Кіріспе

Осман империясының ұлы визирі 1565 - 1579 жылдар аралығында Соколу Мехмед-паша (;; 1505 – 11 қазан 1579) – серб тегінен шыққан Осман мемлекет қайраткері. Осман Герцеговинасында православиелік христиан отбасында туған Мехмед, жас кезінде "қан салығы" деп аталатын жүйенің бөлігі ретінде Османдық девшirme жүйесі арқылы христиан балаларын офицерлер немесе мемлекеттік әкімшілер ретінде тәрбиелеу мақсатында жаңасары ретінде қызметке алынды. Ол Осман империясының әкімшілік жүйесінде жоғарылап, императорлық гвардия қолбасшысы (1543–1546), Флоттың Бас адмиралы (1546–1551), Румелияның генерал-губернаторы (1551–1555), Үшінші визир (1555–1561), Екінші визир (1561–1565) және Ұлы визир (1565–1579, барлығы 14 жыл, үш ай, 17 күн) лауазымдарын атқарды. Ол Сулейман Шаңқау, Селім II және Мурад III үш сұлтанның кезінде мемлекеттік істерді басқарудағы жалғыз заңды өкілі ретінде шамамен 15 жыл қызмет етті. 1579 жылы қаныпешене өлтірілді.

Алғашқы жылдар

Соколудың туған аты, әлде Баджика болған. Ол, Серб православие шіркеуіне адал, қарапайым қойшылар отбасында, қазіргі Рудоның жанындағы Соколовичиде (т. Соколь) дүниеге келгендігі айтылады. Ол туыстарын (мұсылман және христиан) маңызды лауазымдарға тағайындады, соның ішінде Соколлу Мустафа-паша, Макарие Соколович, Ферхад-паша Соколович, Синан бег Болжанич, Соколлузаде Лала Мехмед-паша және Лала Мустафа-паша. Ол туған жеріне барғанда анасы оның бетіндегі туған белгісінен танып, отыз жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет баласын құшақтады. 1540 жылы Осман империясының вассалы, Венгрия королі Иоанн Заполья қайтыс болғаннан кейін, Киелі Рим императоры Фердинанд I Запольяның жерлерін (Шығыс Венгрия Корольдігін) қосып алуға тырысты. Венгрия диетасы Заполья мен Изабелла Ягеллонның ұлы Иоанн Сигизмунд Запольяны Венгрия королі етіп сайлады, бұл Надьварад шартын бұзды, және Фердинанд I Венгрияға шабуыл жасады. Королева Изабелла ұлы үшін Венгрияны басқаруға күш салды. Иоаннның регент етіп тағайындаған Фратер Георг Мартинуцци оған қарсы болды (кейіннен ол осы қақтығыстағы еңбегі үшін кардинал атағын алды). Фердинанд I 7000-нен астам сарбазбен келген жалдамалы әскербасшысы (кондотьер) Бартоломео Кастольдоны жіберді, олар Чаннад маңында Пьер Петрович басқарған жасақты талқандап, 2500-нен астам сарбазын өлтірді. Сұлтан дереу Соколлу Мехмед-пашаға Венгрияға аттануды бұйырды, ол 90 000 сарбаз бен елу төрт зеңбірек жинады, сондай-ақ Смедерево, Видин және Никополис пашаларын шақырды. Оның әскері Сирмиядағы Сланкаменге жеткенде, Георг Мартинуцци Мехмедтен Трансильванияға шабуыл жасамауын өтінді, себебі ол сұлтанның иелігінде қалған еді. Мехмед келіссөз ұсыныстарын қабылдамады, Осман әскерін Трансильванияға бастап, көп ұзамай Бечей, Бечкерек, Чаннад және Липпаны қоса алған 16 қаланы басып алды. Осы жорықта Соколу өзімен ортақ этностығын көрсету арқылы жергілікті серб гарнизондарын өз жағына тартты. Мехмед келесі жылдарды бейбітшілікте өткізіп, мемлекетті басқарды. 1563 жылы Мехметтің туған інісі Соколлу Мустафа-бей Босния санджағының санджақбегі болды.

Ұлы везир

1565 жылы маусымда Ұлы везир Семиз Али-паша дүниеден озды. Сұлтан Сүлеймен Соқоллу Мехмед пашаға үлкен сенім артып, оны осы қызметке тағайындады.

