Кіріспе
Өсімдік түрі
Solanum carolinense, яғни Каролина жылқышасы, нағыз қызылша емес, солнасеялар немесе түнгі көлеңкелер тұқымдасына жатады. Бұл көпжылдық шөптесін өсімдік, АҚШ-тың оңтүстік-шығысында өседі, бірақ ареалы Солтүстік Американың көп бөлігіне тараған. Өсімдік Еуропаның, Азияның, Африканың және Австралияның кейбір аймақтарында бұршақтандыратын түр ретінде таралған. Сабағы мен үлкен жапырақ тамырларының төменгі жағы тікендермен қапталған. "Horsenettle" атауы "ат жаңғағы" немесе "ат жаңғағы" деп те жазылуы мүмкін, бірақ АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) жарияланымдарында көбінесе бір сөзбен қолданылады. Басқа да жылқыша түнектер бар, бірақ S. carolinense ең көп "жылқыша" деп аталатын түрі. Басқа да кең таралған атаулары: радикалды арамшөп, құмдық бұта немесе бұта, бұқа шөп, ақырып басушы, Solanum mammosum ("Содом алмасы"), шайтанның помидоры және жабайы помидор.
Сипаттама
Жапырақтары кезектесіп орналасқан, эллипстік-ұзыншадан овалға дейін, ұзын, және әрқайсысы дөңгелек тілімдерге бөлінген немесе ірі тісті. Екі жағы да жұқа түктермен жабылған. Жапырақтарды майдалағанда картоп иісі сезіледі. Гүлдері бес қанатынан тұрады және әдетте ақ немесе күлгін түсті, ортасы сары, бірақ қызанақ гүлдеріне ұқсайтын көк түсті нұсқасы да бар. Жемістері қызанаққа ұқсайтын жидектер. Піспеген жемісі қара-жасыл, ашық жасыл жолақтарымен, піскенде сарғыш және қырсық болады. Әр жемісте шамамен 60 дәнек болады. Ол жаз бойы, сәуірден қазанға дейін (солтүстік жарты шарында) гүлдейді. Өсімдік 1 метрге дейін өседі, көп жылдық және тұқымдармен де, жер астындағы тамырсабақтарымен де көбейеді. Ескі өсімдіктердің сабақтары ағаш тәрізді болады.
Уыттылық
Өсімдіктің көптеген бөліктері тарихи түрде әртүрлі жағдайларды емдеу үшін дәрі жасауға қолданылған. Ол 1916 жылдан 1936 жылға дейін фармацевттер пайдалануы үшін АҚШ Ұлттық формулярында тізімделген. Дегенмен, өсімдіктің барлық бөліктері, оның томатқа ұқсас жемісі де, соланин гликоалкалоидтарының болуына байланысты түрлі дәрежеде уытты заттарды қамтиды, ал соланин гликоалкалоидтары – уытты алкалоид және өсімдіктің табиғи қорғаныс механизмдерінің бірі. Өсімдіктің кез келген бөлігін жұту қызба, бас ауруы, тамақтың тітіркенуі, лоқсып құсу, жүрек айну және диареяға шақыруы мүмкін, ал жемісті жұту іш ауруына, қан айналымы мен тыныс алудың нашарлауына, тіпті өлімге әкелуі мүмкін.
Жануарлар дүниесінің байланыстары мен аурулары
Бұл түрдің гүлдерін бал аралары тозаңдатады. Вирджиния штатында осы түрмен кем дегенде отыз екі жәндік, сондай-ақ Microtus pennsylvanicus далалық құсқұйрығы қоректенгені тіркелді. Synanthedon rileyana көбелегінің күйіршіктері осы түрдің негізгі екі өсімдікқоректісі болып табылады және жәндіктерден қорғалған өсімдіктерге қарағанда жеміс түзілуін 75%-ға дейін азайта алады. Оның тамырларында Pratylenchus туысына жататын паразиттік нематодалардың зақымдалған жерлерінде табылды, бірақ олар аз зиян келтіреді. Rhizoctonia solani саңырауқұлағы тамыр шіруіне себеп болады, әсіресе ылғалды жағдайда және басып тастау салдарынан зақымданған өсімдіктерде. Өсімдік Erysiphe cichoracearum қоздырғышынан да зардап шегеді, бұл ұн тәрізді шілденді тудырады. Ол жер астындағы тамырсабақтар және тұқым арқылы вегетативті түрде таралуы мүмкін. Ол көптеген шығудан кейінгі гербицидтерге төзімді және глифосат пен 2,4 D сияқты кең спектрлі гербицидтерге де біршама төзімді. Шындығында, гербицидтерді қолдану көбінесе бәсекелес арамшөптерді жою арқылы жылқы шөптерін таңдап өсіруге мүмкіндік береді. Бұл өсімдікті қолмен жоғарылатушы бағбандар ерекше жек көреді, себебі тікендер теріге еніп, өсімдікті ұстағанда сындырып алады. Сонымен қатар, терең тамыр оны алып тастауды қиындатады.