Кіріспе
Клаудио Монтевердидің операсы L'Orfeo (SV 318) немесе La favola d'Orfeo (ла фавола д’Орфео) – Клаудио Монтевердидің Алессандро Стриджоның либреттосымен жазылған музыкадағы, немесе операдағы кешкі Ренессанс/ерте барокко фаволасы. Ол грек аңызына негізделген және Орфейдің Аидқа түсуі мен оның қайтыс болған әйелі Эвридиканы тірі дүниеге қайтаруға жасаған сәтсіз әрекеті туралы айтады. Бұл опера 1607 жылы Мантуядағы жылдық карнавал кезінде сарай үшін жазылған. Жакопо Перидің «Дафна» опера жанрындағы алғашқы туынды ретінде танылса, ал Перидің «Эвридикасы» – ең ерте сақталған опера болса, «L'Orfeo» әлі күнге дейін үнемі қойылатын ең ерте опера болып табылады. 17-шы ғасырдың басында дәстүрлі интермедия – түзу пьесаның актілері арасындағы музыкалық бөлім – толыққанды музыкалық драма немесе «опера» түріне айналып келе жатқан еді. Монтевердидің «L'Orfeo» операсы осы процесті тәжірибелік кезеңнен шығарып, жаңа жанрдың алғашқы толыққанды үлгісін ұсынды. Алғашқы қойылымнан кейін бұл шығарма Мантуяда қайта қойылды және келесі бірнеше жылда Италияның басқа да орталықтарында қойылуы мүмкін. Оның ноталары Монтеверди 1609 және 1615 жылдары жарияланды. Композитор 1643 жылы қайтыс болғаннан кейін опера көп жылдар бойы сахнада орындалмады және 19-шы ғасырдың соңында оған қызығушылық қайта жанданғанға дейін ұмытылды. Бастапқыда бұл қойылымдар институттар мен музыкалық қоғамдардағы концерттік (сахнасыз) нұсқалар болды, бірақ 1911 жылы Париждегі алғашқы қазіргі заманғы драмалық қойылымнан кейін бұл шығарма театрларда көріне бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген жазбалар шығарылды және опера опера үйлерінде жиі қойылатын болды, бірақ кейбір жетекші театрлар оған қарсылық көрсетті. 2007 жылы премьераның 400 жылдығы бүкіл әлемде қойылымдармен атап өтілді. Монтеверди жарияланған ноталарында 41 аспапты тізімдейді, олардың әрқайсысы белгілі бір сахналар мен кейіпкерлерді бейнелеу үшін қолданылады. Мысалы, скрипкалар, клавесин мен флейталар Фракияның малшылар мен нимфалар мекендейтін жазықтарын бейнелейді, ал салмақты духовые аспаптар – жер асты әлемін және оның тұрғындарын көрсетеді. Ренессанс дәуірінен барокко дәуіріне өту кезеңінде жазылған «L'Orfeo» музыка өнеріндегі барлық мүмкіндіктерді пайдаланады, әсіресе полифонияны ерекше батыл қолданады. Бұл опера оркестрлік емес; Ренессанс дәстүрінде музыканттар композитордың жалпы нұсқауларын орындады, бірақ импровизациялауға кең мүмкіндік берілді.
