Кіріспе
1277-1280 жылдар аралығында Католик шіркеуінің басшысы
Папа Николай III (Никола III; шамамен 1225 – 22 тамыз 1280), туған аты Джованни Гаэтано Орсини, 25 қараша 1277 жылдан 22 тамыз 1280 жылы қайтыс болғанға дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Ол сегіз папаның қызметінде болған римдік дворян, Папа Иннокентий IV (1243–1254) тарапынан Сан-Никола-ин-Карчере-Туллианоның кардинал-диаконы, Папа Александр IV (1254–1261) тарапынан францискан қорғаушысы, Папа Урбан IV (1261–1264) тарапынан бас инквизитор болып тағайындалды және 1277 жылғы папалық сайлауда шешілген алты айлық үзілістен кейін Папа Иоанн XXI (1276–1277) орнына келді. Ол Италияның танымал Орсини әулетінің мүшесі, римдік дворян Маттео Россо Орсинидің үлкен ұлы, алғашқы әйелі Перна Каэтаниден туған. Оның әкесі 1235 жылдан бастап Виковаро, Лиценца, Барделла, Канталупо, Роккьягиовина, Галера, Форнелло, Сант-Анджело-ди-Тиволи, Неттуно, Чивителла, Бомарцо, Сан-Поло және Кастельфолья, сондай-ақ Нероланың иесі болды; Мугнано, Сантанжело және Монтеротондоның иесі, 1241–1243 жылдары Римнің сенаторы қызметін атқарды. Оның інісі Джордано 12 наурыз 1278 жылы Николай III тарапынан Сан-Эвстахионың кардинал-диаконы болып тағайындалды. Оның інісі Джентиле Мугнано, Пенна, Неттуно және Питильяноның иесі болды. Тағы бір інісі, Монтеджорданоның Маттео Россо, 1279 жылы Римнің сенаторы (демек), Тодидің соғыс капитаны және 1281 жылы Сиенаның подестасы болды. Оның бес кіші інісі және екі қарындасы болды. Орсини әулеті бұрыннан бері бірнеше папаларды өндірген: Стефан II (752–757), Павел I (757–767) және Целестин III (1191–1198). Кейбір ғалымдардың бұрынғы пікірлеріне қарамастан, ол Парижде оқыған жоқ, бірақ оның немере інісі оқыған. Оның мансабында ол заңгер немесе теолог болғандығын көрсететін ешқандай белгі жоқ. 1277 жылы папа болғанға дейін ол ешқашан дін қызметкері болған емес.
Кардиналат
Джованни Гаэтано Орсини 1244 жылғы 28 мамырда Папа Иннокентий IV (Синибальдо Фиески) тарапынан кардиналдарды құру үшін алғашқы консисториясында оннан астам адамның бірі болып кардинал етіп тағайындалды және Сан-Никола-ин-Карцере диакониясына бекітілді. Ол Йорк, Суассон және Лаон қалаларының каноны және пребендары болды. 1244 жылдың жазында ол Папа Иннокентий IV-пен бірге Генуяға қашқан бес кардиналдың бірі болды. Ол Лионда болды және маусым және шілде айларында Лиондағы Экуменикалық кеңеске қатысты. Кардинал Орсини мен Курия 1251 жылдың мамырында император Фридрих II Гогенштауфеннің қайтысынан кейін ғана Италияға оралды. Жазды Генуя, Милан және Брешияда өткізгеннен кейін, олар 1251 жылдың қарашасында Перуджаға жетті, онда Папалық сот 1253 жылдың сәуір айына дейін үздіксіз орналасқан. Курия қазан айының ортасында Римге оралды, онда Папа мен Курия 1254 жылдың сәуір айының соңына дейін тұрақты түрде болды. Мамыр айында олар Ассизиге қажылық сапар жасады, содан кейін Ананьиге барды, онда сот маусымнан қазан айының екінші аптасына дейін болды, содан кейін олар Сицилия Корольдігінің Гогенштауфен регенті Манфредтің ізденісіне шықты. Желтоқсан айының басында Фоггия шайқасы болды, нәтижесінде Папаның әскері жеңіліске ұшырады. Иннокентий IV 1254 жылдың 7 желтоқсанында тығылған Неапольде қайтыс