Кіріспе

1916 жылғы Корольдік әскери-теңіз флотының «Renown» кластығына жататын крейсері HMS Repulse Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әскери-теңіз флоты үшін салынған екі кемелердің бірі болды. Бастапқыда жақсартылған нұсқасы ретінде жоспарланған, бірақ соғыс басталғанда құрылысы тоқтап, уақытында дайын болмайтыны анықталды. Адмирал лорд Фишер теңіз лорды болғаннан кейін, оны жылдам құрылып, қызметке кіретін крейсер ретінде қайта құруға рұқсат алды. Теңіз құрылысы директоры (DNC) Юстас Теннисон д'Эйнкорт адмирал лорд Фишердің талаптарына сай жаңа жобаны тез дайындады, ал құрылысшылар кемені 15 айда тапсыруға келісті. Олар бұл мақсатқа толық жете алмаса да, кеме 1916 жылғы Ютландия шайқасынан кейін бірнеше ай өткен соң тапсырылды. «Репульс» және оның бауырлас кемесі аяқталғаннан кейін әлемдегі ең жылдам капиталдық кемелер болды. «Репульс» 1917 жылы Хелиголанд шығанағының екінші шайқасына қатысты, ол соғыс кезінде болған жалғыз шайқасы еді. Соғыстар арасында кеме екі рет қайта жаңартылды: 1920 жылдардағы жөндеу оның бронялық қорғанысын арттырды және шағын жақсартулар жасалды, ал 1930 жылдардағы жөндеуі мұқият болды. «Репульс» 1923-1924 жылдары «Special Service Squadron» эскадрильясымен дүниежүзілік саяхатқа қатысты және 1936-1939 жылдары Испания азаматтық соғысы кезінде халықаралық кемелерді қорғады. Кеме Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы айларында неміс рейдтік кемелерін және блокаданы бұзушыларды іздеді. 1940 жылдың сәуір-маусым айларында Норвегия кампаниясына қатысып, 1941 жылы неміс «Бисмарк» линкорларын іздеді. «Репульс» 1941 жылдың тамыз-қазан айларында Жақсы Үміт мүйісінен әскерлік конвойды сүйемелдеді және Шығыс Үндістан әскерлеріне бағындырылды. Қараша айында ол алыс Шығыстағы британдық иеліктеріне қарсы жапондық агрессияны тоқтату үшін Z күшіне тағайындалды. «Репульс» және оның серігі, линкор 1941 жылдың 10 желтоқсанында британдық Малайяға десант түсіруге тырысқан жапондық авиациясымен батты. 2023 жылдың желтоқсанында Телук Кемпедак жағажайында «Репульс» және «Уэльс принці» еске алу үшін ескерткіш орнатылды. Ескерткішті Паханг штатының патшасы Абдулла ашты.

Дизайн және сипаттама

Адмирал лорд Фишер жаңа кемелерге қойылатын талаптарын алғаш рет 1914 жылғы 18 желтоқсанда, кемелер мақұлданбастан бұрын Кеме құрылысы директорына (DNC) ұсынды. Ол ұзын, кеңейтілген мұрынды, «пре-дредноут» сияқты, бірақ биік, екі екі зеңбірек мұнарасында төрт 15 дюймдік зеңбірек, жоғары орналасқан және тек зеңбірек қалқандарымен қорғалған жиырма зеңбірекпен жабдықталған торпедалық қайықтарға қарсы қару-жарақ, май отынымен 32 түйін жылдамдық және «крейсерлік кеме» деңгейінде броняны қалаған. Бастапқы есептемелерге 26 желтоқсанға дейін шағын түзетулер енгізілді және 30 желтоқсанда алдын ала жоба аяқталды. Келесі аптада DNC бөлімі екі соғыс кемесіне жеткізілген материалды