L'Orfeo (SV 318) , or La favola d'Orfeo la ˈfaːvola dorˈfɛːo, is a late Renaissance/early Baroque favola in musica, or opera, by Claudio Monteverdi, with a libretto by Alessandro Striggio. It is based on the Greek legend of Orpheus, and tells the story of his descent to Hades and his fruitless attempt to bring his dead bride Eurydice back to the living world. It was written in 1607 for a court performance during the annual Carnival at Mantua. While Jacopo Peri's Dafne is generally recognised as the first work in the opera genre, and the earliest surviving opera is Peri's Euridice, L'Orfeo is the earliest that is still regularly performed. By the early 17th century the traditional intermedio—a musical sequence between the acts of a straight play—was evolving into the form of a complete musical drama or "opera". Monteverdi's L'Orfeo moved this process out of its experimental era and provided the first fully developed example of the new genre. After its initial performance the work was staged again in Mantua, and possibly in other Italian centres in the next few years. Its score was published by Monteverdi in 1609 and again in 1615. After the composer's death in 1643 the opera went unperformed for many years, and was largely forgotten until a revival of interest in the late 19th century led to a spate of modern editions and performances. At first these performances tended to be concert (unstaged) versions within institutes and music societies, but following the first modern dramatised performance in Paris, in 1911, the work began to be seen in theatres. After the Second World War many recordings were issued, and the opera was increasingly staged in opera houses, although some leading venues resisted it. In 2007, the quatercentenary of the premiere was celebrated by performances throughout the world. In his published score Monteverdi lists around 41 instruments to be deployed, with distinct groups of instruments used to depict particular scenes and characters. Thus strings, harpsichords and recorders represent the pastoral fields of Thrace with their nymphs and shepherds, while heavy brass illustrates the underworld and its denizens. Composed at the point of transition from the Renaissance era to the Baroque, L'Orfeo employs all the resources then known within the art of music, with particularly daring use of polyphony. The work is not orchestrated as such; in the Renaissance tradition instrumentalists followed the composer's general instructions but were given considerable freedom to improvise.
Тарихи негіздер
Клаудио Монтеверди 1567 жылы Кремонада дүниеге келген, Кремона соборындағы маэстро ди капелла (музыка меңгерушісі) Марк'Антонио Ингеньериден музыка сабақтарын алған дарынды музыкант. Ән салу, скрипка тарту және композиция саласында тәлім алғаннан кейін Монтеверди 1590 немесе 1591 жылға дейін Верона мен Миланда музыкант болып жұмыс істеді, содан кейін Мантуядағы герцог Винченцо Гонзаганың сарайында суонаторе ди вивуола (виолашы) қызметіне орналасты. Өзінің қабілеті мен еңбегінің арқасында Монтеверди 1601 жылы Гонзаганың maestro della musica (музыка шебері) болып тағайындалды. Винченцо Гонзаганың музыкалық театр мен көрермендерге әсер ететін қойылымдарға құштарлығының себебі оның Флоренция сарайымен туысқандық байланыстары еді. 16 ғасырдың соңында флоренциялық музыканттар бұрыннан қалыптасқан музыкалық интермедияны – сөздік драмалардың актілері арасына енгізілетін музыкалық үзілісті – одан әрі күрделендіріп дамытты. Гонзага сарайының драмалық өнерді қолдау тарихы ұзаққа соққан. Герцог Винченцодан бір ғасыр бұрын сарайда Анджело Полицианоның "La favola di Orfeo" лирикалық драмасы қойылған, оның кем дегенде жартысы сөйлеу емес, әнмен орындалған. Жақында, 1598 жылы Монтеверди сарайдың музыкалық мекемесіне Джованни Баттиста Гуаринидің "Il pastor fido" пьесасын қоюға көмектесті, театр тарихшысы Марк Рингер бұл пьесаны "шешуші театрлық туынды" деп атады, ол итальяндықтардың пасторальдық драмаға деген ықыласын оятып, жаңа лебіз берді. 1600 жылдың 6 қазанында Мария де Медичидің Франция королі Генрих IV-ке үйлену тойына Флоренцияға сапарлаған Винченцо герцогы Перидің "Евридика" операсының тұңғыш қойылымын тамашалады.