болды, сондықтан оның орнын басу үшін өткен жиналыс Неапольде, ол қайтыс болған сарайда өтті. Дауыс беру 12 желтоқсанда басталды, он екі кардиналдың он бірі қатысты, бірақ ешбір кандидат қажетті дауысқа ие болған жоқ. Бірақ 12 желтоқсанда кардинал Ринальдо деи Конти ди Сегни, Папа Григорий IX-тың жүрегі жақын туысы, келісімшіл ретінде танымал болды. Ол Александр IV деп аталуды таңдап, 1254 жылдың 20 желтоқсанында Неаполь соборында таққа отырды. Кардинал Джованни Гаэтано Орсини болса, кардинал ретінде алғашқы он бір жарым жылда Рим қаласында алты ай ғана болды. Бұл жердегі Курияның кемшіліктері де болды. Папа Александр IV және Курия 1255 жылдың маусым айының бірінші аптасына дейін Неапольде тұруын жалғастырды, содан кейін олар Ананьиге оралды, ал қараша айының ортасына дейін Папа Римге қайта оралды. Мұнда Курия 1256 жылдың мамыр айының соңына дейін, содан кейін ол жазғы Ананьиге, желтоқсан айының басына дейін болды. Мәселе мынада, Рим 1252 жылдан бері Касалекио графы, сенатор Бранкалеоне дельи Андалоның қолында болды, ал Гиббелиндер мен Александрды тәртіпсіз топтар бірнеше рет қуып шықты. Рим 1257 жылдың мамыр айының соңына дейін, яғни Витербода жазғы демалыс басталғанға дейін қайтадан үйде болды. Демалыс 1258 жылдың қазан айының соңына дейін созылып, сот тағы да Ананьиге келгеніне дейін созылды, 1260 жылдың қараша айының басына дейін сонда қалды. Содан кейін Папа 1261 жылдың мамыр айының бірінші аптасына дейін Латеранда тұра алды, содан кейін сот тағы да Витербоға кетті. Александр IV 1261 жылдың 25 мамырында Витербода қайтыс болды. Барлығы 78 айдың ішінде Римде 19 ай өткізді. Александр жаңа кардиналдар тағайындаған жоқ, сондықтан оның қайтысынан кейінгі сайлау жиналысына сегіз адам ғана қатысты. Сайлау ұзаққа созылды, ол 1261 жылдың 25 мамырынан 29 тамызына дейін жалғасты. Бірін-бірімен келісе алмай, кардиналдар Жакус Панталеонды таңдады, ол 1255 жылдан бері Киелі жердегі крест жорығымен Папаның легаты болған Иерусалимнің латын патриархы. Ол Папа Урбан IV болды және 1261 жылдың 4 қыркүйегінде Витербода таққа отырды. Кардинал Орсини 1262 жылдың 2 қарашасында Урбан IV-тің атынан Бас инквизитор болып тағайындалды. Кардинал Орсини 1268-1271 жылғы бірінші конклавқа қатысты және кардиналдар мен Курияға жасаған қарым-қатынасы үшін Витербо билігі мен халқына қарсы шағым хатқа қол қойған кардиналдардың бірі болды. Ол 1271 жылдың 1 қыркүйегінде Папа болып сайлану үшін келісімдікке келген кандидатты таңдау үшін Киелі Коллегияның қалған мүшелері таңдаған алты кардиналдың бірі болды. Сондықтан ол Лиеждің архидиаконы Теобальдо Висконтиді папалық таққа әкелуде маңызды рөл атқарды, ол кардинал емес еді, тіпті Италияда емес, бірақ крест жорығында болған. 1273 жылы Куриямен бірге Францияға сапар шегіп, Лиондағы Экуменикалық кеңеске қатысты. Ол 1275 жылы Лионнан Римге оралғанда Папа Григорий X-тің свитасындағы кардиналдардың бірі емес еді, сондай-ақ ол қалаға жетпей, 1276 жылдың 10 қаңтарында Папа қайтыс болған Арецтода да болған жоқ. Ол 1276 жылдың 20 қаңтарында басталған және келесі күні Папа Иннокентий V болған Пётр Тартантиздің сайлауымен аяқталған бірінші конклавқа қатыспады. Папа Иннокентий V (Пётр Тартантиз) 22 маусымда Римде Латеранда қайтыс болды. Сондықтан Папа Григорий X белгілеген ережелерге сәйкес 1276 жылдың 2 тамызында екінші конклав басталды. Он үш кардинал қатысты, оның ішінде Джованни Гаэтано Орсини де болды. Сицилия Королі Шарль I конклавтың губернаторы болып тағайындалды, оның осы лауазымда қатаң, бірақ түсінікті түрде француздық фракцияға жақын болғаны айтылады. 