қарап, жаңа жобада не қолдануға болатынын анықтады. Қолданылатын материалдар құрылысшыларға берілді, олар DNC бөлімінен 1915 жылғы 25 қаңтарда екі кеменің қаңқасын салу үшін жеткілікті ақпарат алды, өңгертілген келісімшарттар 10 наурызда аяқталмастан бұрын. «Репульс» кемесінің жалпы ұзындығы 794 фут (242 м), ені 89 фут (27 м) және максималды сусыру тереңдігі 29 фут (9 м) болды. Ол қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде сусыратын. Кемеде әдетте май отынының белгілі бір көлемі тасымалданды, бірақ максималды сыйымдылығы белгілі бір көлемді құрады. Толық сыйымдылықта ол белгілі бір жылдамдықпен жүзе алатын. Кемеде үш екі зеңбірек гидравликалық түрде басқарылатын 42 калибрлі БЛ 15 дюймдік Mk I зеңбірегі орнатылған, «А», «Б» және «Y» мұнаралары алдыңғы жағынан артқы жағына қарай орналасқан. Артқы түтікке жақын палубада ұшаққа қарсы зеңбіректер орналасқан. «А» зеңбірек платформасының екі жағында торпедаға арналған екі су асты түтігі орналасқан. «Репульс» кемесінің Крумп цементтелген бронялық белдеуі кеменің ортасында белгілі бір қалыңдыққа ие болды. Оның зеңбірек мұнаралары қалыңдығы белгілі бір шамада, ал шатыры қалыңдығы белгілі бір шамада болды. Жобаланған жоғары тартымды болат палубалардың қалыңдығы белгілі бір диапазонды құрады. 1916 жылғы Ютландия шайқасынан кейін, кеме әлі де толықтырылып жатқанда, журналдардың үстіндегі бас палубаға жоғары тартымды болаттың қосымша қабаты қосылды. «Репульс» кемесіне корпустың бір бөлігіне енгізілген торпедаға қарсы шығыңқы орнатылды, ол торпеданы корпустың өзіне тиіспей бұрып, су астындағы жарылысты бетке шығаруға арналған. Осы қосымшаларға қарамастан, кеме әлі де тік түсетін оқтарға осал деп есептелді, сондықтан «Репульс» 1916 жылғы 10 қарашадан 1917 жылғы 29 қаңтарға дейін Розитте қайта жабдықталды, журналдар мен рульдік механизмдер үстіндегі палубаларға қосымша көлденең броня, салмағы шамамен белгілі бір тонна қосылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Репульс 1915 жылғы 25 қаңтарда Джон Браун, Клайдбанк, Шотландияда салына бастады. Кеме 1916 жылғы 8 қаңтарда суға түсіріліп, 18 тамызда, Ютландия шайқасынан кейін аяқталды. Оның құрылысына 2 829 087 фунт стерлинг жұмсалды. Неміс кемелері – II барлаушы күштердің төрт жеңіл крейсері, сегіз эсминец, мина сығушы үш дивизия, сегіз Sperrbrecher (корк толтырылған траулер, миналарды батып кетпей жарылтуға арналған) және екі траулер – таңғы сағат 7:30-да, көтеріліп жатқан күннің силуэтімен байқалды, олар сыпырылған бағытты белгілеуге арналған. Жеңіл крейсерлер жеті минуттан кейін алдыңғы пулеметтерінен оқ ашты. Немістер бұған жауап ретінде тиімді түтін пердесін қойды. Британдықтар істі жалғастырды, бірақ түтін ішінде көптеген кіші кемелердің жайын жоғалтып, мүмкіндік болғанда жеңіл крейсерлерге отты шоғырландырды. "Репульс" көп ұзамай бөлініп, жау кемелеріне қарсы толық жылдамдықпен