Кіріспе

Билли Уайлдер: Билли Уайлдер (1906–2002) – австриялық-американдық кинорежиссер, сценарист (туған кезде Самуил Уайлдер; 22 маусым 1906 – 27 наурыз 2002). Оның Голливудтағы мансабы бес онжылдыққа созылды және ол классикалық Голливуд киносының ең көрнекті және жан-жақты режиссерлерінің бірі саналады. Ол жеті «Оскар» сыйлығын (21 номинацияның ішінде), BAFTA сыйлығын, Канн кинофестивалінің «Алтын пальма» сыйлығын және екі «Алтын глобус» сыйлығын алды. Уайлдер Берлинде тұрғанда сценарий жазумен айналысты. Германияда нацистік партияның күшеюі мен антисемитизм оны Парижге көшіруге мәжбүр етті. 1934 жылы ол Голливудқа қоныс аударды және Чарльз Брэкет пен Уолтер Рейшпен бірге «Ниночка» (1939) фильмінің сценарийін жазғанда үлкен жетістікке жетті, ол «Оскарға» ұсынылған болатын. Уайлдер режиссер ретінде танымал болды және «Қос өтемақы» (1944) фильм-нуары үшін «Үздік режиссер» номинациясында алғашқы «Оскар» сыйлығына ие болды, ол Джеймс М. Кейннің романы негізінде Уайлдер мен Реймонд Чандлердің сценарийі бойынша түсірілді. Уайлдер «The Lost Weekend» (1945) фильмі үшін «Үздік режиссер» және «Үздік сценарий» номинацияларында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, бұл фильм сонымен қатар «Үздік фильм» аталымын да жеңіп алды. 1950-жылдары Уайлдер бірқатар сынға толы фильмдерге режиссерлік етті және сценарийін жазды, соның ішінде «Сансет бульвары» (1950) Голливуд драмасы, ол үшін ол екінші «Оскар» сыйлығын «Үздік сценарий» номинациясында жеңіп алды; «Ace in the Hole» (1951), «Stalag 17» (1953) және «Сабрина» (1954). Уайлдер 1957 жылы үш фильмнің режиссері және сценарийшісі болды: «The Spirit of St. Louis», «Love in the Afternoon» және «Witness for the Prosecution». Осы кезеңде Уайлдер Мэрилин Монроның екі фильміне режиссерлік етті: «Жеті жылдық қышқылық» (1955) және «Бірнешесі ыстық жақсы көреді» (1959). 1960 жылы Уайлдер сыншылар тарапынан жоғары бағаланған «Жиек» фильмінің сценарийін жазып, режиссерлік етіп, продюсерлік жұмыстарын атқарды. Ол «Үздік фильм», «Үздік режиссер» және «Үздік түпнұсқа сценарий» номинацияларында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Уайлдердің басқа да танымал фильмдері: «Бір, екі, үш» (1961), «Ирма ла Дус» (1963), «Мені сүй, ақымақ» (1964), «Фортуна печеньесі» (1966) және «Аванти!» (1972). Уайлдер өзінің көрнекті мансабы үшін көптеген наградалар алды, соның ішінде 1986 жылы AFI өмірлік жетістіктері үшін сыйлық, 1990 жылы Кеннеди орталығының құрметі, 1993 жылы Ұлттық өнер медалі және 1995 жылы BAFTA арнаулы сыйлығы. Ол сонымен қатар Америка Режиссерлер Гильдиясының өмірлік жетістіктері үшін сыйлығын, сценарий жазудағы жетістіктері үшін Лаурел сыйлығын және Америка Продюсерлер Гильдиясының өмірлік жетістіктері үшін сыйлығын алды. Оның жеті фильмі Конгресс кітапханасының АҚШ Ұлттық кино реестрінде «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп сақталады.

Ерте өмір

Сэмюэл Уайлдер (Шмуэль Вилдер) 1906 жылдың 22 маусымында Польшаның Галисия аймағындағы Суча деген шағын қаласында поляк еврейлерінің отбасында дүниеге келді. Кейін Голливудта ол оны "Венадан жарты сағаттық жерде" деп сипаттады. "Телеграф бойынша". Оның ата-анасы Евгения (құрметті аты Дитлер) және Макс Уайлдер болды. Анасы оны "көңілді бала" деп сипаттады; ол Нью-Йоркте қысқа ғана уақыт тұрғанда көрген Буффало Биллдің "Жабайы Батыс шоуларынан" әсер алып, оны "Билли" деп атады, ол Америкаға көшкеннен кейін "Билли" деп өзгертті. Уайлдердің ағасы У. Ли Уайлдер де кинорежиссер болған. Оның ата-анасы Сучадағы теміржол станциясында сәтті торт дүкенін ашты, ол теміржол кафелерінің желісіне айналды. Евгения мен Макс Уайлдер ұлын отбасылық бизнесте жұмыс істеуге көндірген жоқ. Макс Венаға көшіп барғанға дейін Краковқа қонақүйді басқару үшін көшіп барды және Билли 22 жасқа келгенде қайтыс болды. Уайтман жас Уайлдерді жақсы көріп, оны Берлинге әкелді, онда Уайлдер ойын-сауық саласында көптеген байланыстар жасады. Жазушы ретінде танымал болғанға дейін ол Берлинде таксиде билеуші болды.