Либретто
1600 жылдың қазан айында Эвридика қойылымына Гонзага сарайының жас заңгері және дипломаты Алессандро Стриджио, сол аттас белгілі композитордың ұлы қатысты. Жас Стриджио өзі де дарынды музыкант еді; 16 жасында 1589 жылы Тоскана герцогы Фердинандтың үйлену тойында виоламен орындаған. Герцог Винсенттің екі ұлы Франческо мен Фернандиномен бірге ол Мантуяның эксклюзивті зиялы қауымдастығының мүшесі болды, ол қаланың театрлық туындыларының негізгі алаңы болды. Стриджионың «Орфео» либреттосын қашан бастағаны белгісіз, бірақ 1607 жылдың қаңтарында жұмыс жүргізілгені анық. 5 қаңтарда жазылған хатында Франческо Гонзаго Флоренция сарайындағы бауырынан Мантуя карнавалына дайындалып жатқан «музыкалық пьеса» үшін Ұлы герцогтың мекемесінен жоғары сапалы кастратоның қызметін алуды сұрайды. Стриджионың либреттосы үшін негізгі деректері Овидийдің «Метаморфозалар» кітабының 10 және 11-ші кітаптары және Вергилийдің «Георгика» кітабының төртінші кітабы болды. Бұл оған негізгі материалды ұсынды, бірақ сахналық драманың құрылымын емес; либреттоның 1-ші және 2-ші актілерінің оқиғалары «Метаморфозаларда» бар болғаны 13 жолмен сипатталған. Драмалық форманы құруға көмектесу үшін Стриджио басқа деректерге жүгінді – Полицианоның 1480 жылғы пьесасы, Гуаринидің «Il pastor fido» және Оттавио Ринуччинидің Перидің «Эвридика» либреттосы. Музыка зерттеушісі Гари Томлинсон Стриджио мен Ринуччинидің мәтіндері арасындағы көптеген ұқсастықтарды атап өтеді, «Орфео» шығармасындағы кейбір сөздер «мазмұны және тілі жағынан «Эвридика» шығармасындағы сөздерге өте ұқсас» екенін айтады. Сынаушы Барбара Руссано Ханнинг Стриджионың өлеңдері Ринуччиниге қарағанда аздап әлсіз, бірақ Стриджионың либреттосының құрылымы көбірек қызығушылық тудырады деп жазады. Музыколог Нино Пирротта Аполлонмен аяқталуы шығарманың бастапқы жоспарының бір бөлігі болғанын, бірақ премьерада қойылмағанын, өйткені оқиға өткен шағын бөлмеде осы аяқталуға қажетті театрлық құралдарды орналастыруға мүмкін болмады деп санайды. Бакханттар сахнасы – ауыстыру болды; Монтевердидің ниеттері бұл шектеу алынған кезде қалпына келтірілді.
Құрамы
Монтеверди «Орфео» шығармасын жазғанда театр музыкасының терең біліміне ие болған. Ол Гонзага сарайында 16 жыл қызмет етті, оның көп бөлігі сахналық музыканы орындаушы немесе аранжировкалаушы ретінде өтті, ал 1604 жылы 1604–05 жылдарғы Мантуя карнавалы үшін «Gli amori di Diane ed Endimone» балетін жазды. Монтевердидің алғашқы опералық партитурасын құраған элементтер – ария, строфикалық ән, речитатив, хорлар, билер, драмалық музыкалық интерлюдиялар – дирижер Николаус Харнонкурт атап көрсеткендей, оның өзі жасағандары емес, бірақ «ол жаңа және ескі мүмкіндіктердің барлық қорын шын мәнінде жаңа бірлікке біріктірді». Музыка зерттеушісі Роберт Донингтон да осыған ұқсас пікір білдіреді: «[Партитурада] бұрынғы үлгіге негізделмеген элемент жоқ, бірақ ол жақында дамыған формада толыққанды жетіледі. Операның пионерлері музыкада тікелей жеткізілгенін қалағандай, сөздер осында осылай тікелей берілген; генийдің толық шабытымен музыка оларды жеткізеді». Монтеверди өзінің жарияланған партитурасының басында оркестрлік талаптарды көрсетеді, бірақ сол заманғы практикаға сәйкес олардың нақты қолданылуын нақтыламайды. Операның әрбір актісі оқиғаның бір бөлігін көрсетеді және әрқайсысы хормен аяқталады. Бес актілі құрылымға қарамастан, екі сахна алмасудан кейін «Орфео» сол кездегі сарайлық ойын-сауықтар үшін қабылданған стандартты тәжірибеге сәйкес келіп, үзіліссіз, актілер арасында перде түсірілмейтін тұтас шығарма ретінде ойналған. Сол заманғы әдет бойынша сахна алмасулары көрермендердің алдында орын алды, бұл өзгерістер музыкалық тұрғыдан аспаптар құрамы, тональность және стильдегі өзгерістермен көрсетілді.