алға жүгірді. Ол шамамен 9:00-де атыс бастады, соғыс кезінде жеңіл крейсерге бір рет соққы берді. Неміс жауынгерлік кемелері – және – шамамен 9:50-де байқалғанда, британдықтар оларды қуып шығуды тоқтатты, ал "Репульс" олардың кері шегінуін қамтамасыз етті, оған шамамен 10:40-та түскен қатты тұман көмектесті. Кеме соғыс кезінде барлығы 54 15 дюймдік снарядты атып, "Кёнигсберг" жеңіл крейсеріне бір рет соққы берді, бұл оның жылдамдығын уақытша төмендетті. 1917 жылғы 12 желтоқсанда "Репульс" соғыс крейсерімен соқтығысқанда зақымдалды. Ол 1918 жылғы 21 қарашада Скапа-Флоудағы Ашық теңіз флотының берілуіне қатысты. Бұл жөндеуге 860 684 фунт стерлинг жұмсалды. "Репульс" 1921 жылғы 1 қаңтарда қайтадан іске қосылып, Атлант теңіз флотының крейсерлік эскадрильясына қосылды. 1923 жылғы қарашада "Худ", "Репульс" және 1-ші жеңіл крейсерлік эскадрильяның бірнеше кемелері Панама каналы арқылы батыстан шығысқа қарай әлемді аралап шықты. Олар он айдан кейін, 1924 жылғы қыркүйек айында, үйлеріне оралды. Крейсерлік эскадрилья 1925 жылғы ақпанда Лиссабонға барып, Васко да Гама мерекелеріне қатысып, кейін Жерорта теңізіне жаттығулар өткізуге барды. 1925 жылғы қарашадан 1926 жылғы шілдеге дейін қайтадан жөндеуден өтті. Оның алдыңғы жағына жоғары бұрышты басқару орны (HACP) қосылды. Кеме ортасындағы үш бұрыштан тұратын 4 дюймдік қондырғыны орнына тұрақты катапульт орнатылды. Кемедегі екі "Фейри III" ұшағын орналастыру үшін артқы түтікшелердің әр жағына ангар салынды. Бір ұшақты палубада, екіншісін катапультта тасымалдауға болады. Ұшақтарды басқару үшін әр ангардың үстінде электрлік крандар орнатылды. Төрт 4 дюймдік зениттік қарулар жылжытылды, бір жұп артқы түтікшеге, ал екінші жұп алдыңғы түтікшеге, ал екінші жұп алдыңғы палубаға орналастырылды. Төрт прототипті QF 4 дюймдік Mark XV қос мақсатты пулеметтері Mark XVIII қос пулеметтерімен қосылды. Екі сегіздік Mark VI 2 фунттық монументтер алдыңғы түтікке ілеспелі кондиционерлік мұнара платформасының кеңейтулеріне орнатылды. Бұлардың үстіне 0,5 дюймдік Vickers Mark III пулеметін орнату үшін төрт бұрышты Mark II* қос тұтқасы қосылды. "Репульс" екі жоғары бұрышты басқару жүйесімен әуе кемелеріне қарсы бағыттаушыларды алды, бірі Mark II алдыңғы жағында және Mark I* артқы жоғарғы құрылыстың үстінде тұғырға орнатылған. Су астындағы екі торпеда түтігі алынып тасталды, бос орындар бөлініп, қойма бөлмелеріне айналдырылды. 1936 жылғы сәуірде қайтадан іске қосылғанда "Репульс" Жерорта теңіз флотына тағайындалды. Ол 1936 жылдың соңында Испанияда Азамат соғысы басталғаннан кейін Валенсия мен Пальма-де-Майоркадан 500 босқынды Марсельге (Франция) тасымалдады. 1937 жылғы 20 мамырда Спитхедте король Георг VI үшін корольдік флоттың шолу рәсімі өтті. 1938 жылғы шілдеде "Репульс" Хайфаға Араб көтерілісі кезінде тәртіпті сақтау үшін жіберілді. Ол 1939 жылғы мамыр айында Канадаға жасаған сапарында король мен патшаны тасымалдау үшін таңдалды және ол 1938 жылғы қазаны мен 1939 жылғы наурызы аралығында осы рөлге қайта дайындалды. 