Кіріспе
Корольдік флоттың "Джордж V" класындағы линкоры, "Дюк Йорк" (англ. Duke of York) – Корольдік флоттың линкоры. 1937 жылдың мамырында салына бастап, кеме Джон Браун және компаниясы Клайдбанкте құрылыс жасайды және 1941 жылдың 4 қарашасында Корольдік флотқа қабылданып, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жауынгерлік қызмет көрді. 1941 жылдың желтоқсан айының ортасында "Дюк Йорк" премьер-министр Уинстон Черчилльді АҚШ-қа, президент Франклин Д. Рузвельтпен кездесуге жеткізді. 1942 жылдың наурыз және қыркүйек айлары аралығында "Дюк Йорк" конвойды сүйемелдеу міндеттерін орындады, соның ішінде "Конвой PQ 17" ауыр жабу күшінің бас кемесі ретінде, бірақ қазан айында ол Гибралтарға жіберілді, онда "H" күшінің флагманы болды.
HMS Duke of York was a battleship of the Royal Navy. Laid down in May 1937, the ship was constructed by John Brown and Company at Clydebank, and commissioned into the Royal Navy on 4 November 1941, subsequently seeing combat service during the Second World War. In mid December 1941, Duke of York transported Prime Minister Winston Churchill to the United States to meet President Franklin D. Roosevelt. Between March and September 1942 Duke of York was involved with convoy escort duties, including as flagship of the Heavy Covering Force of Convoy PQ 17, but in October she was dispatched to Gibraltar where she became the flagship of Force H.
In October 1942, Duke of York was involved in the Allied invasion of North Africa, but saw little action as her role only required her to protect the accompanying aircraft carriers. After the invasion, Duke of York was involved in Operations Camera and Governor, which were diversionary operations designed to draw the Germans' attention away from Operation Husky, the invasion of Sicily. On 4 October, Duke of York operated with her sister ship in covering a force of Allied cruisers and destroyers and the American carrier Ranger, during Operation Leader, which raided German shipping off Norway. The attack sank four merchant ships and badly damaged a further seven. On 26 December 1943 Duke of York was part of a task force which encountered the German battleship Scharnhorst off the North Cape of Norway. During the engagement that followed, Scharnhorst hit Duke of York twice with little effect, but was herself hit by several of Duke of Yorks 14 inch shells, silencing one of her turrets and hitting a boiler room. After temporarily escaping from Duke of Yorks heavy fire, Scharnhorst was struck several times by torpedoes, allowing Duke of York to again open fire, contributing to the eventual sinking of Scharnhorst after a running action lasting ten and a half hours. In 1945, Duke of York was assigned to the British Pacific Fleet as its flagship, but arrived too late to see any action before Japan surrendered. After the war, Duke of York remained active until she was laid up in November 1951. She was eventually scrapped in 1957.
1942 жылдың қазан айында "Дюк Йорк" Солтүстік Африкаға одақтастардың шабуылына қатысты, бірақ оның рөлі ұшақ тасымалдағыштарды қорғаумен ғана шектелгендіктен, көп әрекет етпеді. Шабуылдан кейін "Дюк Йорк" "Камера" және "Губернатор" операцияларына қатысты, бұл операциялар немістердің назарын "Хаски" операциясынан – Сицилияға шабуылдан – аударуға бағытталған шабуылдық операциялар болды. 4 қазанда "Дюк Йорк" өзінің бауырлас кемесімен бірге "Лидер" операциясы барысында одақтас крейсерлер мен эсминстердің күштерін және америкалық "Рейнджер" авиатасымалдағышын жауып, Норвегия жағалауындағы неміс кемелеріне шабуыл жасады. Шабуыл нәтижесінде төрт сауда кемесі батып, тағы жетісі ауыр зақымдалды. 1943 жылдың 26 желтоқсанында "Дюк Йорк" Норвегияның Солтүстік мүйісінде неміс линкоры "Шарнхорстпен" кездесетін жұмыс тобының құрамында болды. Одан кейін болған шайқаста "Шарнхорст" "Дюк Йоркке" екі рет оқ тигізді, бірақ тиімділігі болмады, ал "Дюк Йорк" 14 дюймдік снарядтарымен "Шарнхорстты" бірнеше рет соқты, оның бір мұнарасын істен шығарды және қазандық бөліміне зақым келтірді. "Дюк Йорк" линкорының қатты атысынан уақытша құтылғаннан кейін, "Шарнхорст" бірнеше рет торпедалармен соққыға ұшырады, бұл "Дюк Йоркке" қайтадан от ашуға мүмкіндік берді, нәтижесінде он жарым сағатқа созылған шайқаста "Шарнхорст" батып кетті. 1945 жылы "Дюк Йорк" Британдық Тынық мұхиты флотына флагмандық кеме ретінде тағайындалды, бірақ Жапонияның капитуляциясына дейін ешқандай әрекетке қатыса алмады. Соғыстан кейін "Дюк Йорк" 1951 жылдың қарашасында резервке жіберілгенге дейін активті қызметте болды. 1957 жылы кеме мақұлданып, металлға тапсырылды.