Аспаптар
Талдау мақсатында музыкалық ғалым Джейн Гловер Монтевердидің аспаптар тізімін үш негізгі топқа бөлді: ішекті аспаптар, духовой аспаптар және continuo, сондай-ақ жіктеуге қиын келген бірнеше аспаптар бар. Операдағы екі әлем аспаптық тұрғыдан ерекше бейнеленген. Тракия даласының пасторальдық әлемі ішекті аспаптар, клавесин, арфа, орган, флейта және китаронимен көрсетілген. Қалған аспаптар, көбінесе духовой аспаптар, Астыртқы әлеммен байланысты, бірақ толыққанды айырмашылық жоқ; ішекті аспаптар бірнеше рет Аид сахналарында пайда болады.
Қысқаша мазмұны
Іс-әрекет екі қарама-қарсы орында өтеді: Фракия далалары (1-ші, 2-ші және 5-ші актілер) және Әулет әлемі (3-ші және 4-ші актілер). "Музыка рухы" бейнесіндегі "La musica" әнінің кірісі алдында аспаптық токката (ағылшын тілінде "tucket" – керней үрлеуі) ойнатылады. Ол тыңдаушыларға құрметпен сәлемдескен соң, тәтті үнмен "барлық мазасыз жүректерді" тыныштандыра алатынын жариялайды. Ол музыканың күшін одан әрі мақтайды, содан кейін "өзінің әнімен жабайы аңдарды баурап алған" драманың басты кейіпкері Орфеоны таныстырады.
1-ші акті
La musica-ның соңғы үнсіздік сұранысынан кейін, 1-ші актідегі перде көтеріліп, пасторальдық көрініс ашылады. Орфей мен Эвридика нимфалар мен қойшылар хорымен бірге кіреді, олар грек хорының үлгісімен әрекет етеді, оқиғаны топ ретінде де, жеке-жеке де баяндайды. Қойшы бұл жұптың үйлену күні екенін жариялайды; хор бастапқыда салтанатты шақырумен ("Кел, Гимн, о кел") және содан кейін қуанышты бимен ("Тауларды, бұлақтарды қалдырыңдар") жауап береді. Орфей мен Эвридика ғибадатханадағы үйлену рәсіміне қатысу үшін көпшілікпен бірге кетер алдында бір-біріне деген махаббаттарын жырлайды. Сахнада қалғандар қысқа хор орындайды, Орфейдің бұрын "соққан әуресі тамақ, көз жасы сусын" болғанын, ал махаббат оны жоғары бақытқа жеткізгенін айтады.
2-ші акті
Орфео негізгі хормен оралып, табиғаттың сұлулығы туралы олармен бірге әндейді. Содан кейін Орфей бұрынғы бақытсыздығы туралы ойға келеді, бірақ: "Қайғыдан кейін жаның тынығады, ал қыналыстан кейін бақытты боласың" деп жариялайды. Ла Мессенджера гүл жинап жүрген Евридиканы жылан шағып өлтіргенін хабарлап келгенде, көңіл-күйі күрт өзгеріп, қуаныш орнына қайғы орнайды. Хор өкінішін білдіреді: "Ах, қандай қасірет, ах, зұлым және қатал тағдыр!", ал Мессенджера жаман хабар жеткізгені үшін өзін кінәлайды ("Мәңгілікке қашып кетемін және жалғыз үңгірде қайғыма сай өмір сүремін"). Орфей қайғысын және сенімсіздігін білдіргеннен кейін ("Сен өлдің, менің жаным, ал мен тыныс алып тұрмын ба?"), ол Аралға түсіп, оның билеушісін Евридиканы тірілтуге рұқсат беруге көндіру ниетін жариялайды. Әйтпесе, "Мен сенің қасыңда өліммен бірге болып қаламын" дейді. Ол кетеді, ал хор қайтадан аза тұтады.
