Кіріспе

Қылмыстық әрекеттерге итермелейтін адам – өз мүддесі үшін немесе өзіне тиесілі немесе тиесілі деп саналатын адамның немесе топтың беделін түсіру, не оларға қарсы заңдық шаралар қолдану мақсатымен заңсыз немесе ойсыз әрекеттер жасауға немесе оларды заңсыз әрекетке қатысқан деп жалған айыптауға тырысатын адам. Олар бейбіт митингілер немесе демонстрациялар, кәсіподақтар, саяси партиялар немесе компаниялар сияқты кез келген топты нысанаға алады. Құпия келісімдердің өзі ауыр қылмыс саналатын заң жүйелерінде, агент провокатор үшін нысананы заңсыз әрекеттерді талқылауға және жоспарлауға итермелеу жеткілікті болуы мүмкін. Заңсыз әрекеттің орындалуы немесе тіпті дайындалуы міндетті емес. Агент провокаторлардың енуіне жол бермеу – ірі немесе даулы жиынды ұйымдастырушылар тағайындаған демонстрациялық маршалдардың, сондай-ақ стюардтардың міндеттерінің бір бөлігі болып табылады.

Тарих және этимология

Бұл тәжірибе ежелгі дәуірде бүкіл әлемде қолданылған болса, қазіргі заманғы жасырын операциялар Францияда 19-ғасырдың басында Эжен Франсуа Видокпен кеңейтілді және қарсыластарға қарсы заңсыз тактика қолдануды қамтыды. Сол ғасырдың соңында полицияның нысанасына одақ белсенділері кірді, олар азаматтық киімдегі полиция қызметкерлерінен (французша agent de police) қорқып жүрді. Француз термині agent provocateur ағылшын және неміс тілдеріне өзгеріссіз қабылданды. Француз грамматикасына сәйкес, бұл терминнің дұрыс көпше түрі – agents provocateurs.

Жалпы қолданылуы

Агент-провокатор – күдіктілерді қылмыс жасауға итермелейтін, соның нәтижесінде дәлелдер жинауға мүмкіндік болатын полиция қызметкері немесе полицияның құпия агенты болуы мүмкін; немесе ол басқа біреуге қылмыс жасауды ұсынады, оның ұсынысқа келісіп, қылмыс жасауына үміттенеді. Саяси ұйымдар немесе үкіметтер саяси қарсыластарына қарсы агент-провокаторларды пайдалана алады. Провокаторлар қарсыласты өнімсіз немесе тиімсіз әрекеттерге итермелейді, осы арқылы қоғамның наразылығын тудыруға немесе қарсыластарға қарсы соңғы шабуылға себеп табуға тырысады. Тарихи тұрғыдан алғанда, кәсіподақтардың қызметіне еніп, бақылап, бұзып немесе құлатуға жалданған жұмысшы тыңшылары агент-провокаторлық тактиканы қолданған. Агент-провокатордың әрекеттері этикалық және құқықтық мәселелерді тудырады. Ортақ құқық жүйесінде, егер қылмыстың басты себебі провокатор болса, тұзаққа түсірудің құқықтық тұжырымы қолданылуы мүмкін.

Канада

2007 жылдың 20 тамызында Монтебеллода Солтүстік Америка қауіпсіздік және өркендеу серіктестігінің мәжілісі кезінде Канаданың байланыс, энергетика және қағаз жұмысшылары одағының президенті Дейв Коулс наразылық білдірушілер арасында үш полицейді анықтап, оларды провокаторлар деп айыптады. Полицейлер наразылыққа қатысушылардың кейпінде, бетперделер мен қара киім киіп жүрген, ал біреуінің қолында үлкен тас болған. Наразылықты ұйымдастырушылар оларды кетуге шақырды. Үш полицейдің анықталғаннан кейін, олардың басқа әріптестері, төбешік киімдері мен қолғаптарымен, оларды қолғаппен байлап алып кетті. Бұл үш адамды "полиция провокаторлары" деп көрсеткен дәлелдер бастапқыда олардың сыртқы келбетінің ұқсастығы, бірдей киімдері және полицейлік аяқ киімдері болды. Тәжірібелі белсенді Харша Валияның сөзіне сүйенсек, жасырын полицейлерді анықтап, әшкерелегендер қара топтың басқа қатысушылары болған. Полиция күштері бұл туралы бастапқыда жоққа шығарды, бірақ кейін өздерінің үш офицерінің демонстрацияшылар кейпінде болғанын мойындады; содан кейін полицейлер толқуды қоздырғандарын және зорлық-зомбылыққа ұйытқы болғандарын жоққа шығарды. Полиция француз тілінде баспасөз хабарламасын жариялады, онда "Квебек провинциясының полициясы ешқашан қоздырғыш ретінде әрекет етпеді немесе қылмыстық әрекеттер жасаған жоқ" және "Олар әрқашан тәртіп пен қауіпсіздікті сақтау мандатына сәйкес әрекет етті" делінген. 2010 жылы Торонтода өткен G20 саммиті кезінде Корольдік Канада атты полициясы (RCMP) бес адамды қамауға алды, олардың екеуі Торонто полиция қызметінің қызметкерлері болды. Қалалық және провинциялық полиция, соның ішінде ТПҚ, Канада тарихындағы ең ірі жаппай қамау операциясында 900 адамды қамауға алды. RCMP қадағалау комиссиясы RCMP-нің жасырын агенттерінің немесе оқиғаны бақылаушылардың заңсыз әрекет жасағанына ешқандай дәлел таппады.