HMS Duke of York was a battleship of the Royal Navy. Laid down in May 1937, the ship was constructed by John Brown and Company at Clydebank, and commissioned into the Royal Navy on 4 November 1941, subsequently seeing combat service during the Second World War. In mid December 1941, Duke of York transported Prime Minister Winston Churchill to the United States to meet President Franklin D. Roosevelt. Between March and September 1942 Duke of York was involved with convoy escort duties, including as flagship of the Heavy Covering Force of Convoy PQ 17, but in October she was dispatched to Gibraltar where she became the flagship of Force H.
In October 1942, Duke of York was involved in the Allied invasion of North Africa, but saw little action as her role only required her to protect the accompanying aircraft carriers. After the invasion, Duke of York was involved in Operations Camera and Governor, which were diversionary operations designed to draw the Germans' attention away from Operation Husky, the invasion of Sicily. On 4 October, Duke of York operated with her sister ship in covering a force of Allied cruisers and destroyers and the American carrier Ranger, during Operation Leader, which raided German shipping off Norway. The attack sank four merchant ships and badly damaged a further seven. On 26 December 1943 Duke of York was part of a task force which encountered the German battleship Scharnhorst off the North Cape of Norway. During the engagement that followed, Scharnhorst hit Duke of York twice with little effect, but was herself hit by several of Duke of Yorks 14 inch shells, silencing one of her turrets and hitting a boiler room. After temporarily escaping from Duke of Yorks heavy fire, Scharnhorst was struck several times by torpedoes, allowing Duke of York to again open fire, contributing to the eventual sinking of Scharnhorst after a running action lasting ten and a half hours. In 1945, Duke of York was assigned to the British Pacific Fleet as its flagship, but arrived too late to see any action before Japan surrendered. After the war, Duke of York remained active until she was laid up in November 1951. She was eventually scrapped in 1957.
Құрылыс
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1922 жылы Ұлыбритания, Жапония, Франция, Италия және АҚШ арасында қарулану жарысын тоқтату мақсатында Вашингтон теңіз келісімі жасалды. Бұл келісім әр елге салуға рұқсат етілген кемелердің санын шектеді және капиталдық кемелердің суыру салмағын белгіледі. Бұл шектеулер 1930 жылы Лондон теңіз келісімі арқылы кеңейтілді, бірақ 1930 жылдардың ортасына қарай Жапония мен Италия осы екі келісімнен бас тартты, ал британдықтар Корольдік теңіз флотындағы заманауи линкорлардың жетіспеуіне алаңдады. Сондықтан Адмиралтейство жаңа класс соғыс кемесін құрылысқа тапсырды: Вашингтон және Лондон теңіз келісімдерінің талаптарына сәйкес, «Кинг Джордж V» кемелері жобаланған кезде екі келісім де күшінде болды. Олар сол кездегі келісімдерге сәйкес салынған жалғыз соғыс кемелері болды. Британдықтар келісімге қол қойған басқа елдердің оның талаптарын елемейтінін білгенімен, 1937 жылы құрылысы басталғанға дейін класс дизайнын өзгертуге тым кеш болды. «Дьюк оф Йорк» – «Кинг Джордж V» класындағы үшінші кеме, ол 1937 жылғы 5 мамырда Клайдбанктегі Джон Браун және Компания кеме құрылысшылығында салынды. Сол кезде Йорк герцогы атағы қолданылмайтын, оны 1936 жылғы желтоқсанда таққа отырғанға дейін король Георг VI иеленген. Соғыс кемесі 1940 жылғы 28 ақпанда суға түсіріліп, 1941 жылғы 4 қарашада құрылысы аяқталды және Скапа Флоу портындағы Әскері-теңіз флотына қосылды.
