Кіріспе

Ирландия және Шотландиядағы ақындар класы

Фили (немесе филе), көпше түрі filid, filidh (немесе филес) – Ирландияда және кейін Шотландиядағы Ренессансқа дейінгі кезеңге дейін ақындардың элиталық класының мүшесі. Филидтердің болашақты болжау, көру және дұрыс айту қабілеті бар деп сенген, сондықтан олар маңызды оқиғаларды алдын ала білуге мүмкіндік алған. Көпшілігінің, тіпті басшылардың, батшалардың және патшалардың өзінің сауатсыз болған ертедегі қоғамда ауызша дәстүр – ағымдағы жаңалықтар мен тарихи оқиғаларды жеткізудің маңызды құралы болды. Ақын және әңгімеші ретінде фили өздерінің берген ақпараттарының нақтылығы мен сенімділігі үшін кәсіби беделге ие болуға тырысқан. Қараңыз: wiktionary:

Ежелгі ирланд тілінде < fili > – "ақын, болашақты көруші". Ежелгі ирланд тілінде < filidecht > – "өлең, болашақты болжау". Қазіргі ирланд тілінде < file > – "ақын". Қазіргі ирланд тілінде < filí > – "file" сөзінің көпше түрі.

Этимология

Фили термині, әлдебір бастапқы ирланд тіліндегі ᚃᚓᚂᚔᚈᚐᚄ]VELITAS]; протокельттік *weleti ("көру"); және протоиндоевропалық *wel ("көру, сезу") сөздерінен шыққан болуы мүмкін. Матасович PIE welo сөзінен этимология ұсынады. Ол былай деп жазады: "Ежелгі ирланд тіліндегі fil сөзінің мағынасы "Міне, қараңыз" ( *wel o "көру" етістігінің императиві) сөзінен "бар" деген мағынаға ауысқан. Ежелгі ирланд тіліндегі file [d m] "ақын" сөзі осы түбірден туындаған (Огам Gen. sg. VELITAS сөзін салыстырыңыз). Алғашқы мағынасы "көреген", PCelt. *wel et болған." "Фили" сөзі протокельттік *widluios сөзінен шыққан деп саналады, ол "көреген, көретін" (Галлиядағы Ларзактан табылған жазуда "uidluias" деп тіркелген, бұл әйелдік жыныстық жекеше формасы) мағынасын білдіреді, ал ол *widlu, "көру" етістігінен туындаған. Бұл филидтердің бастапқыда болашақты өлең немесе жұмбақ түрінде болжаған пайғамбарлық ақындар болғанын, жай ғана ақындар емес екенін көрсетеді.

Олам

Филидің жеті дәрежесі болды, ең жоғарғы дәрежесі – оллам, оған кем дегенде 12 жылдық оқу қажет еді. Олламдар 250 маңызды әңгіме мен 350 екінші дәрежедегі әңгімені жаттап білуге міндетті болды.

Оллам Эрен (Ирландия)

Оллам Эрен - Гейл Ирландиясының (барлық Ирландияның "Паледан тыс") бас ақыны болған. Шебер ақындардың иерархиясы болды:
Әр туаттың (тайпалық территорияның) өзінің олламы болған. Әр провинцияда туат оламдарынан жоғары тұрған бас олам болған. Оллам Эрен - барлық бас оламдардан жоғары тұрған ақын.

До гарма риг (Даль Риата)

Шотландиядағы Тай өзенінің жағасындағы Скон қаласындағы таққа отыру рәсімінің ежелгі дәстүрлері, болашақ патшалардың тегін айтуды қоса алғанда, Ирландияның Мит графтығындағы Тара төбесінен бастау алған болуы мүмкін. Бұл дәстүрлер ирландтық Даль Риатадан шотландтық Даль Риатаға әкелінді, онда бұл рәсім "патшаны жариялау" – do gairm rig деп аталды. Даль Риата қауымы 9 ғасырда батыс жағалауға викингтердің шабуылдарынан кейін Шотландияның Пертшир аймағына шығысқа қарай көшті.