Алғашқы жұмыстар

Жергілікті газеттерге қылмыс және спорт туралы жазғаннан кейін, оған Берлиндегі таблоид газетінде тұрақты жұмыс ұсынылды. Киноға қызығушылық танытып, ол сценарий жазушы болып жұмыс істей бастады. 1929-1933 жылдары ол он екі неміс фильмін жасады. 1930 жылы "Жексенбідегі адамдар" фильмінде Фред Циннеманн және Роберт Сиодмак сияқты бірнеше жаңа таланттармен бірлесіп жұмыс істеді. Ф.В. Мурнау мен Фриц Лангтың неміс экспрессионизмінің стильдерінен бас тартып, "Жексенбідегі адамдар" неміс киносындағы Neue Sachlichkeit немесе Жаңа Объективтілік қозғалысының жаңа үлгісі деп есептелді. Бұған қоса, "көше фильмі" (Strassenfilm) жанры итальяндық неореализм мен француз жаңа толқынының тууына жол ашты. 1932 жылы Уайлдер жазушы және журналист Феликс Салтенмен бірлесіп "Скамполо" сценарийін жазды. Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін Уайлдер Парижге кетіп, онда "Маввиз Грэйн" (1934) фильмімен режиссерлік дебютін жасады. Ол фильм шығар алдынан Голливудқа көшіп кетті. Уайлдердің анасы, әжесі және әкесі Холокост құрбандары болды. Ұзақ жылдар бойы олардың Аушвиц концлагерінде қаза болғаны туралы болжам жасалды, бірақ 2011 жылы оның австриялық биографы Андреас Хуттер Польша және Израиль мұрағаттарын зерттеу барысында олардың әртүрлі орындарда өлтірілгенін анықтады: анасы Евгения "Гитла" Сидлискер 1943 жылы Плашовта, әкесі Бернард "Берл" Сидлискер 1942 жылы Бельзекте, ал әжесі Балбина Болдингер 1943 жылы Новый Таргтағы геттода қайтыс болды. 1934 жылы Голливудқа келгеннен кейін Уайлдер сценарий жазушы ретінде жұмысын жалғастырды. Ол 1939 жылы АҚШ азаматы болды, алты айлық картасының мерзімі 1934 жылы бітіп қалғаннан кейін Мексикада үкіметтің шешімін күтіп отырды, бұл оқиға 1941 жылғы "Таңды тоқтату" фильмінде көрсетілген. Уайлдердің алғашқы маңызды жетістігі – неміс эмигрант Эрнст Любичпен бірлесіп жазылған "Ниночка" фильмі болды. Романтикалық комедияда әдетте трагедиялық қаһарман рөлінде танымал болған Грета Гарбо ойнады және бұл фильм сыншылар мен көрермендер тарапынан жоғары бағаланды. "Гарбо күледі!" деген слоганмен фильм Гарбоның мансабында жаңа бет ашты. Бұл фильм Уайлдердің алғашқы "Оскар" номинациясын әкелді, оны ол сценарийші Чарльз Брэкеттпен бөлісті (бірақ олардың "Көкжонның сегізінші әйелі" және "Түн ортасында" фильмдері де жақсы қабылданды). Уайлдер 1938 жылдан 1950 жылға дейін Брэкеттпен көптеген фильмдерін бірлесіп жазды. Брэкетт олардың ынтымақтастық процесін былай сипаттады: "Ідеяны ұсынып, оны сынға салу және жек көру керек еді. Бірнеше күннен кейін ол Уайлдердің идеясы ретінде, сәл өзгешеленіп, пайда болуы мүмкін. Осылай жұмыс істеуге үйренгеннен кейін өміріміз жеңілдеді". "Ниночкадан" кейін Уайлдер 1942 жылы "Таңды тоқтату", "От шары" және "Майор мен лейтенант" сияқты кассалық табысқа ие болған бірқатар фильмдер түсірді.