Габсбургтермен соғыс

1565 жылдың соңы мен 1566 жылдың басында Киелі Рим императоры Максимилиан II мен Сұлтан Сулейман арасындағы шиеленіс күшейді. Максимилиан Телли Хасан-паша бұрын басып алған қалаларды өзіне қайтаруды қалады. Келіссөздер сәтсіз аяқталғанда, Максимилиан соғыс жариялады және Ұлы визир Соколлу Мехмед-паша өзінің туысы Босниялық Соколлу Мустафа бейге Максимилианға қарсы жорық жасауды бұйырды. Соколлу Мустафа Крупа және Двор-на-Уни қалаларын жаулап алды. Сұлтан бірден Киелі Рим империясына қарсы соғыс жариялады, ал Соколлу Мехмед әскердің ілгерілеуіне дайындық бастады. Ұлы визир Осман әскерінің басты бөлігімен басқарған Сұлтанның келуіне дайындық жұмыстарын жүргізді. 50 күннен кейін олар Белградқа жетті. Земун арқылы өтіп, әскердің бір бөлігі Вараждинді кесіп өтіп, Венаға қарай бет алмас бұрын Эгарды шабуылдады. Никола Шубич Зринский (Миклош Зриньи) санджақбей Тирхал Мохаммедті жеңіп, оны және ұлын өлімге жіберді, сондай-ақ 17 000 дукатты тартып алды. Бұл Сұлтанның ашуын тудырды, ол Соколлу Мехметтің әскерін Сигетварды қоршауға жіберді, ал Сулейман Харсангта қалды. Будиннің қолбасшысы Арслан-паша Варпалота, Веспрем және Тата қалаларын жоғалтты. Сұлтан Арсланның басын әкелу үшін он бес сарбаздан тұратын отрядты жіберді, бірақ Арслан үш күн бұрын әскерін тастап, Сұлтанға қарай жолға шыққан еді. Сұлтан Соколлу Мехметке ұлдары Курт бей мен Хасан беймен бірге Печке келді. Соңында 100 000-нан 300 000 сарбаз бен 300 зеңбірекке ие Осман әскері Сигетварды қоршап алды. Сигетвар шайқасы Османның жеңісімен аяқталды, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Екі қолбасшы да шайқаста қаза тапты: Зринский соңғы шабуылда қаза тапса, Сүлеймен Ұлы түріктер жеңіске жеткенше, шатырында табиғи себептерден қайтыс болды. Роберт Уильям Фрейзердің мәлімдемесіне сәйкес, қоршау кезінде қамалға 10 000-нан астам үлкен зеңбірек доптары атылды. Соколлу Мехмед-паша Сұлтанның өліміне куә болғандардың барлығын өлімге жіберді және Сүлейменнің денсаулығының нашарлығына байланысты міндеттерін орындай алмайтынын, Сигетварда емделіп жатқанын, ал ол Сұлтанның атынан әрекет ететінін жариялады. Соколлу Мехмед Сигетварды басып алуға қатысқандарды марапаттады және сарбаздардың жалақысын арттырды. Ол әскердің бір бөлігін Бабоксаны басып алуға жіберді. Алайда татарлар Сұлтанның өлімі туралы хабарды таратты, содан кейін Соколлу Мустафа бей әкесінің өлімі туралы ханзаде Селимге хат жазды. Селим дереу Шремге қарай аттанды. Вуковарға келген соң Соколлу Мехмед оған Белградқа барып, империяны ресми түрде және тиімді түрде иелену үшін әскерін қарсы алудың дұрыс екенін жазды. Селим Белградқа оралды, ал Мехмед әскерге қалаға қарай жорық жасауға бұйрық берді. Сұлтан қайтыс болғаннан кейін қырық күн өткен соң, 1566 жылдың қазан айында, әскер Белградқа жолға шықты. Белградқа бара жатқан жолдың төртінші аялдамасында, Сүлейменнің өлімінен 48 күн өткен соң, Соколлу Мехмед салтанатты түрде Құран оқу кезінде Сұлтанның өлімін жариялады. Соколлу Мехмед Сүлейменнің денесін бальзамдап, әскерге Белградта жаңа Сұлтанмен кездесуге баруды бұйырды. Үш рет шеруден кейін әскер Сремска Митровицаға жетті. Мехмед Селимге уәзірлерге, пашаларға және әскерге сыйлықтар жіберуге кеңес берді, бірақ Селимнің кеңесшілері жаңа Сұлтанды бұған көндірді. Соколлу Мехмед Белградқа барып, Селим II-ге өзінің Сұлтаны ретінде адалдық ант берді, ал Селим оны өзінің Ұлы визирі ретінде бекітті. Аскерлер арасында бүлік шығатынын күтіп, Соколлу Мехмед Сүлейменнің денесін Константинопольге жіберіп, иеничарлар мен басқа да лауазымды тұлғаларды тәртіпке келтірді, олар бұрынғы еңбектері үшін көбірек өтемақы талап етті. Белградта Сұлтан Селим II кеңес шақырды, өйткені оның кейбір жақын қызметкерлері оны ашық мазақтап отырды. Соколлу Мехмед оған барлық нәрсені тиімді басқаруға кепілдік берді және әскерлерге сыйлықтар таратып, олардың адалдығын қайтарып алу үшін оларды жомарттықпен марапаттады. Белградта болған бесінші күні Сұлтан, Соколлу Мехмед және әскер Константинопольге қарай жолға шықты. Империяның астанасына қайтып оралар алдында, бүлік шықты және қалаға апаратын жол бөгелді, Соколлу Мехмед пен Ахмет Паша қалаға кіру үшін пара беруге мәжбүр болды. Соколлу Мехмед Сұлтанды жанисарларға әдемі сыйлықтар мен жоғары жалақы беруге уәде беруге көндіргеннен кейін тәртіп қалпына келтірілді. Келесі күні таңертең әр яничарға 40 дукат және қосымша 20 дукат бонус ретінде стандартты жалақы берілді. Көп ұзамай әскерилердің басқа салалары, сипахилер...