Сатирадан қорқу

"Шағир" деген терминнің өзі шатастырады, себебі филидтер патшалар мен оларды демеушілік еткен саяси басшыларға ерекше күш-қуат пен ықпалға ие болды. Басшылар үшін филидтерге құрметпен қарау және олардан қазіргі оқиғалар туралы сапалы ақпарат алу үшін жомарт сыйлық беру маңызды болды. Филидтер өз демеушілерін жағымды немесе жағымсыз бейнелеуге және көршілес басшыларға әсер етуге қабілетті еді. Ең жағымсыз және шектен шыққан жағдайда – егер басшылар филидтерге тиісті құрмет көрсетпесе – олар сатираға ұшырау қаупіне тап болды, бұл бір түрлі шантаж еді, онда филидтер оларды көршілес басшылардың алдында қорлауға мүмкіншілік алатын. Филидтердің болашақты болжау қабілеті бар деп сендірілді, сондықтан олар маңызды оқиғаларды көре білуге, болжауға және предсказание жасауға шамалары жететін. Сондай-ақ, олар болашақ оқиғаларға да ықпал етуге қабілетті деген қорқыныш та болды.

Ауызша дәстүр

Фили Ирландияны христиан дініне өткенге дейін ауызша дәстүрді сақтап келді. Осы дәстүрде поэзия мен музыкалық формалар эстетикалық құндылығымен қатар, есте сақтау үшін де маңызды рөл атқарды. Дәстүр импровизацияға және жеке өрнек беруге, әсіресе шығармашылық гипербола мен тапқыр кенингтерге кең мүмкіндік берді. Дегенмен, мәдениет филидің әңгімелер мен ақпаратты ұрпақтан-ұрпаққа өзгеріссіз жеткізу қабілетіне ерекше мән берді, әсіресе нақты деректер саналатын элементтерге қосымшалар енгізбеуді қадағалады. Осылайша, христиандыққа дейінгі мифтер мен эпостық әдебиеттің маңызды жиынтығы христиандық дәуірде көп ғасырлар бойы сақталды. Оның көп бөлігін білімді христиан монахтары алғаш рет жазбаға түсірді. Бай және көне жергілікті ауызша әдебиет дәстүрі мен классикалық дәстүрдің үйлесімділігі монастырь әдебиетінің өркендеуіне әкелді, оған соғыс туралы жырлар, махаббат оқиғалары, табиғат поэзиясы, әулиелердің әңгімелері және тағы басқалар кірді. Бұл Ежелгі Грециядан бері Еуропадағы латын тілінде жазылмаған әдебиеттің ең ірі жиынтығын құрады.

Құлдырау

Христиан дінінің ирландтық гэль қоғамында толық қабылдануы басшылардың ресурстарын күйзеліске ұшыратты, олар fili және епископтарға жер мен лауазым беруге міндетті болды. Осының салдарынан 6 ғасырда fili санын құрметті және туғаннан ақын ретінде танылған белгілі бір отбасылармен шектеу туралы шешім қабылданды. Осы отбасылардың ең танымалдары Ó Dálaigh (О'Дали) болды, олардың көптеген өкілдері «Ирландияның бас ақыны» деген құрметті атаққа ие болды, сондай-ақ Ó hUiginn (О'Хиггинс) – О'Коннор Слигхит, МакДермотт, МакДонаг және О'Доэрти сияқты бірнеше гэль үйлерінде мұрагерлік fili болды. Ó Cobhthaigh (Коффи) Уиснейдің fili ретінде танылды. Ó Maol Chonaire негізінен Síol Muireadhaigh, Ó Conchubhair Donn және Мойлұрг МакДермотттарының ollamh-тары болды, бірақ бұл отбасы Ольстермен де байланысты болды және Коннахттан Мюнстер мен Ленстердің сарайларына тарады. Соңында Ó Cléirighs Тир Коннеллдің О'Доннелл басшыларына қызмет етті. Ортағасырлық Ирландиядағы сарай өмірінің маңызды бөлігі болған мұрагерлік ақындар ойын-сауық берушілер, кеңесшілер және шежірешілер ретінде қызмет етті, христиандыққа дейінгі fili дәстүрі мен мәртебесін сақтап қалды. Бірақ 12 ғасырдан бастап, англо-нормандық элементтер ирландтық қоғамға күшейе бастады. Гель мәдениетінің әлсіреуіне байланысты, бұл адамдар жазба әдебиетімен және геральдика сияқты сыртқы дәстүрлермен көбірек айналысты. Дегенмен, гель қоғамында провинцияның бас fili, немесе ollamh, Ard rí, яғни Жоғарғы патшамен тең дәрежеде саналды. Бұл жоғары әлеуметтік мәртебе Елизавета дәуіріне дейін сақталды, сол кезде ағылшын ақсүйектері гэль басшыларының ақындарымен бір үстелге отырып, тіпті бір тағамнан тамақтанғанын көргенде таң қалды. Ақырында, классикалық әдебиет және трубадур дәстүрінен пайда болған романтикалық әдебиет ежелгі fili-ге таныс материалдың орнын басты.