1940 жылдар

Режиссер ретінде оның үшінші фильмі – Фред МакМюррей, Барбара Стэнвик және Эдвард Г. Робинсонның қатысуымен түсірілген «Қос өтемақы» (Double Indemnity) фильмі үлкен сәттілікке ие болды. Ол «Үздік фильм», «Режиссер», «Сценарий» және «Әйел ойыншы» номинацияларында жеті «Оскар» сыйлығына ұсынылды; Уайлдер оны Реймонд Чандлермен бірлесіп жазды. Бұл фильм ноар жанрының канондарын қалыптастырып қана қоймады («венециандық жалюзи» жарығы және дауыстау сияқты), сонымен қатар Голливуд цензурасына қарсы күрестегі маңызды кезең болды. Джеймс М. Кейннің романы негізінде құрылған фильмде екі махаббат үшбұрышы және сақтандыру ақшасы үшін жоспарланған кісі өлтіру оқиғасы көрсетілген. Кітап оқырман қауымда танымал болғанымен, Хейс кодексіне сәйкес түсірілімге жарамсыз деп есептелді, себебі сюжеттің негізгі бөлігі адалдыққа қиянат жасау тақырыбын қамтыды. 1945 жылы АҚШ Соғыс министрлігінің Психологиялық соғыс бөлімі Уайлдердің режиссерлігімен американдық деректі фильмін жасады. «Өлім диірмендері» (Death Mills) немесе «Die Todesmühlen» атты фильмнің мақсаты – неміс көрермендерін нацистік режим жасаған қасіреттер туралы хабардар ету болды. Неміс тіліндегі «Die Todesmühlen» нұсқасында Хануш Бургер сценарийші және режиссер ретінде көрсетілген, ал Уайлдер монтаждау процесін бақылады. Уайлдер ағылшын тіліндегі нұсқаның авторы ретінде танымал. Екі жылдан кейін Уайлдер Чарльз Р. Джексонның «Жоғалған демалыс» (The Lost Weekend) романын сол атпен фильмге бейімдеді. Бұл – өндіріс кодексінің шектеулеріне қарамастан, алкоголизмді жан-жақты зерттеген алғашқы ірі американдық фильм. Фильм алкогольге тәуелді жазушының (Рэй Милланд) оның сүйіктісінің (Джейн Вайман) қарсылығына қарамастан, осы құмарлығынан айырылуға тырысуын көрсетеді. Фильм Канн кинофестивалінде көрсетілгеннен кейін сыншылардың жоғары бағасын алды және басты жүлде үшін күресті, онда ол фестивальдің жоғары наградасы – «Алтын пальма» (Palme d'Or) мен төрт «Оскар» сыйлығын, соның ішінде «Үздік фильм» сыйлығын жеңіп алды. Уайлдер «Үздік режиссер» және «Үздік сценарий» үшін «Оскар» сыйлығын алды, ал Милланд «Ең үздік актер» сыйлығына ие болды. Бұл фильм «Оскар» сыйлығын «Үздік фильм» номинациясы бойынша және Канн кинофестивалінің «Алтын пальма» сыйлығын «Марти» (Marty) және «Паразит» (Parasite) фильмдерімен бірге жеңіп алған үш фильмнің бірі болып қала береді.