3-ші акт
Орфео Сперанзамен бірге Аид қақпасына жетеді. Қақпаға жазылған сөздерді көрсеткеннен кейін ("Бұл жерге кіретіндер барлық үмітіңнен айрылыңдар"), Сперанза кетеді. Орфео енді паромшы Каронтемен бетпе-бет келеді, ол Орфеоға қаталдықпен сөйлейді және оны Стикс өзенінен өткізуден бас тартады. Орфео Каронтеге ("Қуатты рух, зор құдайлық") деп басталатын мақтау әнімен оны көндіруге тырысады, және паромшы оның музыкасына әсерленсе де ("Расында, сен мені баурап алдың, жүрегімді жұбаттың"), ол оған өкініш сезіне алмайтынын айтып, жол бермейді. Бірақ Орфео лирасын алып орындағанда, Каронте ұйқыға кетеді. Сәтін пайдаланып, Орфео паромшының қайығын ұрлап, өзеннен өтеді, Арқау дүниесіне кіреді, ал рухтар хоры табиғаттың адамнан қорғана алмайтынын айтады: "Ол жұқа ағашпен теңізді бағындырды, желдің ашуын жеңілдеп қабылдады".
4-ші акт
Жер асты әлемінде Орфеоның әнінен терең әсер алған Аид патшайымы Просерпина күйеуі Плутон патшадан Евридиканы босатуды өтінеді. Оның жалбауларына ие болған Плутон, Евридиканы әлемге қарай жетелегенде Орфеоның артына бұрылып қарамауы керек деген шартпен келіседі. Егер ол бұрылса, "бір ғана қарауы оны мәңгілікке жоғалтуға кесіп жібереді". Орфей Евридиканы бастап, әйелінің ақ құшағында демалатынын сеніммен әндейді. Бірақ әншінің әніне күмән кіріп келеді: "Кім мені оның ізінен келе жатқанына сендіреді?". Мүмкін, ол Плутон қызғанышпен, ашкөздікпен осы шартты қойғандыр деп ойлайды? Кенеттен сахна сыртындағы қыжылдаудан алаңдап, Орфей айналып қарайды; бірден Евридиканың бейнесі мүлдем жоғала бастайды. Ол үмітсіздікпен: "Махаббатыңнан артық сүйгенің үшін мені жоғалтып алдың ба?" - деп айғайлайды және жоғалады. Орфей оның соңынан құуға тырысады, бірақ оны көрінбейтін күш кері тартып алады. Рухтар хоры ән салады, Орфей Хадесті жеңгенімен, өзінің құмарлығына жеңілгенін айтады.
5-ші акт
Тракия даласына оралған Орфей жоғалғанына күйініп, Евридиканың сұлулығын мақтайтын және енді жүрегін ешқашан Купидонның жебесі теспейтінін уәделейтін ұзақ монолог айтады. Сахнадан тыс эхо оның соңғы сөздерін қайталайды. Кенеттен, бұлттың ішінде Аполлон аспаннан түсіп, оны сөкпей: "Неліктен өзіңді ашу мен қайғының жемтігіне ұсынып жатырсың?" Ол Орфейді әлемді тастап, аспанға оған қосылуға шақырады, онда ол жұлдыздарда Евридиканың келбетін таниды. Орфей мұндай дана әкесінің кеңесін қабылдамаудың арсыздық екенін жауап береді, және олар бірге көтеріледі. Опера "Морска" биімен аяқталар алдында, "Кейіншілікке толы егін еккен адам, барлық игіліктің жемісін жинайды" деген қорытынды айтылады.