12 шілдеде Генуялық Оттобоно Фиески сайланды және Папа Адриан V есімін таңдады. Ол бар болғаны 39 күн өмір сүрді, Римнің жазғы ыстығынан қашу үшін Витербоға барған жерде қайтыс болды. Бернардус Гидонистің сөзіне сәйкес, ол әлі дін қызметкеріне бекітілмеген, епископқа назары жеткізілмеген және Папа ретінде таж кигізілмеген (sacerdotem promotus nec coronatus nec consecratus). Оның есімдері қалу үшін Григорий X-тың "Ubi periculum" конституциясын тоқтату болды, ол конклавтарды реттеді. Ол өз кардиналдарының кеңесімен Григорийдің ережелерін жақсартуды ниеттендірді. Кардинал Орсини талқылау мен шешімге қатысты. Оның тағайындалғаннан кейін Папа Адриан V Сицилия Королі Шарль I-ді Витербоға шақырып, әдеттегі адалдық сертін орындауын қалады және Сабинаның Субурбикарий епископын (Бертран де Сен-Мартен); Кардинал Джованни (Орсини), Сан-Никола-ин-Карцере Туллианоның кардинал диаконы; және Санта-Мария-ин-Космединнің кардинал диаконы Кардинал Джакомо (Савелли) оның тілегін орындау үшін жіберді. Шарль 24 шілдеде Римнен Витербоға келді. Өкінішке орай, Папа Адриан 18 тамызда қайтыс болды, Сицилия Королі Шарльпен келіссөздерін аяқтамай. 1276 жылдың қыркүйек айының басында Витербода үшінші конклав басталды, онда Адриан V қайтыс болды. Ашылу рәсімдері, 29 тамызда өтуі керек болған, Витербо халқының тәртіпсіз мінез-құлқына байланысты бірнеше күнге кешіктірілді. Папа Адриан жаңа кардиналдар тағайындамағандықтан, кардиналдардың саны он екі болды; Кардинал Симон де Брион әлі Францияда Папаның легаты болып қызмет етіп жатқан. Тұрмоқтар басылғаннан кейін кардиналдар жұмыстарын жылдам аяқтады. 8 қыркүйекте 1276 жылы ең үлкен Кардинал епископы, Лиссабонның Петр Юлиан бірінші дауыс беруде сайланды. Ол Иоанн XXI деп аталуды таңдап, 20 қыркүйекте Витербо соборында Кардинал Джованни Каэтано Орсинимен таж кигізілді. Иоанн XXI бұрыннан епископ болғандықтан, дінге бекіту немесе назар аудару қажет болған жоқ. Ол 1276 жылдың төртінші папасы болды. 18 қазан күні Кардинал Джованни Гаэтано Орсини, жақында қайтыс болған Кардинал Риккардо Аннибальдидің орнына, қатыса алмаған немесе таж кигізуге қабілетсіз болған Сен-Питердің бас діни қызметкері болып тағайындалды. Папа Адриан V-тің Григорий X-тың ережелерін тоқтатуы, олар кемшіліктері болғанымен, сынға ұшырады. Кейбір сыншылар тіпті тоқтатудың шындығына куәлік берген кардиналдардың, оның ішінде Кардинал Петр Юлианның өтірікші екенін немесе жойылғанын канондық емес деп мәлімдеді. Бұл, әдетте, Курияда конклавты кешіктірген бұзылушылықтарды тудырған осы бақытсыздықтардың себепшісі болған адамдар болды. Иоанн XXI дереу қарсы шабуыл жасады, 1276 жылдың 30 қыркүйегінде тоқтату орын алғанын және оның жарамды екенін нақты айтты. Луккалық Птолемей Иоанн XXI-нің осы бұйрықтың шығарылуы Кардинал Джованни Каэтано Орсинидің ұсынысы бойынша жасалғанын мәлімдейді. Кардинал Джованни Каета...