Суматраға экспедиция

Соколудың ең үлкен жауапкершіліктерінің бірі – 1567 жылы Осман империясының Суматраға жорық жоспарлау болды. Сол кездегі тарихи жазбалар Соколудың жорықтың стратегиялық орындалуында белсенді роль атқарғанын және логистика мәселелерінде өте мұқият болғанын көрсетеді. Кейін Соколу өзі де экспедицияға қолбасшы ретінде қатысты. Осы тарихи жазбаларға сәйкес, 1567 жылдың қараша және желтоқсан айларында Соколу және оның экспедициясы Ачехке он бес толық қаруланған соғыс галереясымен және екі көліктік галереямен аттанды. Ачехке келген соң, Суматра сұлтаны экспедицияның барлық мүшелерін өзінің бұйрықтарын орындауға шақырды. Ол Мысырдың губернаторына қасиетті қалаларға баруға ниеттенген мұсылмандар үшін қолайлы жағдай жасау мақсатында, осы каналдың мүмкіндігін бағалау үшін архитекторлар мен инженерлерді жіберуді бұйырды. Үкімет әлсіреп бара жатқан тұста, Соколу Мехмед-паша Осман империясының шекарасын кеңейтуге үлгерді. 1570 жылы ол Синан-пашаны Арабияны жаулап алуға жіберді. Синан-паша Хиджаз және Йемендегі әскери жорығын аяқтағаннан кейін Меккеде Сұлтан Селім II билігін ресми түрде жариялады. 1571-1572 жылдары Мехметтің әйелі Исмихан Сұлтан (немесе Эсма Хан Сұлтан) бұйрығымен әйгілі сәулетші Мимар Синан Соколу Мехмед-паша мешітін салдырды. Константинопольге арналған авторитеттік нұсқаулықта бұл мешіт "Истанбұлдағы кіші мешіттердің ең әдемісі, Синанның шағын шедеврі" деп сипатталған. Соколу Мехмед-пашаның Ұлы визир ретіндегі кезінде Османдық әскери-теңіз күштері мен армиясы 1571 жылы Кипрді Венециядан басып алды. Кипрді басқару Мехметтің ескі досы, араб Ахмет-пашаға тапсырылды. Кипрдің басып алынуы Папа, Испания, Неаполь және Сицилия, Венеция Республикасы, Генуя, Тоскана және Мальта рыцарларынан құралған Киелі Лиганың құрылуына әкелді. 1571 жылдың 7 қазанында Дон-Жуан басқаратын коалиция флоты Лепанто шайқасында Мюеззинзаде Әли-паша басқаратын Осман флотын жеңіске ұшыратты. Соколу Мехмед-паша Пьяле-паша мен жаңа бас адмирал Улуч Әли Рейске Империяның қираған флотын қайта құру үшін барлық қажетті құралдар мен ресурстар берілгенін қамтамасыз етті. 1572 жылдың шілдесіне қарай Осман флотында толық жабдықталған 250 әскери кеме болды, "оның ішінде Жерорта теңізінде бұрын-соңды көрілмеген ең үлкен сегіз кеме бар еді". Түрік жылнамаларында Соколу Мехмед-пашаның Венеция елшісіне айтқан сөзі келтірілген: "Кипрді басып алу арқылы біз сіздің бір қолыңызды кесіп алдық; Лепантода біздің флотымызды жеңу арқылы сіз біздің сақалымызды ғана қырқып алдыңыз. Бірақ сіз білесіз, кесілген қолды қайта орнату мүмкін емес, ал қырқып тасталған сақал қайта өседі". Шындығында, Киелі Лиганың кемелері порттарға қайтаруға мәжбүр болды және Жерорта теңізіндегі Османдық теңіз үстемдігі қайта орнатылды. 1573 жылдың жазында Улуч Әли Рейс басқаратын жаңа Осман флоты Жерорта теңізінде өзіне тең келмейтінін байқады және Сицилия мен Оңтүстік Италияның жағалауларын қиратты. 1574 жылы ол Испания әскерлерімен қолдау көрсетілген Хафсидтерден Тунисті басып алды, осылайша Батыс Жерорта теңізінде Осман үстемдігін қайта орнатты. 3 наурыз 1573 жылы Венеция Республикасы Мехмед-паша басшылығымен Османмен жаңа бейбітшілік шартына қол қойды, осылайша Киелі Лиганы таратып, Кипрді жоғалтқанын қабылдады және салық төлемдерін арттырды. Ол сонымен қатар Киелі Рим империясымен бейбітшілік шартын тағы сегіз жылға ұзартты және Франция, Польша, Литва және Ресеймен жақсы қарым-қатынасты сақтап қалды. Ол Венецияға қарсы жаңа шабуылға дайындалып жатқанда, 12 желтоқсан 1574 жылы Сұлтанның қайтысы оның жоспарларын тоқтатты.