Еуропа

1817 жылы ақпанда принц-регентке шабуыл жасалғаннан кейін британ үкіметі агитаторларға қарсы айғақтар алу үшін провокатор агенттерді пайдаланды. Сэр Джон Ретклиф – Пруссияның құпия полициясының провокатор агенті болды. Франческо Коссига, Италияның бұрынғы құпия қызмет басшысы және мемлекет басшысы, 2008 жылы полицияға жауапты министрге ұстаздар мен студенттердің наразылықтарын қалай тоқтату керектігі туралы кеңес берді: «Мен Ішкі істер министрі болғанда не істедім, соны істеуі керек. [ ] Қозғалысқа кез келген нәрсеге дайын провокатор агенттерді сіңіріңіз [ ] . Содан кейін, қол жеткізілген халықтық қолдаумен [ ] оларды қаншалықты болса, соншалықты жаралы етіп соғыңыз, оларды қоздыратын ұстаздарды да соғыңыз. Әсіресе ұстаздарды. Әрине, егде жастағыларды емес, бірақ жас ұстаздарды, иә». Тағы бір мысал 2010 жылы Францияда болды, онда полиция CGT (солшыл кәсіподақ) мүшелері болып киініп, демонстрация кезінде адамдармен әрекеттесті.

Ресей

Ресей империясындағы революционерлерге қарсы агент-провокаторлардың қызметі жақсы белгілі болды. Якоб Житомирский, Евно Азеф, Роман Малиновский және Дмитрий Богров – барлығы Охрананың мүшелері, көрнекті провокаторлар еді. 1921–1926 жылдар аралығындағы "Труст операциясы" барысында Кеңес мемлекеттік саяси басқармасы (ОГПУ) "Орталық Ресейдің монархистік одағы" деп аталатын жалған большевиктерге қарсы жер асты ұйымын құрды. Бұл операцияның ең маңызды жетістігі – Борис Савинков пен Сидни Рейллиді Кеңес Одағына әкелу болды, олар онда тұтқындалып, атылды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та Федералдық тергеу бюросының COINTELPRO бағдарламасы АҚШ-тағы саяси топтардың, мысалы Студенттік зорлық-зомбылықсыз үйлестіру комитетінің, Америка үндістері қозғалысының және Ку-Клукс-Кланның қызметін бұзу мақсатымен ФБР агенттерін саяси белсенділер кейпінде жұмыс істеуді қамтыды. Америка азаматтық бостандықтары одағы 2008 жылғы Демократиялық ұлттық конвенцияда Денвер полициясының қызметін тергеуді сұрады, онда жасырын офицерлер наразылық білдірушілердің арасынан шығарып жіберу үшін форма киген полициямен төбелес ұйымдастырған деген күдік туды, бұл өз кезегінде тағы бір форма киген офицердің бұрышпен шашыратуына әкеп соқты. 2013 жылғы мотоцикл шеруінде жасырын жұмыс істеген Нью-Йорк полициясының офицері 2015 жылы екінші дәрежелі шабуыл жасағаны, қысым көрсеткені, тәртіпсіздік тудырғаны және қылмыстық құқық бұзғаны үшін екі жылға бас бостандығынан айырылды. Ол отбасысымен бірге көлікте келе жатқан ер адамға шабуыл жасаған мотоциклшілер тобына қатысқан, ал ол ер адам мотоциклге соғып, жолын жалғастырған еді.

Интернет

Интернет ақпараттық соғыс құралы ретінде қолданылып келеді, көптеген интернет-тролльдер нақты үгіт тарату арқылы провокаторлардың ролін атқарады. Мұндай тактика елдердің, корпорациялардың және саяси қозғалыстардың мүдделерін ілгерілету үшін пайдаланылады.