Либреттоның түпнұсқалық аяқталуы
Стриджионың 1607 жылғы либреттосында Орфеоның 5-ші актідегі монологы Аполлонның пайда болуымен емес, манадалар немесе Бакханталар хорымен тоқтатылады. Бакханталар – есіктен шығып, мас күйдегі әйелдер – өздерінің құдайы Бахустың «құдайлық ызасын» жырлайды. Олардың ызасының себебі – Орфео және оның әйелдерден бас тартуы; ол олардың аспан ызасынан қашып құтыла алмайды, және ол олардан неғұрлым көп жасырынатын болса, оның тағдыры соғұрлым ауыр болады. Орфео сахнадан кетеді, ал оның тағдыры белгісіз күйде қалады, себебі Бакханталар операның қалған бөлігін Бахусты мақтау үшін ән шырқау мен билеуге арнайды. Ерте музыка сарабы Клод Палиска екі аяқтаманың қайшы емес екенін айтады; Орфео Бакханталардың ызасынан құтылып, Аполлонның құтқаруына ие болуы мүмкін. Дегенмен, бұл балама аяқтама түпнұсқа классикалық мифке жақын, онда Бакханталар да пайда болады, бірақ олар оны өлімге дейін азаптайтыны нақты айтылады, одан кейін ол Эвридикамен көлеңке ретінде қайта қосылады, бірақ құдай статусына ие болмайды және Аполлонмен ешқандай байланысы болмайды.
Премьера және алғашқы қойылымдар
"Орфео" операсының алғашқы қойылымы 24 ақпан 1607 жылы болғаны туралы куәлік екі хат, олардың екеуі де 23 ақпанмен даталанған. Біріншісінде Франческо Гонзага өзінің бауырына "музыкалық қойылым" ертең өтетінін хабарлайды; алдыңғы хаттардан бұл "Орфео" операсы екені анық көрінеді. Екінші хат Гонзага сарайының шенеунігі Карло Магнодан келген, ол одан да толық мәлімет береді: "Ертең кешке Ең Көрнекті Принц пәтерлердегі бөлмеде [қойылым] демеушілік етеді, бұл бөлмені Ең Көрнекті Ханым пайдаланған, және барлық актерлер өз рөлдерін әнмен орындайтындықтан, бұл өте ерекше болады". Премьерадан кейінгі жылдары "Орфео" Флоренция, Кремона, Милан және Турин қалаларында қойылған болуы мүмкін деген пікірлер бар. Бірнеше жыл өткен соң, 1637-43 жылдары Венеция операсының алғашқы өркендеу кезінде Монтеверди өзінің екінші операсы "Арианнаны" қайта жаңғыртуды жөн көрді, бірақ "Орфео" операсын емес.
ХХ ғасырдағы қайта өрлеулер
Көп жылдар бойы назардан тыс қалғаннан кейін, Монтевердидің музыкасы 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында алғашқы музыка тарихшыларының қызығушылығын тудыра бастады, ал 19 ғасырдың екінші ширегінен бастап ол ғылыми еңбектерде көбірек талқыланады. Құрметті жазушы Ромен Роллан, қатысқан болатын, d'Indy-ді операны жандандырғаны үшін мақтады және оны "бұрынғы сұлулығына қайтарғаны үшін, оны бұрынғы келбетінен бұзған ұқыпсыз қалпына келтірулерден босатты" деді – бұл, әдетте, Эйтнердің басылымына сілтеме. d'Indy басылымы сондай-ақ 1911 жылдың 2 мамырында Париждегі Режан театрында осы шығарманың алғашқы заманауи сахналық қойылымының негізі болды. Бірінші британдық сахналық қойылым, тек шағын кесулермен, 1925 жылдың 7 желтоқсанында Оксфорд университетінің опералық қоғамымен, Джек Веструптың оқиғаға дайындаған нұсқасын пайдаланып қойылды. Лондондық "Saturday Review" журналындағы музыка сыншысы Дайнли Хасси бұл оқиғаны "соңғы жылдардағы ең маңызды оқиғалардың бірі" деп атады; қойылым "Монтевердидің драмалық музыка жазған ұлы генийлердің қатарына кіруіне бірден құқығы бар екенін көрсетті". Веструптың нұсқасы 