Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Совет революционері және мемлекет қайраткері (1895–1978)
Soviet revolutionary and statesman (1895–1978)
Анастас Иванович Микоян (25 қараша 1895 – 21 қазан 1978) – армян коммунистік революционері, ескі большевик және Кеңес мемлекет қайраткері. 1923 жылы Орталық Комитетке сайланған ол, Лениннің өмірінің соңғы жылдарынан бастап Сталин мен Хрущев дәуірлері арқылы, Брежнев тұсында зейнетке шыққанға дейін Коммунистік партияның биліктің ең жоғары деңгейінде қалған жалғыз кеңес саясаткері болды. Большевиктер қозғалысына ерте қосылған Микоян, Кавказдағы Азамат соғысы кезінде Степан Шахумян басшылығымен Баку коммунасында қатысты. 1920 жылдары Солтүстік Кавказ өңірінің бірінші хатшысы болды. Сталин билігі тұсында Микоян бірнеше жоғары мемлекеттік лауазымдарды иеленді, оның ішінде Сыртқы сауда министрінің қызметін де атқарды. Алайда, 1940 жылдары Микоян Сталиннің назарынан шыға бастады. 1949 жылы ол Сыртқы сауда министрі лауазымынан айырылды, ал 1952 жылдың қазан айында Сталин оны 19-шы партия съезінде қатысты сынады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін Микоян қайтадан саясатты қалыптастыруда жетекші рөлге ие болды. Хрущевпен бірге десталинизация саясатын жасады, содан кейін Хрущевтің кезінде Премьер-министрдің бірінші орынбасары болды. Микоянның «Оттегі» кезеңіндегі орны оны сол кездегі Кеңес Одағындағы ең ықпалды екінші тұлғаға айналдырды. Микоян коммунистік Кубаға және АҚШ-қа бірнеше маңызды сапарлар жасады, халықаралық дипломатиялық аренада беделді мәртебеге ие болды, әсіресе кеңестік мүдделерді ілгерілету үшін «жұмсақ күш» қолданудағы шеберлігімен. 1964 жылы Хрущевтің Брежневті билікке әкелген төңкеріс салдарынан орнынан бас тартуға мәжбүр болды. Микоян 1964 жылдан 1965 жылы зейнетке шыққанға дейін Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы, атақты мемлекет басшысы қызметін атқарды.
Anastas Ivanovich Mikoyan (/lang//pron//m//iː//k//oʊ/'/j//ɑː//n/; Анаста́с Ива́нович Микоя́н; ; 25 November 1895 – 21 October 1978) was an Armenian Communist revolutionary, Old Bolshevik and Soviet statesman. Having been elected to the Central Committee in 1923, he was the only Soviet politician who managed to remain at the highest levels of power within the Communist Party from the latter days of Lenin, through the eras of Stalin and Khrushchev, to his peaceful retirement under Brezhnev. An early convert to the Bolshevik cause, Mikoyan participated in the Baku Commune under the leadership of Stepan Shahumyan during the Russian Civil War in the Caucasus. In the 1920s, he served as the First Secretary of the North Caucasus region. During Stalin's rule, Mikoyan held several high governmental posts, including that of Minister of Foreign Trade. However, by the 1940s, Mikoyan began to lose favour with Stalin. In 1949, he lost his long standing post of minister of foreign trade, and in October 1952, Stalin attacked him harshly at the 19th Party Congress. When Stalin died in 1953, Mikoyan again took a leading role in policy making. Together, he and Khrushchev crafted the de Stalinization policy and later he became First Deputy Premier under Khrushchev. Mikoyan's position during the Thaw made him the second most powerful figure in the Soviet Union at the time. Mikoyan made several key trips to communist Cuba and to the United States, acquiring an important stature on the international diplomatic scene, especially with his skill in exercising soft power to further Soviet interests. In 1964 Khrushchev was forced to step down in a coup that brought Brezhnev to power. Mikoyan served as Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet, the nominal Head of State, from 1964 until his forced retirement in 1965.