1950 жылдар

1950 жылы Уайлдер «Сансет бульвары» атты цинизмге толы нуар-комедиялық фильмінің сценарийін жазып, режиссерлік етті. Фильмде үнсіз киноның оңашадағы актрисасы (Глория Свансон) бұрынғы дәуірдегі өзінің ұлылығын еске түсіріп, қайта оралу арманымен өмір сүреді. Ол өзінің жас сценарисі (Уильям Холден), оған сүйіктісі болған жігіт ретінде еріп жүреді. Бұл фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, Уайлдердің Брэкетпен бірлескен соңғы жұмысы болды. Фильм он бір «Оскар» сыйлығына ұсынылып, Уайлдер мен Брэкет бірлесіп «Үздік сценарий» номинациясында жеңіс оді. 1951 жылы Уайлдер «Ас тамдағында» (а. к. а. The Big Carnival) фильмін режиссерлік етті, онда басты рөлді Кирк Дуглас ойнады. Бұл фильм үңгірдегі апатты медиа пайдаланған оқиғаны көрсетеді. Бұл идеяны Виктор Десни Уайлдердің хатшысына телефон арқылы ұсынған. Десни Уайлдерге Калифорниядағы авторлық құқыққа қатысты сот ісінде (Wilder v Desny) келісімшартты бұзғаны үшін сотқа жүгінді, нәтижесінде 14 350 доллар өтемақы алды. Сол кезде сыншылар тарапынан және коммерциялық тұрғыдан сәтсіз болғанымен, оның беделі жылдар өте келе артты. Содан кейін Уайлдер Бродвей пьесаларының үш адаптациясын қойды: «Stalag 17» соғыс драмасы, үшін Уильям Холден «Үздік актер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, «Сабрина» романтикалық комедиясы, үшін Одри Хепберн «Үздік актриса» номинациясына ұсынылды, және «Жеті жылдық қысым» романтикалық комедиясы, онда Мэрилин Монро метро желісінің желдеткішінде тұрған культты суреті бар, оның ақ көйлегі өткен пойыздың күшімен көтеріледі. Уайлдер алғашқы екі фильм үшін «Үздік режиссер» номинациясына ұсынылып, екіншісі үшін «Үздік сценарий» номинациясын бөлісті. Ол Голливудтың алтын ғасырындағы классикалық комедиялық дуэттердің бірімен фильм түсіруге қызығушылық танытты. Ол алдымен Лорел мен Хардиды басты рөлге бекітуді қарастырды, бірақ кейін бас тартты. Ол Граучо Маркспен Маркс ағайындыларының жаңа комедиясы туралы келіссөздер жүргізді, ол алдымен «БҰҰ-да бір күн» деп аталды. 1961 жылы Чико Маркс қайтыс болғаннан кейін жоба тоқтатылды. 1957 жылы Уайлдер режиссерлік еткен үш фильм жарық көрді: Джеймс Стюарт Чарльз Линдберг рөлінде ойнаған «Сент-Луис рухы» тарихи фильмі, Гари Купер, Морис Шевалье және Одри Хепберн қатысқан «Кешкі махаббат» романтикалық комедиясы, Уайлдердің тұрақты серігі болатын И.А.Л. Даймондпен бірлесіп жазған алғашқы сценарийі, және «Күәгерді сотта» сот драмасы, онда Тайрон Пауэр, Марлен Дитрих және Чарльз Лоттон ойнады. Уайлдер соңғы фильм үшін «Үздік режиссер» номинациясында «Оскар» сыйлығына ұсынылды. 1959 жылы Уайлдер Монромен қайта жұмыстасып, «United Artists» компаниясының «Кімге ыстық керек?» атты тыйым салынған кезеңдегі фарс фильмін шығарды. Алайда, фильмнің ашық жыныстық комедиясы, соның ішінде басты рөлдегі кросс-дерессинг тақырыбына байланысты фильмге Production Code мақұлдамасы берілмеді. Джек Леммон мен Тони Кертис Чикаголық гангстерлерден қашу үшін әйелдер кейпіне кірген музыканттарды ойнады. Кертистің кейіпкері әншіге (Монро) ғашық болады, ал Леммон Джо Э. Браунның қызығушылығын тудырады, бұл фильмнің соңғы әзілін дайындайды, онда Леммон өзінің кейіпкерінің ер адам екенін ашады, ал Браун салқынқанды түрде: «Ешкім де мінсіз емес» дейді. Кассада табысқа ие болған фильм алғашқы шығарылымы кезінде киносыншылар тарапынан көп назар алмады, бірақ ол «Үздік режиссер» және «Үздік сценарий» номинацияларының ішінде алты «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Бірақ оның сыншылар тарапынан бағасы күрт өсті; 2000 жылы Америка кино институты оны ең жақсы американдық комедия деп таныды. 2012 жылы Британдық кино институтының онжылдық «Sight and Sound» сауалнамасы бойынша әлемнің киносыншылары оны барлық уақыттағы 43-ші ең жақсы фильм және екінші ең жоғары бағаланған комедия деп бағалады.