1929 жылдың желтоқсанында Лондондағы Скала театрында қайта жаңғыртылды, сол жылы опера алғаш рет АҚШ-та Смит колледжінде, Нортгемптон, Массачусетс штатында сахналанды. Нью-Йорктегі алғашқы қойылым, Нью-Йорк қалалық операсы Леопольд Стоковскийдің жетекшілігімен 1960 жылдың 29 қыркүйегінде, Жерар Сузайдың американдық опералық дебюті болды, ол Орфео рөлін орындаған бірнеше баритондардың бірі. Театр New York Times сыншысы Харольд С. Шонбергтің сын-пікірін қабылдады, өйткені Луиджи Даллапикколаның заманауи операсы Il prigioniero-ның орындалуы үшін L'Orfeo-ның үштен бірі кесілді. Шонберг былай деп жазды: "Операдағы ең үлкен ария, 'Possente spirito', ортасында жақсы мөлшерде кесілген [L'Orfeo] жеткілікті ұзақ және жеткілікті маңызды, тіпті әдемі, бүкіл кештің операсы болды". 20 ғасырдың соңғы жартысында опера бүкіл әлемде көрсетілді. 1965 жылы Садлерс Уэллс, ағылшын ұлттық операсының (ENO) алғашқысы, 21 ғасырға дейін жалғасатын ENO қойылымдарының алғашқысын өткізді. 7 ақпанда Лондонның Уайтхолл банкет үйінде ағылшын Бах фестивалі (EBF) толық көлемде қойылды және Нью-Йорктің Куперстаун қаласында Глиммергласс операсы Антони Уокердің жетекшілігімен және Кристофер Алденнің режиссерлігімен ерекше қойылым жасады. 2010 жылдың 6 мамырында Би-би-си операның Миланның Ла Скала театрынан көрсетілімін өткізді. Кейбір ірі опера театрларының "Орфео" операсын сахнаға қоюға қарсылық білдіргеніне қарамастан, ол барокконың жетекші ансамбльдері арасында танымал шығарма болып табылады. 2008-2010 жылдар аралығында француздық Les Arts Florissants, оның директоры Уильям Кристидің басшылығымен, Мадридтегі Театро Реалда Монтеверди опералар трилогиясын (L'Orfeo, Il ritorno d'Ulisse және L'incoronazione di Poppea) ұсынды.
Музыка
«Орфео» Редлихтің талдауы бойынша, екі музыкалық дәуірдің туындысы. Ол 16 ғасырдың дәстүрлі мадригал стилінің элементтерін Флоренцияның жаңадан пайда болған стилімен, атап айтқанда Камерата мен олардың ізбасарлары дамытқан речитатив және монодиялық ән салумен үйлестіреді. Бұл жаңа стильде мәтін музыканы басып озады; симфониялар мен аспаптық риторнелдер оқиғаны бейнелесе, көрермендердің назары әрқашан сөздерге аударлады. Әншілерден тек жағымды дауыс шығару талап етілмейді, олар кейіпкерлерін терең түсініп, тиісті эмоцияларды жеткізуі керек. Монтевердидің речитатив стиліне Перидің «Эвридика» операсының әсері болған, бірақ «Орфео» да речитатив осы кезеңдегі драмалық музыкаға қарағанда аз үстемдік етеді. Ол бірінші актідегі музыканың төрттен азын, екінші және үшінші актілердің үштен бірін, ал соңғы екі актіде жартысынан азын құрайды. «Орфео» операсының маңыздылығы оның өзінің түріндегі алғашқы туынды болғанында емес, сонымен қатар ол сол кезде дамыған музыка өнерінің барлық мүмкіндіктерін операның жаңа жанрына қолданудың алғашқы қадамы болды. Әсіресе, Монтеверди Палестринаның басты өкілі болған полифонияны қолдануда батыл жаңалықтар жасады. «Орфео» операсында Монтеверди Палестринаның адал ізбасарлары бұрын қасиетті деп санаған ережелерді кеңейтеді. Монтеверди, жалпы түсінік бойынша, оркестрлеуші емес еді; Рингердің пікірінше, Монтеверди операсының әр қойылымын «ерекше тәжірибеге айналдыратын және оның туындысын кейінгі