Сипаттама
Йорк герцогының кемесі құрылысы аяқталмай, толық жүкпен суға түсірілді. Кеменің жалпы ұзындығы 740 фут (226 м), ені 103 фут (31 м) және суға бату тереңдігі 29 фут (9 м) болды. Оның жоспарланған метацентрикалық биіктігі қалыпты жүктемеде 6 фут (2 м), ал толық жүктемеде 8 фут (2 м) құрады. Кеме Парсонс тісті бу турбиналарымен қозғалды, ол төрт жетекті біліктерді итерді. Бу сегіз Admiralty 3 барабанды су түтік қазандығымен қамтамасыз етілді, олар әдетте қуатты жеткізді, бірақ төтенше жағдайда одан да көп қуатты бере алатын болды. Бұл Йорк герцогына ең жоғары жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Кемеде отын майының қоры бар еді, кейіннен ол көлемге дейін арттырылды. Толық жылдамдықпен Йорк герцогының қашықтығы болды.
Қару-жарақ
Герцог Йорк кемесі 10 BL Mk VII зеңбірегімен жарақталды, олардың бірі алдыңғы жағында орналасқан Mark II екі зеңбірек мұнарасында, ал екі Mark III төрт зеңбірек мұнарасы – біреуі алдыңғы, біреуі артқы жағында болды. Зеңбіректерді 40 градусқа көтеріп, 3 градусқа түсіруге болады, ал олардың айналу бұрыштары әртүрлі болды. "А" мұнарасы 286 градусқа, ал "В" және "Y" мұнаралары 270 градусқа айнала алатын. Айналу және көтеру процесінде гидравликалық жетегі қолданылды, олардың жылдамдығы секундына екі және сегіз градусқа жететін. Кемедегі барлық зеңбіректердің салмағы зор болды, ал залп әр 40 секунд сайын берілуі мүмкін. Екінші деңгейдегі қарулар 16 QF Mk I екі мақсатты зеңбіректен тұрды, олар сегіз екі зеңбірек мұнарасына орнатылған. Mk I зеңбіректерінің максималды ұзындығы 45 градус бұрышта болды, ал әуе шабуылына қарсы биіктігі 14935,20 метрді құрады. Зеңбіректерді 70 градусқа көтеріп, 5 градусқа түсіруге болады. Зеңбіректердің қалыпты ату жылдамдығы минутына 10-12 оқ болды, бірақ іс жүзінде минутына 7-8 оқтан астам атылмады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылдың желтоқсан айының ортасында Йорк герцогы премьер-министр Уинстон Черчилльді АҚШ-қа сапарға шығарып, президент Франклин Д. Рузвельтпен кеңес өткізді. Ол 1941 жылы 22 желтоқсанда Мэриленд штатының Аннаполис қаласына келді, 1942 жылдың қаңтарында Бермудаға сынақ сапар жасады және 17 қаңтарда Черчилль әдемі ауамен үйіне қайтқанда Скапа-Флоуға аттанды. 1942 жылдың 1 наурызында ол PQ 12 конвойына жақын эскорттық қызмет көрсетті, бірге оның құрамында броненосец, крейсер және алты эсминец болды. 6 наурызда бұл күш "Дюк оф Йорк" кемесінің тағы бір әпкесі, авианосец, ауыр крейсер және алты эсминецпен күшейтілді, себебі адмирал Джон Тови неміс броненосеці "Тирпиц" конвойды тоқтатуға тырысуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. 6 наурызда неміс броненосеці теңізге шықты және шамамен сағат 19:40-та британдық теңізшілер байқады; алайда, "Викториус" ұшақтарынан жасалған сәтсіз торпедалық шабуылдан басқа, ешқандай байланыс болған жоқ. Сәуірдің басында Йорк герцогы, Король Георг V және "Викториус" авианосеці Исландия мен Норвегия арасында бірнеше конвойды Кеңес Одағына жеткізуді қамтамасыз ету үшін патрульдік қолдау күштерінің ядросын құрады. Сәуірдің соңында Король Георг V қалың тұманға түсіп, жартылай кемеге соқтығысып, суға батып, мұрын бөлігіне елеулі зақым келтірген кезде, Йорк герцогы оны ауыстыру үшін жіберілді. Ол мамыр айына дейін осы операцияларды жалғастырды, содан кейін американдық "Вашингтон" броненосеці қосылды. Қыркүйек айының ортасында Йорк герцогы QP 14 конвойын сүйемелдеді. 1942 жылдың қазан айында Йорк герцогы "H" күшінің жаңа флагманы ретінде Гибралтарға жіберілді және келесі айда Солтүстік Африкаға одақтастардың десанттарын қолдады. Осы уақыт ішінде Йорк герцогы бірнеше рет итальяндық ұшақтардың әуе шабуылына ұшырады, бірақ шабуылдар салыстырмалы түрде шағын болды және "Викториус" және басқа авианосецтерден келген ұшақтардың қамсыздандыруымен ("шатырмен") жылдам таратылды. Осыдан кейін Йорк герцогы жөндеуге Британияға оралды. Жөндеуден кейін Йорк герцогы 1943 жылдың 14 мамырынан бастап, Король Георг V және "Хау" кемелері "Хаски" операциясына, одақтастардың Сицилияға басып кіруіне аттанғанға дейін флагмандық статусын қайта алды. 1943 жылдың маусым айында "Гиарбокс" операциясы АҚШ-тың "Алабама" және "Оңтүстік Дакота" броненосецтерімен бірге Шпицберген және Кола шығанағындағы шағын операцияларды қашықтан қамтамасыз ету үшін Йорк герцогы және басқа кемелердің жүргізген кең ауқымды іздестіруін қамтыды. Келесі айда "Камера" және "Норвегияның губернаторы" кодтық аттарымен жүргізілген шатыр операциялары немістердің назарын "Хаски" операциясынан аудару мақсатында жүзеге асырылды.