1960 жылдар

1960 жылы Уайлдер «Квартира» комедиялық-романтикалық фильмін түсірді. Онда сақтандыру кеңсесінің кызметкері (Леммон) әріптестеріне өз пәтерін некеден тыс қатынастар үшін пайдалануға рұқсат береді, содан кейін лифтші қызбен (Ширли Маклейн) танысады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің киносыншысы Босли Кроутер фильмді «қуанышты, нәзік және тіпті сезімтал» деп сипаттап, Уайлдердің режиссерлік шеберлігін «таңғажайып» деп атады. Фильм он «Оскар» номинациясына ие болып, бесеуін жеңіп алды, оның ішінде Уайлдер үшін үш жүлде: «Үздік фильм», «Үздік режиссер» және «Үздік сценарий». Уайлдер 1961 жылы Джеймс Кагнидің қатысуымен «Бір, екі, үш» саяси фарс фильмін түсірді. «Variety» журналы фильм туралы: «Билли Уайлдердің «Бір, екі, үш» фильмі – қарқынды, жоғары деңгейдегі, күшті әзіл-қалжыңдарға толы, сатирикалық мәнмен безендірілген комедия. Сюжеті соншалықты тапқырлыққа толы, кейбір ақылды ойлары араласып, көмескіленіп қалады» деп жазды. Одан кейін 1963 жылы Леммон мен Маклейннің қатысуымен «Ирма ла Дус» романтикалық комедиясы түсірілді. Фильм сол жылғы ең табысты фильмдердің бесіншісіне кірді. Уайлдер сценарийі үшін Америка Жазушылар Гильдиясының сыйлығына ұсынылды. Содан кейін Уайлдер Дин Мартин, Ким Новак және Рей Уолстонның қатысуымен «Маған сүйік бол, ақымақ» секс-комедиялық фильмін жазып, режиссерлік етті. Фильмді кейбір сыншылар әдепсіздігі үшін сынады, Босли Кроутер американдық фильмдерге «халықтың талғамын және моралін қасақана бұрмалаушылар» деген жаман бедел бергені үшін кінәлады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің А. Х. Вайлер бұл фильмді «күлкісіз, өкінішті» деп атады. Уайлдер «The Fortune Cookie» фильмінің сценарийі үшін соңғы «Оскар» номинациясын және Америка Жазушылар Гильдиясының сыйлығына ұсынылды. Бұл Джек Леммон мен Уолтер Маттаудың алғашқы бірлескен фильмі болды. (Ұлыбританияда фильм «Керемет Виллимен кездесу» деп аталды). 1970 жылы ол «Шерлок Холмс жеке өмірі» фильмін түсірді, ол кең ауқымды театрлық көрсетім ретінде жоспарланған, бірақ Уайлдердің наразылығына орай студия фильмді қысқартты.

Соңғы фильмдер

Ол «Avanti!» комедиялық фильмінің режиссері болды, ол Италиядан қайтыс болған әкесінің денесін әкелуге тырысатын бизнесменді (Леммон) көрсетеді. Уайлдер ең үздік режиссер және ең жақсы сценарий үшін «Алтын глобус» сыйлығына екі рет ұсынылып, сондай-ақ Америка жазушылар гильдиясының сыйлығына ие болды. Уайлдер Бродвейдегі сол аттас пьеса негізінде «Фронт-Пейдж» фильмін түсірді. Бұл фильм шағын бюджетке қарамастан, үлкен қаржылық табысқа ие болды. Оның соңғы фильмдері – «Федора» мен «Бадди Бадди» сыншылар мен көрермендерді әсерлі қыла алмады, алайда «Федора» кейіннен қайта қаралып, қазір жақсы бағаланады. Уайлдер Томас Кенеллидің «Шиндлердің сандығы» ромасын өзінің соңғы фильмі ретінде жасауды армандаған, «Мен оны Холокост құрбаны болған анам, әжем және әкесінің естелігі ретінде жасағым келді» деген. Ол Стивен Спилбергтің «Шиндлер тізімі» атты бейімдемесін жоғары бағалады. Холокостты жоққа шығарушыларға Уайлдер неміс газетінде: «Егер концлагерьлер мен газ камералары тек ойдан туған нәрсе болса, онда маған айтыңызшы, менің анам қайда?» деп жазды.