Ерте өмір және мансап
Микоян 1895 жылы Ресей империясының Тифлис губерниясының (қазіргі Арменияның Лори облысындағы Алаверди қаласының бөлігі) Санахин ауылында армян отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Ованнес ағаш шебер болса, анасы кілем тоқушы еді. Оның Артем Микоян деген бір інісі болды, ол МиГ авиациялық конструкторлық бюросын құрған, бұл бюро советтік әскери авиациясындағы реактивтік ұшақтарды жобалаудың басты орталықтарының біріне айналды. Микоян Тифлистегі Нерсиан мектебінде және Вагаршапаттағы (Эчмиадзин) Геворгиан семинариясында білім алды, екеуі де Армян Апостольдық Шіркеуімен байланысты болды. Алайда, дін оның өмірінде азая түсті. Кейін ол теологияны оқуын жалғастырудың өзінің атеизмге жақындауына себеп болғанын айтты: "Мен Құдайға сенбейтінімді анық сезіндім және материалистік күмәнділік туралы сертификат алдым; діни пәндерді оқыған сайын Құдайға сенімім азайды". Саясатқа белсенді түрде араласудан бұрын Микоян либерализм мен социализмді зерттеген. Жиырма жасында ол Эчмиадзинде жұмысшылар кеңесін құрды. 1915 жылы Микоян Ресей Социал-демократиялық Еңбек партиясының большевиктер фракциясына (кейіннен Большевиктер партиясы деп аталды) ресми түрде қосылып, Кавказдағы революциялық қозғалыстың жетекшісіне айналды.
Mikoyan was born to Armenian parents in the village of Sanahin, then part of the Tiflis Governorate of the Russian Empire (today part of Alaverdi in Armenia's Lori Province) in 1895. His father, Hovhannes, was a carpenter and his mother, a rug weaver. He had one younger brother, Artem Mikoyan, who would be the co founder of the MiG aviation design bureau, which became one of the primary design bureaus of fast jets in Soviet military aviation. Mikoyan received his education at the Nersisian School in Tiflis and the Gevorgian Seminary in Vagharshapat (Echmiadzin), both affiliated with the Armenian Apostolic Church. Religion, however, played an increasingly insignificant role in his life. He would later remark that his continued studies in theology drew him closer to atheism: "I had a very clear feeling that I didn't believe in God and that I had in fact received a certificate in materialist uncertainty; the more I studied religious subjects, the less I believed in God." Before becoming active in politics Mikoyan had already dabbled in the study of liberalism and socialism. At the age of twenty, he formed a workers' soviet in Echmiadzin. In 1915 Mikoyan formally joined the Bolshevik faction of the Russian Social Democratic Labour Party (later known as the Bolshevik Party) and became a leader of the revolutionary movement in the Caucasus.
Баку коммунасы
1917 жылғы ақпандағы патша үкіметін құлатқан революциядан кейін Микоян және басқа большевиктер Кавказда большевиктерге қарсы элементтермен күресті. Соңынан ол партиялық жұмысын жалғастырып, Степан Шаумиан басшылығымен Баку коммунасының негізін қалаушылардың бірі болды. Бакуде ол коммунаның ресми армян газеті «Тегекату» редакторы және оның қарулы армян жасақтарын бақылайтын саяси комиссар болып жұмыс істеді. 1918 жылғы сәуірде банктерді басып алуға, ал 1918 жылғы шілдеде Бакуді түрік әскерінің шабуылынан қорғауға жетекшілік етті. Баку түскеннен кейін Шаумиан мен басқа да большевик көшбасшыларын Орталық Каспий диктатурасы тұтқындады. Микоян басқарған жасақ оларды түрмеден қашырып, Каспий теңізі арқылы Красноводскке (қазіргі Түркменстанның Түркменбашы қаласына) қашырып әкетті. Бірақ Красноводскте оларды британдық одақтас социалистік-революционерлер басқарған Транскаспий үкіметі тұтқындады. ССР билігі 1918 жылғы 20 қыркүйекте Түркмен шөлінде 26 Баку комиссарын, оның ішінде Шаумианды өлімге кесті. Микоян олардың тағдырынан кездейсоқ құтылды. Американдық журналист Харрисон Солсбери былай жазды:
After the February 1917 revolution that toppled the Tsarist government, Mikoyan and other Bolsheviks fought against anti Bolshevik elements in the Caucasus. Afterwards, he continued his Party work, becoming one of the co founders of the Baku Commune under the leadership of Stepan Shaumian. In Baku, he worked as the editor of the commune's official Armenian newspaper Teghekatu, and as the political commissar supervising its armed Armenian militia. He directed the seizure of the banks in April 1918, and the defence of Baku against the advancing Turkish army in July 1918. After the fall of Baku, Shaumian and other Bolshevik leaders were arrested by the Centrocaspian Dictatorship. A commando unit, led by Mikoyan, organized their escape from prison, and they fled across the Caspian Sea to Krasnovodsk (today Türkmenbaşy in present day Turkmenistan). However, at Krasnovodsk they were arrested by the Transcaspian Government, which was controlled by the British allied Socialist Revolutionaries. The SR authorities executed the 26 Baku commissars, including Shaumian, on 20 September 1918 in the Turkmen desert. It was only by accident that Mikoyan avoided their fate. As American journalist Harrison Salisbury wrote:
1919 жылғы ақпанда босатылғаннан кейін Микоян Бакуге оралып, ол жердегі қызметін қайта бастады, Кавказ аймақтық комитетінің (крайком) Баку бюросын құруға көмектесті. Ресей азамат соғысының кезеңінде Орталық комитет 1920 жылы Микоянды Нижний Новгородтағы партия ұйымына жіберді. 1922 жылы ол Коммунистік партияның Оңтүстік-Шығыс бюросының және оның ізбасары Солтүстік Кавказ крайкомының хатшысы болды. Осы қызметте Микоян Чечняға автономия мәртебесі беруді қолдады. 1923 жылы ол Орталық комитетке сайланды және 50 жылдан астам осы органның мүшесі болды.
After his release in February 1919, Mikoyan returned to Baku and resumed his activities there, helping to establish the Baku Bureau of the Caucasus Regional Committee (kraikom). In the middle of the Russian Civil War, the Central Committee assigned Mikoyan to the party organization in Nizhny Novgorod in 1920. In 1922 26, he became Secretary of the South East Bureau of the Communist Party and its successor, the North Caucasus kraikom. It was in that position that Mikoyan advocated granting Chechnya autonomous status. In 1923, he was elected to the Central Committee and remained a member of that body for more than 50 years.
Саяси бюро мүшесі
Микоян 1919 жылы алғаш рет танысқан Сталинді, 1924 жылы Лениннің қайтысынан кейін туған билік күресінде қолдады. 1922 жылы КОКП-ның 11-ші съезінде, Сталин мен Леон Троцкий арасындағы билік күресі ашыққа шығар алдында, Микоян Троцкийді "мемлекет адамы, бірақ партияның емес" деп сипаттады. Троцкийдің биографы Исаак Дойчердің айтуынша, "Ол Ескі гвардияның көптеген мүшелерінің ойларын, олар әлі көпшілік алдында айтуға батылмағандарын айтты". 1926 жылдан бастап Сыртқы және Ішкі сауда халық комиссары ретінде ол батыстан консерві өндіру сияқты жаңа идеялар әкелді. Микоян КСРО-да мұзқаймақ өндірісін ұйымдастыруға көмектесті және жұмыстан босатылғанға дейін мұзқаймақтың сапасын жеке бақылауда ұстады. Сталин осыған қатысты: "Анастас, сен коммунизмнен гөрі мұзқаймаққа көбірек қызығушылық танытасың" деп әзілдеді. Микоян КСРО-да ет өндірісін дамытуға да үлес қосты (әсіресе, "Микоян котлетасы" деп аталатын ет өнімі), сондай-ақ Кеңес заманындағы бір шұжық фабрикасына оның есімі берілді.
Mikoyan supported Stalin, whom he had first met in 1919, in the power struggle that followed Lenin's death in 1924; During the 11th Congress of the CPSU, in 1922, before the power struggle between Stalin and Leon Trotsky had broken out into the open, Mikoyan characterised Trotsky as "a man of the state but not of the party". By saying that according to Trotsky's biographer, Isaac Deutscher, "he summed up what many members of the Old Guard thought but did not yet utter in public." As People's Commissar for External and Internal Trade from 1926, he imported ideas from the West, such as the manufacture of canned goods. Mikoyan helped initiate the production of ice cream in the USSR and kept the quality of ice cream under his own personal control until he was dismissed. Stalin made a joke about this, stating, "You, Anastas, care more about ice cream, than about communism." Mikoyan also contributed to the development of meat production in the USSR (particularly, the so called Mikoyan cutlet), and one of the Soviet era sausage factories was named after him.