Шарнхорстқа қарсы іс
1943 жылы неміс шайқас кемесі «Шарнхорст» Норвегияға көшті, ол жерден Арктикадағы Ресейге бағытталған конвойларға қауіп төндіре алатын. Норвегия фиордтарында «Тирпиц» және екі броненоссты кеме болғандықтан, Ұлыбритания мен Ресей арасындағы конвойларды эскорттау үшін Корольдік теңіз күштеріне күшті күштерді ұстау қажет болды. Немістердің бірі 1943 жылдың желтоқсан айының басында оларды байқады, ал одақтас барлау қызметі келесі конвой, JW 55B конвойы, неміс су үстіндегі кемелер шабуылдайды деген қорытындыға келді. JW 55B конвойы 22 желтоқсанда Лох-Эуден шыққан кезде, оған алыс қорғауды қамтамасыз ету үшін екі күш топтары тағайындалды. 25 желтоқсан 1943 жылы «Шарнхорст» теңізде болды деген хабарлама келіп түсті. 26 желтоқсанда сағат 09:00-ден кейін 1-ші күш крейсерлері «Белфаст», «Норфолк» және «Шеффилд», төрт эсминецпен бірге байланыс орнатты. Шамамен 09:30-да қысқаша шайқас болды, бірақ «Шарнхорст» өз қуғыншыларын озып кетті және түскі шайқастан кейін оларды қайта озып кетті. Осы уақытта 2-ші күш, оның ішінде «Дюк-оф-Йорк», «Ямайка» крейсері және төрт эсминец жақындады. «Шарнхорстпен» түнгі шайқас шамамен 17:15-те басталады деп болжанып еді. Бірақ «Шарнхорст» бағытын өзгертті және байланыс 16:32-де орнатылды, 2-ші күш кең жақтағы атысқа маневр жасады. 1-ші күшпен бірге «Белфаст» 16:47-де «Шарнхорстты» жарықтандыру үшін жұлдызды снарядтар атып жіберді. Бұл сәтсіз аяқталды, сондықтан «Дюк-оф-Йорк» өзінің бірінен жұлдызды снаряд атып, «Шарнхорстты» басты батареясы алдыңғы және артқы жағына бағытталған күйде таң қалдырды. 16:50-де «Дюк-оф-Йорк» жақындасып, толық он қарудан оқ атып, бір рет тигізді. «Шарнхорст» ауыр атысқа түскенімен, бірнеше рет «Дюк-оф-Йорк» үстінен өтіп, екі рет соқтығысты. Бір снаряд негізгі мачта мен оның сол жақ тірегінен жарылмай өтті, бірақ соққыдан қалған сынықтар негізгі іздеу радарының кабелін жойды. Бір снаряд алдыңғы мачтаның сол жақ тірегін жарылмай-ақ тесіп өтті. 16:55-те снаряд Антон және Бруно мұнараларын бұзды, бірақ «Шарнхорст» жылдамдығын сақтап, 18:24-ке дейін қашықтық ашылды, содан кейін «Дюк-оф-Йорк» 52 залптан кейін атысты тоқтатты. Соңғы залптың бір снаряды «Шарнхорсттың» бірінші қазандық бөліміне тиіп, жарылып, кемені баяулатты және оны қуып жететін эсминецтерге мүмкіндік берді. Содан кейін 2-ші күштің эсминецтері 28 торпедамен шабуылдап, үш рет тигізді. Бұл «Шарнхорстты» баяулатты, ал 19:01-де «Дюк-оф-Йорк» қайтадан атып, 19:30-да атысты тоқтатты, бұл крейсерлерге «Шарнхорстқа» жақындауға мүмкіндік берді. Он 14 дюймдік снаряд неміс шайқас кемесіне тиіп, өрт пен жарылыс тудырып, екінші батареяның көп бөлігін тоқтатты. 