опералық каноннан бөліп тұратын» аспаптық импровизация элементі болып табылады. Прологтан кейін бірінші акт пасторальдық идиллия нысанында өтеді. Екі хор – бірі салтанатты, екіншісі көңілді – орталық махаббат әні «Rosa del ciel» («Көктемнің гүлі») төңірегінде кері ретпен қайталанады, одан кейін бағушылардың мадақтау әндері келеді. Бұл көтеріңкі көңіл-күй екінші актіде де жалғасады, Харнонкорттың айтуынша, Монтевердидің француз музыкасымен танысуының нәтижесінде ән мен би музыкасы әсерлі болды. «La messaggera» тобының Евридиканың өлімі туралы қайғылы хабармен күтпеген кіруі, содан кейін туған шатасу мен қайғы музыкалық тұрғыдан қатал диссонанстар мен тональдық қақтығыстар арқылы бейнеленеді. Аспаптық бояу хитаррон, түтік орган, екі скрипка, екі корнет және қос арфа арқылы жасалады. Музыка тарихшысы және сарапшы Джон Уэнемнің сөзіне сүйенсек, бұл жиынтық Орфейдің өтінішін қолдау үшін музыканың барлық күштерін жұмылдырғанын көрсетеді. Төртінші актіде Астықтың бейтарап суықтығы Прозерпинаның Орфей үшін шын жүректен айтқан әнімен бұзылады, бұл жылу Орфей «артына қараған» драматикалық сәт дейін сақталады. Үшінші актінің басындағы симфонияның суық дыбыстары бізге Астық әлемінің адамдық сезімдерден мүлдем құр айырылғанын еске салады. 1949 жылы Гельмут Кохтың дирижерлігімен Берлин радио оркестрінің толық операсын жазу үшін жаңа ұзақ ойналатын пластинкалар (LP) пайдаланылды. Харольд С. Шонберг кейін жазғандай, LP жазбаларының пайда болуы Ренессанс және Барокко музыкасына деген қызығушылықтың соғыстан кейінгі қайта жандануының маңызды факторы болды, ал 1950 жылдардың ортасынан бастап «Орфео» операсының жазбалары көптеген лейблдерде шығарылды. 1969 жылы Николаус Харнонкур мен Венаның Concentus Musicus оркестрі жазған жазбада Харнонкурдың кезеңдік аспаптарға негізделген басылымы қолданылды. 1981 жылы Зигфрид Генрих Гессен камералық оркестрінің ерте музыка студиясымен бірге Монтевердидің 1616 жылғы «Тирси е Клори» балетінен музыканы қосып, Striggio либреттосының түпнұсқалық аяқталуын қайта жаратқан нұсқасын жазды. Соңғы жазбалардың арасында 2004 жылы Эммануэль Хаимнің жазбасы драматикалық әсері үшін мақтауға ие болды.
Басылымдар
1609 жылы "Орфео" партитурасы жарық көргеннен кейін, сол баспагер (Венециялық Ричардо Амадино) оны 1615 жылы қайтадан шығарды. Осы басылымдардың факсимилелері 1927 және 1972 жылдары тиісінше басылды. Соғыстан кейін Хиндемиттың туындыны кезеңдік тұрғыдан қайта жаңғырту әрекетінен кейін 1955 жылы Август Венцингердің көп жылдар бойы қолданылып келген басылымы жарық көрді. Келесі 30 жылдың ішінде көптеген басылымдар шықты, олардың көпшілігі композиторлар емес, ғалым-орындаушылар дайындады. Олар көбінесе түпнұсқа аспапты толыққанды қайта жаңғыртуға ұмтылса, аутентичность сақтауға бағытталды. Олардың ішінде Реймонд Леппард (1965), Денис Стивенс (1967), Николаус Харнонкорт (1969), Джейн Гловер (1975), Роджер Норрингтон (1976) және Джон Элиот Гарднердің нұсқалары бар. Тек композиторлар Валентино Буччи (1967), Бруно Мадерна (1967) және Лучано Берио (1984) ғана үлкен заманауи оркестрге негізделген басылымдар шығарды. XXI ғасырда да басылымдар шығарылуда, көбінесе нақты орындау немесе жазумен бірге қолдану үшін.