Соңғы жылдар

Соколу Мехмед-пашаның байлығы 1573 жылы жеке мүлігінің құны 18 миллион дукатқа жеткенде ең жоғары деңгейге жетті (ақша, тауарлар, есепшоттар, заттар). Мехмедке күн сайын 20 дукаттан тұратын Ұлы визирдің жалақысы төленді. Оның байлығы Осман шенеуніктерінің сыйлықтары мен салықтары арқылы арта түсті: визир болған әркім Мехмед-пашаға 50,000 – 60,000 дукат төлеуге міндетті болды, ал әрбір генерал-губернатор қызметке кірген кезде 15,000 – 20,000, кейде тіпті 30,000 – 40,000 дукат төледі. Мысырдың Каирдегі провинциялық губернаторы жыл сайын Ұлы визирге 100,000 дукат жіберді. 1574 жылдың 30 тамызында Ұлы визир Соколу Мехмед-паша өзінің жүрегі туысы Антоние Соколовичті, сол кездегі Хум митрополитін, Охридтің жаңа Шығыс православиелік архиепископы етіп тағайындады. Сол жылдың 23 қазанында Патриарх Макарий қайтыс болған соң Антоние Сербияның жаңа Патриархы болды. Антоние 1575 жылы қайтыс етті, оның орнына Мехметтің тағы бір жүрегі туысы Герасим Соколович келді. Сұлтан Селім II қайтыс болғаннан кейін Соколу Мехмед-паша бұл құпияны Селімнің үлкен ұлы Мұрат Манисадан келгенше сақтап тұрды. Соколу Мехмед-паша жаңа сұлтан Мұрат III-ті мойындады және Ұлы визир болып қалды, бірақ енді ол сарай әйелдерінің, біріншіден Сұлтанның анасы Нұрбану Сұлтанның, содан кейін оның албандық әйелі Сафие Сұлтанның артуымен күресуге мәжбүр болды. Мұрат III біртіндеп Соколу Мехметтің империядағы үстемдігін әлсіретіп, Ұлы визирдің ықпалы төмендеді. Соколу Мехмед-паша 1576 және 1577 жылдары Польша тағының мұрагерлік дауларына қатысты, бірақ бұл іс үлкен деңгейге жетпеді. Соколу Мехмед Венеция, Флоренция, Испания, Англия және Швейцариямен көптеген достық шарттарға қол қойды. Ол сондай-ақ бірқатар еуропалық мемлекеттерді даруы төлеуге мәжбүрледі: Австрия 9,000 дукат, Трансильвания 3,000, Валахия 7,000, Молдавия 3,000 төледі. Тіпті Венеция да оған жылына 4,000 дукат төлеуге мәжбүр болды. Бұл оған жыл сайын 31,000 алтын дукат табыс әкелді. Мехмед 1578 жылы басталған Парсымен соғысқа қарсы болғаны белгілі болды, бірақ соңында оның пікірі қабылданды, себебі Соколу Мехмедтің Осман империясының көршілес қарсыласынан пайдалану туралы үнемі шақыруларының бірі болды. Мұрат III одан кейін Ұлы визирінің билігін шектеуге кірісті, оның жақтастарын жоғары лауазымдардан біртіндеп алып тастады. Сыздықвар қоршауынан бері Соколу Мехметтің ескі серігі болған мемлекеттік хатшы Феридун Константинопольден алыс Белградқа жіберілді. Мехметтің адал араб досы, Кипр генерал-губернаторы көтерілісшіл әскерлер тарапынан өлтірілді. Мехметтің ең үлкен қарсыластары Хамид Эфенди мен Пияле-паша Ұлы визирдің грек қорғаушысы Михаил Кантакузенді өлтіруді ұйымдастырды. 1578 жылдың 10 қазанында Будиннің бейлербегі (генерал-губернаторы) Соколу Мустафа Паша, Соколу Мехмед-пашаның жүрегі туысы, өлтірілді (кейбір дереккөздер оны 1578 жылдың 30 қыркүйегі деп санайды). Осы күннің мерейтойында, 1579 жылдың 10 қазанында Соколу Мехмед өзінің қызметшісі Хасан Бейге Косово шайқасы туралы оқыды.

