an infant that will most likely be killed. Infanticide in geladas remains fairly uncommon, though, compared to many primates that live in one male units such as gorillas or gray langurs. The females that cancel their pregnancy are thought to bond with the new leader faster. When a male loses his position as dominant harem master, the females and new leader may allow him to remain in the social unit as a nonbreeding resident to act as a babysitter. This way, the ex leader can protect any infants he had fathered from being killed by the new leader, the females can protect the infants fathered by him, and when the new leader faces a potential rival, the ex leader will be more inclined to help support him in keeping rivals at bay. Mortality among infants occurs at its highest in the wet season, but on average, over 85% of infants survive to their fourth birthday, one of the great advantages of living in an environment with a food source few other animals can exploit, so is unable to sustain many large predators. Females that have just given birth stay on the periphery of the reproductive unit. Other adult females may take an interest in the infants and even kidnap them. Infants can move independently at around five months old. A subordinate male in a reproductive unit may help care for an infant when it is six months old.

Байланыс

Ересек геладалар түрлі мақсаттар үшін әртүрлі дауыстар жиынтығын қолданады, мысалы: байланыс, сендіру, татуласу, өтініш, бейтараптық, агрессия және қорғану. Осы дауыстардың күрделілігі деңгейі адамдарға жуық деп саналады. Олар отырып, бір-бірімен әңгімелесіп, айналасындағыларға өздерінің маңызды екенін көрсетеді, белгілі бір жағдайда, "сөйлеп" тұрған адам үшін. Шақырулар белгілі бір деңгейде жеке тұлғаның статусына байланысты. Сонымен қатар, аналық геладалар жыныстық қабілеттілігін білдіретін дауыстарға ие. Геладалар сонымен қатар қолдармен де қарым-қатынас жасайды. Олар тістері мен қызыл иектерін көрсету үшін жоғарғы еріндерін мұрын тесіктеріне кері бұрып, ал көздің ақ бөлігін көрсету үшін бас терісін кері тартып, қорқыту белгісін көрсетеді. Гелада мойынсұну үшін қашып кетеді немесе өзін көрсетеді.

Қорғалу жағдайы және адаммен қарым-қатынас

Гелада Симиен ұлттық паркі маңындағы шаруалар үшін егінге зиян келтіретін жануар саналады. 2005 жылы олар бір жануарға шаққанда орташа есеппен егінге зиян келтірді. Геладалар арпаны ерекше жақсы көреді. 2008 жылы IUCN геладаның популяциясы 1970 жылдардағы шамамен 440 000-нан 2008 жылы 200 000-ға дейін азайғанын ескеріп, оларды «тәуекел астында емес» санатына енгізді. Ол CITES-тің II қосымшасында тізілген. Геладаға қауіп төндіретін негізгі факторлар – ауыл шаруашылығының кеңеюі салдарынан олардың таралған ареалының тарылуы және егінге зиян келтіретін жануарлар ретінде ату. Бұрын осы маймылдар зертханалық жануарлар ретінде қолдану үшін ұсталып, немесе киім жасау үшін олардың терісіне аң ауысқан. 2008 жылдан бастап, олардың санын қорғау мақсатында Көк Ніл шатқалы ұлттық паркі мен Инделту (Шебеле) шатқалы қорығы құру бойынша ұсыныстар енгізілді.