19:16-ға дейін «Шарнхорст» кемесіндегі барлық басты мұнаралар атысты тоқтатты және оның жылдамдығы азайды. 19:30-да «Дюк-оф-Йорк» атысты тоқтатты. Батып кеткеннен кейін және Норвегиядан көптеген неміс ауыр кемелерінің кері қайтуынан кейін, Ұлыбритания суларында күшті күштерді сақтау қажеттілігі азайды. Кеме Арктикада және тамыздың ортасынан соңына дейін «Тирпицке» қарсы «Гудвуд» сериялы әуе шабуылдарын жүргізген авиатасымалдаушыларға жасырын қызмет етті. Қыркүйекте Ливерпульде күрделі жөндеуден өткеннен және ішінара жаңартылғаннан кейін радарлық жабдықтар мен қосымша зениттік қарулар қосылды. Ол Британдық Тынық мұхиты флотына қосылып, 1945 жылдың 25 сәуірінде өзінің бауырласы «Ансонмен» бірге кемеге отырды. Кемедегі электрлік схемадағы мәселе оны Мальтада ұстап қалды, нәтижесінде ол 29 шілдеге дейін Сиднейге жетпеді, бұл кезде оған жапондықтарға қарсы жаулық әрекеттерге қатысу үшін тым кеш болды. Соғыс аяқталғаннан кейін «Дюк-оф-Йорк» өзінің бауырласы «Кинг Джордж V» кемесімен бірге Токио шығанағында өткен капитуляция рәсімдеріне қатысты. Келесі айда «Дюк-оф-Йорк» Гонконгке жапон гарнизонының берілуін қабылдауға жиналған флотқа қосылу үшін жүзіп кетті.
Соғыстан кейінгі кезең
"Дюк оф Йорк" соғыс аяқталғаннан кейін "Үй флотының" бас кемесі болды және 1949 жылдың сәуіріне дейін активтік қызметте қалды. Кеменің қоңырауы құтқарылып, Найробидегі (Кения) Йорк герцогы атындағы мектепке (кейін Ленана мектебі деп аталды) тапсырылды.
Қайта өңдеу
Өзінің қызметі барысында "Дюк оф Йорк" бірнеше рет жаңартылып, жабдықтары заманауи деңгейге жеткізілді. Төменде жүргізілген жөндеулердің күндері, орналасқан жері және жұмыстардың сипаттамасы келтірілген. Күндері Орналасқан жері Жұмыстың сипаттамасы 1942 жылғы сәуір Розит 8 × бір Оерликон 20 мм зениттік пушкасы қосылды. 1942 жылғы желтоқсан – 1943 жылғы наурыз Розит 14 × 20 мм зениттік пушкасы қосылды. 1944 жылдың басында 2 × бір 20 мм зениттік пушкасы алынып тасталды; 2 × екі түлікті 20 мм зениттік пушкасы қосылды. 1944 жылғы қыркүйек – 1945 жылғы сәуір Ливерпуль 2 × 4 оқты 40 мм зениттік пушкасы қосылды, 2 × 8 оқты 2 pdr pom pom зениттік пушкасы қосылды, 6 × 4 оқты 2 pdr pom pom зениттік пушкасы қосылды, 14 × екі түлікті 20 мм зениттік пушкасы қосылды, 18 × бір түлікті 20 мм зениттік пушкасы алынып тасталды, Ұшақтарға арналған жабдықтар алынып тасталды. 273 типті радар алынып тасталды, 281 типті радар 281B типті радармен ауыстырылды, 284 типті радар 2 × 274 типті радармен ауыстырылды; 277, 282 және 293 типті 2 радар қосылды. 1946 4 × 4 оқты 2 pdr pom pom зениттік пушкасы қосылды, 25 × бір түлікті 20 мм зениттік пушкасы алынып тасталды.