Өлім

1579 жылы 11 қазанда Соколлу Мехмед-паша қаза тапты. Ол шамамен 15 жыл бойы солтанның мемлекеттік істерді басқарудағы жалғыз заңды өкілі болып қызмет еткеннен кейін бұл оқиға болды. Кейбір деректерде, оны үшінші Мұраттың әйелі Сафие Сұлтанның қызметінде болған жанисар өлтіргені айтылады. Сондай-ақ, бірнеше дереккөз Соколлу Мехмедтің Хашшашиннің адамының нысаны болғанын мәлімдейді, себебі ол осы тәртіп орналасқан Парсымен соғысқа қарсы болды, бұл олардың мүддесіне қайшы келеді. Алайда, бұл өте даулы мәлімдеме, өйткені бұл тәртіп бұрын көп уақыт бұрын моңғолдар тарапынан жойылған. 1579 жылы оның орнын Семиз Ахмет-паша басты. Ол Стамбулдағы Эйюп мешітінің артындағы Соколлу Мехмед Паша Күллиесіндегі кешенде, белгілі сәулетші Мимар Синанның оған шамамен 1572 жылы салған Соколлу Мехмед Паша Түрбесінде жерленген. Оның әйелі Ысмихан (немесе Эсма Хан) оның қасында жерленген, ал Түрбедің кішкентай бағында Соколлу Мехмед Пашаның отбасы мен ұрпақтары жатыр.

Салдары

Сұлтан Мұрат III қайтыс болғаннан кейін он алты жылдың ішінде он рет бас везирді ауыстырды. Үкіметтегі осы жиі ауысымдар Соколу Мехмет-пашаның қайтысынан кейін Осман мемлекетіндегі жалпы тұрақсыздықтың бір бөлігі болды, ол оның қызмет еткен кезінде өркендеген империяның құлдырауының белгісі еді.

Жеке өмір

Мехмед келесі жылдарды бейбітшілікте өткізіп, мемлекетті басқару және әкімшілік етумен айналысты. Мехмедтің жүрегі туысы Соколлу Мустафа-паша да көрнекті саясаткер болды, Босния санжақбегі қызметін атқарды, содан кейін Будин әйялетінің ең ұзақ қызмет еткен билеушісі болды. Соколлу Сейди Рейстің ықпалымен көптеген сабақ алды және өзінің экспансиялық стратегияларын жетілдірді делінеді. Соколлуға жеткен ең маңызды білімдердің бірі – Осман империясының аймақтағы ең жоғары қуаты болғаны еді.