Саясат
Рим папасының тікелей басқаруындағы жерлерді айналасындағы державалар қауіп-қатер төндірді. 13 ғасырдың екінші ширегінде император Фридрих II-нің экспансионистік саясатымен қауіпке ұшырады, ол оңтүстіктегі иелігін (Сицилия мен Оңтүстік Италияны) солтүстік Италиядағы Киелі Рим империясымен біріктіруді мақсат тұтты. Ол Ломбардия мен Тоскананы бағындыруға көп уақыт пен күш жұмсады, бұл оны Папалықпен тікелей қақтығысқа алып келді. Фридрих бірнеше рет түрлі папалар тарапынан анафемаға ұшырады. Гогенштауфендерді ығыстыру үшін Папалық Франция королі Людовик IX-тың інісі, Анжу графы Карлмен келісім жасады, оны Италияға шақырып, Сицилия тағына отырып, Империяға қарсы салмақ күші болуына мүдделі болды. Бірақ ол тым сәтті болды, және Папалық өзін Анжуліктердің қатал қысымында тапты. Николайдың басты мақсаты Карл I-нің Папалыққа, Римге және Шіркеу жерлеріне деген ықпалын әлсірету еді. Николайдың понтификаты қысқа болғанымен, бірнеше маңызды оқиғалармен ерекшеленді. Ол Италиядағы Папалықтың беделін күшейтті. Хронограф Бартоломей Лукканың (Птолемей Лукканың) сөзіне сүйенсек, ол Рудольфпен, кемінде жалпы жосымен, Киелі Рим империясын төрт жеке патшалыққа – Ломбардия, Бургундия, Тусция және Германияға – бөлу туралы әңгімелесті, онда Рудольфтың патшалығы мұрагерлік болып бекітілсе, ол өзі Киелі Рим императоры ретінде мойындалатын болар еді. Николай III тіпті Неаполь және Сицилия королі Карл I-ді 1278 жылы он жылдық қызметтен кейін Рим сенаторы лауазымынан, сондай-ақ Тоскана үшін Папалық викарийі лауазымынан бас тартуға көндіре алды. 1278 жылдың шілдесінде Николай III Рим үкіметі үшін маңызды конституцияны қабылдады – Fundamenta militantis, ол шетелдіктердің мемлекеттік қызметке тағайындалуына тыйым салды. Бұл құжаттың негіздемесі тек "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam" (Матфей 16:18) деген библиялық сөз тіркесімен ғана емес, сонымен қатар Константиннің жасалма сыйлықтарымен де байланысты.
Діндарлық
Николайдың әкесі Ассизилік Францисктың жеке досы болған, ал ол өзінің көп күшін францискан тәртібіне жұмсауға мәжбүр болды. Оның 165-тен астам бұйрықтары мен хаттары осы мәселеге арналған. Ең маңыздысы, ол 1279 жылғы 14 тамызда қатаң және жеңілдетілген сақталымды ұстанатын тараптар арасындағы шиеленісті аяқтау үшін Exiit qui seminat папалық бұйрығын жариялады. Сонымен қатар, Витербо қаласының жанындағы Сориано-нель-Чиминода әдемі сарай салдырып, туысқандыққа деген шектен тыс құмарлығымен танымал болды. Ол үш жақын туысын кардинал дәрежесіне көтеріп, басқаларына да маңызды лауазымдар берді. Бұл туысқандыққа деген құмарлықты Данте де, замандас суретшілер де қынжырлап сынады, оны сәнді киімдерінде үш "кішкентай аю" (orsetti, фамилиясымен байланысты әзіл) ілінген күйде бейнеледі.
Өлім
Папа Николай III күтпеген жерден ауыр сырқатқа шалдықты. Курия сол кезде Витербо қаласында орналасқан еді. Папа Николай Кастро-Сорианодағы шалғайдағы сарайында болды. Хроника Пармансаға сәйкес, ол кенеттен санасы мен қимыл-қозғалысынан айырылды (privatus subito omni sensu et motu). Бартоломей (Птолемей) Луканың айтуынша, subito factus apoplecticus, sine loquela moritur ("көзіне бірден соққы түсіп, сөйлей алмай қайтыс болды"). Николай өзінің күнәсін мойындауға үлкермеді және 1280 жылдың 22 тамызында Витербо епархиясындағы Кастро-Сорианодағы сарайында көз жұмды. Ол екі жыл, сегіз ай, жиырма сегіз күн Папа болды. Оның мәйіті Римге жеткізіліп, Ватикан базиликасындағы Әйін Николай шіркеуіне жерленді. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі папалардың кенеттен қайтыс болуына байланысты жиі болғандай, Папа уланған деген басқа да әңгімелер тарады.
"Аспан" фильміндегі сурет
Данте "Құдайлық комедия" романының "Тозақ" бөлімінде, шіркеуде лауазымдарға ақша төлеу қылмысы – симония жасағандарға арналған, Тозақтың сегізінші шеңберінің үшінші болгиясында мәңгілікке сотталған Николай III-мен қысқаша сөйлейді. Данте әңгімесінде симония жасағандар ойықтарға бастарымен төңкеріліп қойылады, ал аяқтарының табанында жалын жандырады (XIX канто). Николай осы ордың ең басты күнәкары болды, бұл оның аяғындағы жалынның биіктігімен көрсетілген. Бастапқыда ол Дантені VIII Бонифациймен шатастырады. Шатасу жойылғаннан кейін Николай Дантеге (симония үшін) тек VIII Бонифаций ғана емес, сонымен қатар одан да жемқор папа Климент V-тің де құлдырауын болжайтынын айтады.