Директорлық стилі

Уайлдердің режиссерлік таңдаулары жазудың басымдығына деген сенімін көрсетеді. Ол, әсіресе мансабының екінші жартысында, Альфред Хичкок пен Орсон Уэллстің жарқын кинематографиясынан қашып жүрді, себебі Уайлдердің пікірінше, өзінше көзге түсетін кадрлар көрерменнің назарын оқиғадан аударды. Уайлдердің фильмдері тартымды сюжетке және есте қаларлық диалогтарға ие. Оның консервативті режиссерлік стиліне қарамастан, тақырыптары көбінесе кең таралған ойын-сауықтың шегінен шығады. Тақырып таңдалғаннан кейін, ол нақты суретшілерді елестетуді бастайды. Оның ойынша, актер қаншалықты дарынды болса да, кемшіліктері бар, сондықтан сценарийді олардың ерекшеліктеріне бейімдеу, оларды қабілеттерінен асырып түсуге мәжбүрлеуден жақсы. Уайлдер актерлермен жұмыс істеуде шебер болды, ол үнсіз кезеңнің жұлдыздары Глория Свансон мен Эрих фон Строхаймды «Сансет бульвары» үшін зейнеттен қайтаруға көндірді. Роджер Эберт Уайлдердің комедиялық фильмдері туралы былай деп жазды: «Ол кейіпкерлерді қадір тұтты, немесе материалға рұқсат етілгендей қадір тұтты және көріністерді тікелей ойнау арқылы көптеген күлкіні тудырды». «Сталаг 17» үшін Уайлдер Оскар сыйлығын жеңіп алған Уильям Холденнен (Холден кейіпкерін жақсы көруді қалаған, бірақ Уайлдер одан бас тартқан) керемет актерлік ойнауға мәжбүр етті. Кастингте Уайлдер: «Мен әр фильмдегі клишелі типтік рөлдерден шаршадым» деді. Мысалы, Уайлдер Фред МакМюррейді «Қосымша өтемақы» және «Пәтер» фильмдеріне тартты. МакМюррей Голливудтағы ең көп жалақы алатын актер болды, ол жеңіл комедиялар, мелодрамалар мен мюзиклдерде адал және ойлы кейіпкерлерді сомдады; Уайлдер оны әйелдерге құмар, алаяқ ретінде таңдады. Хамфри Богарт «Сабрина» үшін өзінің қаһарлы бейнесінен бас тартып, ең жылы рөлін ойнады. Комедиямен көп таныс емес Джеймс Кагни, Уайлдердің «Бір, екі, үш» фильміндегі жоғары қарқынды комедиялық рөлімен есте қалды. Уайлдер Монродан «Кімде-кім қызғалдақ жақсы көреді» фильмінде өте тиімді ойнауға қол жеткізді. Барлығында ол Оскарға ұсынылған рөлдерде он төрт түрлі актермен жұмыс істеді: Барбара Стэнвик «Қосымша өтемақы» үшін, Рэй Милланд «Жоғалған демалыс күні» үшін, Уильям Холден «Сансет бульвары» және «Сталаг 17» үшін, Глория Свансон, Эрих фон Строхайм және Нэнси Олсон «Сансет бульвары» үшін, Роберт Штраус «Сталаг 17» үшін, Одри Хепберн «Сабрина» үшін, Чарльз Лоттон «Айыптаушының куәгері» үшін, Эльза Ланчестер «Айыптаушының куәгері» үшін, Джек Леммон «Кімде-кім қызғалдақ жақсы көреді» және «Пәтер» үшін, Джек Крушен «Пәтер» үшін, Ширли МакЛейн «Пәтер» және «Ирма ла Дус» үшін, Уолтер Маттау «Бақыт печеньесі» үшін. Уайлдер Леммонды атады және «Бақыт печеньесінде» оны Маттаумен жұптастырған алғашқы режиссер болды. Уайлдер мен Леммон жеті фильмде жұмыс істеді. Уайлдер Палатаның Америкаға қарсы іс-қимыл комитетіне (HUAC) қарсы болды. Ол HUAC алдында куәлік беруге шақырылған және өзін тергеуге және тергеушілерге қатысты жауыздыққа жатқызған мамандарды қолдау үшін 500 голливудтық тұлға мен жұлдыздан тұратын «Бірінші түзету жөніндегі комитет» құрды. Кейбір антикоммунистер киноиндустриясының өкілдерінен адалдық ант беруді талап етті. «Экран режиссерлері» гильдиясы қол көтеру арқылы дауыс берді. Тек Джон Хьюстон мен Уайлдер қарсы болды. Хьюстон: «Менің сенімділігімше, Биллинің, натурализацияланған неміс ретінде, жасаған ең батыл әрекеттерінің бірі осы болды. Бұл кездесуге 150-ден 200-ге дейін режиссер келді, ал Билли мен мен ғана қол көтеріп, адалдық антқа қарсылық білдірдік». Уайлдер Голливудтың қара тізіміне іркілмеді. Ол қара тізімге енген «Голливуд ондығы» туралы былай деді: «Олардың екеуінде ғана талант болды, ал қалғандары жай ғана жағымсыз еді». Уайлдер саясатты тым қатты қабылдағандарды әжуалаудан ләззат алды. «От шары» фильмінде оның бурлеск патшайымы «Шәкәрқұйрық» өзінің ауырған тамағына нұсқап: «Роза? Ол «Еңбекші» газеті сияқты қызыл және дәл сондай ауырған» деді. Кейін ол биікке көтерілген, күлімсіремейтін үй шаруашылығы қызметкеріне «Франко» деген есім берді.