4 дюймдік қос зениттік қарулар тағы екі Mark V-ке ауыстырылды және қосымша екі төрт еселенген .50 калибрлі монтаждау қосылды. Патша мен патшайым ақырында лайнерде саяхаттады, ал "Репульс" оларды саяхаттың бірінші жартысында ертіп жүрді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда "Репульс" "Үй флотының" крейсерлік эскадрильясының құрамына кірді. Ол Норвегия жағалауында және Солтүстік теңізде неміс кемелерін іздестіріп, соғыстың алғашқы екі айында блокаданы сақтау үшін патрульдік қызмет атқарды. Соғыстың басында 4 дюймдік үштік зеңбірек орнатымы 8 ұңғылы 2 фунттық зеңбірек орнатымымен ауыстырылды. Қазан айының соңында ол авианосецпен бірге Галифаксқа конвойларды қорғау және неміс рейдтік кемелерін іздеу үшін жіберілді. "Репульс" пен "Фьюриус" 23 қарашада Галифакстан шығып, қарулы сауда крейсерін батып кеткеннен кейін неміс "Шарнхорст" әскери кемесін іздестірді, бірақ "Репульс" дауыл кезінде күшті толқындардан зақымданып, портқа оралуға мәжбүр болды. "Репульс" 1939 жылдың 10-23 желтоқсаны аралығында 1-ші канадтық жаяу әскер дивизиясының көп бөлігін тасымалдаған конвойды сүйемелдеді және "Үй флотына" қайта тағайындалды. 1940 жылдың ақпанында ол авианосецпен бірге Виго (Испания) қаласынан қашып шыққан алты неміс блокада бұзушысын іздестіруге қатысты. "Репульс" 1940 жылдың сәуір-маусым айларында Норвегия кампаниясы кезінде одақтастардың операцияларын қолдауға тағайындалды. 7 сәуірде "Репульс" және "Үй флотының" басым бөлігі Солтүстік Атлантикаға шығуға тағы бір әрекет жасау деп есептелгенді ұстау үшін теңізге шығуға бұйрық алды. Келесі күні кеме неміс кемесін іздеу үшін жіберілді, бірақ "Репульс" келгенге дейін бұл кеме неміс крейсері "Адмирал Хиппер" тарапынан батып кеткен еді. Сондықтан "Репульсқа" Норвегия жағалауындағы Лофотен аралдарының оңтүстігінде өз әпкесі "Ренаунмен" кездесуге бұйрық берілді. 12 сәуірде "Репульс" Scapa Flow-ға отын құю үшін қайтаруға бұйрық алды және қайтып келген кезде әскер конвойын сүйемелдеді. Маусымның басында кеме Солтүстік Атлантикаға неміс рейдтік кемелерін іздеуге жіберілді және Норвегияны эвакуациялауға қатыспады. "Ренаун" мен 1-ші крейсерлік эскадрильясының сүйемелдеуімен "Репульс" шілде айында неміс соғыс кемесі "Гнейзенауды" Тронхеймнен Германияға қарай жүзіп бара жатқанда тоқтатуға тырысты. 1941 жылдың мамырына дейін кеме конвойларды сүйемелдеді және неміс кемелерін іздеуге тырысты. 22 мамырда "Репульс" WS8B конвойын сүйемелдеуден неміс "Бисмарк" әскери кемесін іздеуге ауыстырылды, бірақ 25 мамырда отын азайып қалғандықтан іздеуді тоқтатуға мәжбүр болды. Кеме маусым мен тамыз аралығында қайта жабдықталды, сегіз "Оерликон" автоматты зеңбірегі және 284 типті беттік артиллериялық радары орнатылды.