Ұлы тазалау
1930 жылдардың аяғында Сталин Ұлы тазалауды бастады, бұл Кеңес Одағындағы саяси қуғын-сүргін мен қудалаудың бірнеше науқаны, олар коммунистік партия мүшелеріне, сондай-ақ шаруаларға және партияға жат адамдарға қарсы бағытталған еді. Тарихшы Саймон Себаг Монтефиоре Микоянның тазалаудағы рөлін бағалай келе, ол "жақсы көретін басшылардың бірі ретінде танымал болды: ол әлбетте кейіннен құрбандарға көмектесті және Көшбасшының қайтысынан кейін Сталиннің үкімшілігін жою үшін көп еңбек етті" дейді. Микоян жақын достарын өлім жазасынан құтқаруға тырысты. Дегенмен, 1936 жылы ол Григорий Зиновьев пен Лев Каменевтің өлім жазасына кесілуін ынтамен қолдады, оны "әділ үкім" деп атады. 1937 жылы басқа да жетекші шенеуніктер сияқты, Микоян да НКВД ұсынған өлім тізімдеріне қол қойды. Тазалау көбінесе Сталинге жақын шенеуніктер тарапынан жүзеге асырылды, оларға бұл міндетті олардың режимге адалдығын сынау үшін берілді. 1937 жылдың қыркүйегінде Сталин Георгий Маленков пен Михаил Литвинды (1892-1938) Сахак Тер Габриельянның өліміне жауап ретінде Кеңес Армениясының астанасы Ереванға жіберді. Олардың міндеті Армения Коммунистік партиясы мен оның басшыларын – Бірінші хатшы Аматуни Аматуниді және НКВД бастығы Хачик Мугдусиді, екеуі де Берияның адал жақтастары болған, тазалауды бақылау болды. Кейін Сталин оның адалдығын сынап, кеңестік армян басшыларына сигнал беру үшін Микоянды да жіберді. Мыңнан астам адам тұтқындалды және Армениялық саяси бюроның тоғыз мүшесінің жетісі қызметінен босатылды.
In the late 1930s Stalin embarked upon the Great Purge, a series of campaigns of political repression and persecution in the Soviet Union orchestrated against members of the Communist Party, as well as the peasantry and unaffiliated persons. In assessing Mikoyan's role in the purges, historian Simon Sebag Montefiore states that he "enjoyed the reputation of one of the more decent leaders: he certainly helped the victims later and worked hard to undo Stalin's rule after the Leader's death." Mikoyan tried to save some close knit companions from being executed. However, in 1936 he enthusiastically supported the execution of Grigory Zinoviev and Lev Kamenev, claiming it to be a "just verdict." As with other leading officials in 1937, Mikoyan signed death lists given to him by the NKVD. The purges were often accomplished by officials close to Stalin, giving them the assignment largely as a way to test their loyalty to the regime. In September 1937, Stalin dispatched Georgy Malenkov and Mikhail Litvin (1892 1938) of the NKVD to Yerevan, the capital of Soviet Armenia, in response to the death of Sahak Ter Gabrielyan. Their mission was to oversee the purge of the Armenian Communist Party and its leaders First Secretary Amatuni Amatuni and NKVD chief Khachik Mughdusi, both Beria loyalists. Stalin later dispatched Mikoyan too, in order to test his loyalty and send a signal to Soviet Armenian leaders. More than a thousand people were arrested and seven of nine members of the Armenian Politburo were sacked from office.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың қыркүйегінде Молотов-Риббентроп келісімі бойынша нацистік Германия мен Кеңес Одағы Польша мен Шығыс Еуропаны өздерінің ықпал аймақтарына бөлді. Кеңес Одағы Польшаның шығыс бөлігінде 26 000 поляк офицерін тұтқындады, ал 1940 жылдың наурыз айында Сталин мен Политбюроның тағы бес мүшесі, оның ішінде Микоян, оларды "ұлтшылдар және контрреволюционерлер" деп танып, өлім жазасына кесу туралы бұйрыққа қол қойды. 