Зейнеткерлік

Уайлдер 1986 жылы Америка кино институтының өмірлік жетістіктері үшін сыйлығын алды. Ол 1988 жылы Ирвинг Г. Тальберг естелік сыйлығын, 1990 жылы Кеннеди орталығының құрметті марапатын және 1993 жылы Ұлттық өнер медалін алды. Оның Голливуд Даңқында жұлдызы бар. Уайлдер Голливудтағы ең танымал және ең бай көркем туындылар жинағының иесі ретінде белгілі болды, көбінесе заманауи өнерді жинады. Ол 80-жылдардың ортасында былай деді: «Бұл – дерт. Мен өзімді қалай тоқтатуды білмеймін. Қалай қаласаңыз, оны булимия дей беріңіз, немесе қызығушылық, немесе құмарлық дей беріңіз. Менде импрессионистер, Пикассоның әр кезеңінен туындылар, Кальдердің мобильдік туындылары бар. Сондай-ақ, мен кішкентай жапон ағаштарын, шыны салмақтарды және қытай вазаларын жинаймын. Кез келген затты атаңыз, мен оны жинап аламын». Уайлдердің көркемдік амбициялары оны өзінің туындыларын жасауға жетеледі. 90-жылдардың басында Уайлдер көптеген пластикалық көркем конструкцияларды жинады, олардың көпшілігі суретші Брюс Хьюстонмен бірлесіп жасалған. 1993 жылы өнер сатушы Луис Стерн, оның көп жылдық досы, Беверли-Хиллс галереясында Уайлдердің туындыларының көрмесін ұйымдастыруға көмектесті. Көрме «Билли Уайлдердің блошиный рыногы» деп аталды, ал «Неферте патшайымының тақырыбындағы вариациялар» бөлімі ерекше танымал болды. Бұл серияда Мысыр патшайымының бюстері Кристо стилінде оралған, немесе Джексон Поллок стилінде шашыратылған, немесе Энди Уорхолға құрмет көрсету үшін Кэмпбеллдың консервілік супының банкасын ұстаған түрінде бейнеленген.

Жеке өмір және өлім

Уайлдер 1936 жылғы 22 желтоқсанда Джудит Коппикусқа үйленді. 1939 жылы туған Виктория мен Винсент егіздер болды, бірақ Винсент туылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Олар 1946 жылы ажырасты. Уайлдер "Жоғалған демалыс" фильмін түсірілімі кезінде Одри Янгпен танысты. Олар 1949 жылғы 30 маусымда үйленді. Уайлдер 2002 жылғы 27 наурызда пневмониядан қайтыс болды. Ол Пирс Бразерс Вествуд ауылының мемориалдық паркі мен қабірстандығына жерленді. Француз газеті Le Monde бірінші бетіндегі некрологты былай атады: "Билли Уайлдер қайтыс болды. Ешкім де мінсіз емес", бұл "Кейбіреулер ыстық жасайды" фильмінің соңғы сөзіне сілтеме.

Мұра

"Керексіз болмаңыз". — Билли Уайлдер

Уайлдер голливудтық цензура тарихында маңызды орын иеленеді, ол қабылданған тақырыптардың шеңберін кеңейтті. Ол "нуар" жанрындағы "Қос өлім" және "Көшедегі шамшырақ" фильмдерін түсірді. Вуди Аллен және Маркс ағайындарымен бірге ол Америка кино институтының AFI 100 жыл 100 күлкі тізімінде алғашқылардың бірі болды және "Кейбірлері ыстық жақсы көреді" фильмімен осы тізімде көшбасшы атанды. Сондай-ақ, тізімге оның режиссерлік жұмысы "Пәтер" және "Жеті жылдық қысым", сондай-ақ ол бірлесіп жазған "От шары" және "Ниночка" фильмдері енді. AFI "Қос өлім", "Көшедегі шамшырақ", "Кейбірлері ыстық жақсы көреді" және "Пәтер" фильмдерін AFI 100 жыл 100 фильм тізіміне қосты. Уайлдер 2002 жылы Sight & Sound журналының "Барлық уақыттағы ең ұлы режиссерлер" тізімінде режиссерлер арасында 6-шы орынды иеленді. 1996 жылы Entertainment Weekly Уайлдерді "50 ең ұлы режиссер" тізімінде 24-ші орынға қойды. 2005 жылы Empire журналының "Барлық уақыттағы ең ұлы 40 режиссер" тізімінде 19-шы орын алды. Жапондық Kinema Junpo киножурналы жүргізген "20 ғасырдың ең ұлы режиссерлері" сауалнамасында 4-орынды иеленді. Оның жеті фильмі Конгресс кітапханасының АҚШ Ұлттық кино тізілімінде "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп сақталады. Энтони Лейн "Қос өлім", "Жеті жылдық қысым", "Көшедегі шамшырақ" және "Пәтер" фильмдері "кино көрушілер лексикасының бөлігі" екенін, ал "Кейбірлері ыстық жақсы көреді" фильмі "ұлттық қазына" екенін жазады. Роджер Эберт сұрақ қойды: "Голливудтың алтын ғасырындағы ұлы режиссерлердің арасында Билли Уайлдер сияқты бүгінгі күнге дейін жаңа және қызықты фильмдер түсірген кім бар? Ал барлық уақыттағы ең ұлы финалдық сөздердің арасында үш үміткерді ұсына алатын кім бар?", "Көшедегі шамшырақ", "Кейбірлері ыстық жақсы көреді" және "Пәтер" фильмдерінің соңғы сөздерін келтіре отырып. Рон Шелтон Уайлдермен кездескенін еске алады:

"Мен Буль Дурхам шыққаннан кейін шамамен алты ай өткенде бір мейрамханада отырдым. Бір кісі келіп: "Сізді біреу көруге шақырады" деді. Мен қарасам, ол Билли Уайлдер еді. Мен оның жанына бардым, ол: "Бұл керемет фильм, балажан!" деді. Менің ойымша, бұл сізден алатын ең жақсы сын болды." "Бел Эпок" 1993 жылы "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алғанда испан режиссері Фернандо Труэба қабылдау сөзінде: "Мен Құдайға сенгім келеді, оған ризашылық білдіру үшін. Бірақ мен тек Билли Уайлдерге сенемін, сондықтан рахмет, мырза Уайлдер" деді. Труэбаның айтуынша, Уайлдер келесі күні оған телефон соғып: "Фернандо, ол Құдай" деді. Француз режиссері Мишель Хазанавициус 2012 жылы "Рәссам" фильмі үшін "Үздік фильм" Оскар сыйлығын қабылдағанда Билли Уайлдерге алғыс айтты: "Мен келесі үш адамға алғыс айтқым келеді, мен Билли Уайлдерге алғыс айтқым келеді, мен Билли Уайлдерге алғыс айтқым келеді және мен Билли Уайлдерге алғыс айтқым келеді". Уайлдердің сценарийге жазған 12 "Оскар" номинациясы 1997 жылға дейін рекордтық көрсеткіш болды, ол кезде Вуди Аллен "Гарриді бұзу" үшін 13-ші номинацияны алды. 2017 жылы Vulture.com сайты Уайлдерді барлық уақыттағы ең ұлы сценарийші деп атады. Ол "Оскар" сыйлығына ұсынылған он төрт актердің ойынын режиссерлік еткен. Уайлдердің қабір тасындағы сөз, "Кейбірлері ыстық жақсы көреді" фильмінің соңғы сөзінен алынған: "Мен жазушымын, бірақ ешкім де мінсіз емес".

Марапаттар мен құрметтер

Уайлдер «Оскар» сыйлығына жиырма бір рет ұсынылып, алты рет жеңіске жетті. Барлығында, ол сценарий жазу бойынша он екі, режиссерлік бойынша сегіз және продюсерлік бойынша бір номинация алды. Ол «The Lost Weekend» (1945) және «The Apartment» (1960) фильмдері үшін «Ең үздік режиссер» және «Ең үздік түпнұсқа сценарий» сыйлықтарын жеңіп алды. Бірінші фильм Канн кинофестивалінде «Grand Prix du Festival International du Film» сыйлығымен марапатталды, ал екіншісі оған «BAFTA» сыйлығын әкелді. Уайлдер Америка Режиссерлер Гильдиясының сыйлығына сегіз рет ұсынылып, «The Apartment» фильмі үшін бір рет жеңіп алды. Ол «Алтын глобус» сыйлығына жеті рет ұсынылып, «The Lost Weekend» және «Sunset Boulevard» (1950) фильмдері үшін «Ең үздік режиссер» сыйлығын жеңіп алды. Ол Америка Жазушылар Гильдиясының жеті сыйлығын, соның ішінде сценарий жазудағы жетістіктері үшін екі «Лаурел» сыйлығын алды. Ол өмір бойы жеткен жетістіктері үшін көптеген марапаттарға ие болды, олардың ішінде Ирвинг Г. Тальберг есімдігі сыйлық, «BAFTA» стипендиясы, Театралдық кинофильмдердегі Дэвид О. Селзник жетістіктері сыйлығы және Берлин халықаралық кинофестивалінің құрметті «Алтын аюы» бар.