Z күші

1941 жылдың соңында Уинстон Черчилль жапондықтардың күтілетін шабуылдарын болдырмау үшін Сингапурға бір заманауи ұшақ тасымалдаушы кемесімен бірге жылдам капиталдық кемелердің шағын тобын жіберуді шешті. Қараша айында Үнді мұхитында болған "Репульс" кемесі Сейлонның Коломбо қаласына жаңа соғыс кемесімен кездесуге жіберілді. Ұлыбританияның "Уэльс Принці" және "Репульс" кемелері мен оларды сүйемелдеген эсминецтер Z күшін құрады, олар 1941 жылдың 2 желтоқсанында Сингапурға келді. 8 желтоқсан күні кешке Z күштері жапондық әскер конвойын жоюға және жапондықтардың артынан қонуынан армияның теңіз жақтарын қорғауға шықты. 9 желтоқсан күні түстен кейін Z күштері байқалды, ал бірнеше жапондық крейсерлердің гидросамолеттары британдық кемелерді түстен кейін анықтап, қараңғыға дейін оларды қадағалап отырды. Әдмирал сэр Том Филлипс жапондықтар ескертілгендіктен операцияны тоқтатуды шешті. Z күштері кешке қарай кері қайтты, жапондықтарды Сингораға қарай бара жатқандарына көндіруге тырысқаннан кейін. 10 желтоқсанда сағат 00:50-де адмирал Филлипс Куантанға жаудың қонғандығы туралы сигнал алды және сол сәйкес бағытын өзгертті, таңға жақын келгендей болсын үшін. Экипаж Z күшін 02:20-де байқап, олардың орнын хабарлады және бес торпеда атып жіберді, олардың барлығы да өткізіп алды. Осы мәліметке сүйенсек, жапондықтар таңертеңнен бұрын 11 барлау ұшағын Z күшін іздеуге жіберді. Бірнеше сағаттан кейін Сайгонға орналасқан 22-ші әуе флотилиясының 86 бомбалаушы ұшағы бомбалар немесе торпедалар алып ұшып кетті. Митсубиши G3M барлаушы-бомбалаушы ұшағының экипажы британдық кемелерді 10:15-те байқап, бірнеше хабарды радио арқылы жіберді. Ұшқышқа байланыс орнатып, басқа жапондық бомбалаушылар ұшатын бағытты белгілеуді тапсырды. Бірінші шабуыл 11:13-те басталды, онда сегіз G3M бомбалаушы ұшағы 11500 фут (3505 м) биіктіктен бомба тастады. Соғыс крейсеріне екі бомба түсіп, одан кейін үшінші бомба ангарға еніп, төмендегі бронепалубаға жарылды. Бұл оқиғадан бірнеше адам қаза тауып, кеменің Supermarine Walrus су ұшағы зақымдалды, содан кейін өрт қаупін жою үшін оны жағына итеріп жіберді. Жапондық бомбалаушы ұшақтардың бесеуі қарсы әуе шабуылына зақымданды, екеуі қатты зақымданып, дереу Сайгонға оралды. Келесі шабуылдарда "Репульс" кемесін оның капитаны Билл Теннант шеберлікпен басқарды, ол 19 торпедадан және G3M-нен қалған бомбалардан аулақ болды. Алайда, "Репульс" 17 Mitsubishi G4M торпедалық бомбалаушы ұшақтарының синхронды шабуылына ұшырады және тез арада төрт-бес торпедаға ұшырады. "Репульс" кемесінің зенитшілері екі ұшақты атып түсіріп, тағы сегізін қатты зақымдады, бірақ торпедадан келген зақым өлімге әкелді. 12:23-те "Репульс" кемесі сол жаққа қатты еңкейіп, тез суға батып, 508 офицер мен теңізшінің қазасымен кеме қалдықтарына айналды. Эсминецтер аман қалғандарды, соның ішінде капитан Теннантты да құтқарып алды.

Қалдық

Апат орны 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау заңына сәйкес 2002 жылы, суға батқаннан кейін 60 жыл өткен соң "Қорғалатын орын" деп белгіленді. Тірі қалғандар "Репульс" кемесіне бес торпеда тигенін айтты, төртеуі сол жаққа, біреуі оң жаққа. Сол жақтағы төрт соққының екеуі кеменің орта тұсына, біреуі артқы мұнараның тұсына, ал екіншісі винттерге жақын болды. Оң жақтағы соққы кеменің орта тұсына тиген. 2007 жылғы суға түсу экспедициясы апат орнын қарап тексеру арқылы тек екі соққыны растай алды: сол жақтағы винттерге жақын және оң жақтағы кеменің орта тұсына тиген. Өкінішке орай, экспедиция кезінде апат орнының сол жақтағы орта бөлігі теңіз түбінде көмілгендіктен, сол жердегі соққылар расталмады. Дегенмен, сол жақтың артқы мұнарасының тұсына қол жеткізілді, бірақ тірі қалғандардың айтуынша торпеданың тигеніне ешқандай белгі табылмады. 2014 жылдың қазан айында The Daily Telegraph газеті "Уэльс принці" мен "Репульс" екі кемесі де металл жинаушылардың жарылғыш заттармен "қиратылғанын" хабарлады. 2023 жылдың мамырында Қытайдың "Chuan Hong 68" кемесі апат орнынан төмен фондық болатты заңсыз жинап әкеткені хабарланды.