1941 жылдың маусым айында Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағанда Микоянға азық-түлік пен жабдықты тасымалдауды ұйымдастыру міндеті тапсырылды. Оның ұлы Владимир, Қызыл Әуе күшінің ұшқышы, Сталинград үстінде ұшағы атып түсіріліп, қаза болды. Микоянның соғыс кезеңіндегі басты жұмысы – Қызыл Армияны материалдық-техникалық жабдықтармен, азық-түлікпен және басқа да қажетті заттармен қамтамасыз ету болды. Микоян 1941 жылы Мәскеу және Ленинград сияқты қауіп төндірген батыс қалаларынан совет өнеркәсібін Орал, Батыс Сібір, Волга аймағы және басқа да қауіпсіз аймақтарға көшіруде де маңызды рөл атқарды. 1942 жылдың ақпан айында Сталиннің бұйрығымен Микоян Мемлекеттік қорғаныс комитетінің арнайы өкілі болды. Ол бұрын комитет мүшесі болған жоқ, себебі Берия оны мемлекеттік басқаруда тиімдірек пайдалануға болатынын ойлады. Микоян 1943 жылы еңбегі үшін Социалистік Еңбек Ері орденімен марапатталды. 1946 жылы ол Министрлер Кеңесінің вице-премьері болды. Сыртқы сауда министрі ретінде ол совет әскері бақылауындағы Шығыс Германиядағы өнеркәсіп пен инфрақұрылымды жабуға және оларды репарация ретінде жинауға жауапты болды.
In September 1939, under the Molotov–Ribbentrop Pact, Nazi Germany and the Soviet Union each carved out their own spheres of influence in Poland and Eastern Europe. The Soviets arrested 26,000 Polish officers in the eastern portion of Poland and in March 1940, after some deliberation, Stalin and five other members of the Politburo, Mikoyan included, signed an order for their execution as "nationalists and counterrevolutionaries". When Germany invaded the Soviet Union in June 1941, Mikoyan was placed in charge of organizing the transportation of food and supplies. His son Vladimir, a pilot in the Red Air Force, died in combat when his plane was shot down over Stalingrad. Mikoyan's main assignment throughout the war was supplying the Red Army with materiel, food and other necessities. Mikoyan is also credited for his significant role in the 1941 relocation of Soviet industry from the threatened western cities, such as Moscow and Leningrad, eastward to the Urals, Western Siberia, the Volga region, and other safer zones. In February 1942, by order of Stalin, Mikoyan became a Special Representative of the State Defense Committee. He had not been a member until that point because Beria believed he would be of more use in government administration. Mikoyan was decorated with a Hero of Socialist Labor in 1943 for his efforts. In 1946, he became the Vice Premier of the Council of Ministers. As Minister of Foreign Trade, he was responsible for the dismantlement of industry and infrastructure in Soviet occupied Eastern Germany for collection as reparations.
Тоңазыту және десталинизация
1953 жылы өлер алдында Сталин Микоянға, Вячеслав Молотовқа және тағы бірнеше партия басшыларына қарсы жаңа тазалау науқанын бастауды ойлады. Микоян мен басқалары біртіндеп ықпалынан шығып, бір жағдайда Сталинге қарсы қастандық жасады деп айыпталды. Алайда, Сталиннің жоспарлары орындалмады, себебі ол оларды іске асырудан бұрын қайтыс болды. Хрущевпен бірге Сталин кезінде ұлттық мәдениеттерге таңылған кейбір шектеулерді жеңілдетуге көмектесті. Көзге көрінбей, кеңестік Армения басшыларына республикадағы бұрынғы "жауларын" ақтауға көмектесті. Оның қолдауы мен экономикалық қабілетін ескере отырып, Хрущев Микоянды Бірінші орынбасар Премьер-министр етіп тағайындады. 1962 жылы Хрущев Микоян мен Фрол Козловты оңтүстік қаладағы наразылықты басу үшін Новочеркасскке жіберді. Микоян күш қолдануға қарсы болды және наразылармен диалог құруға тырысты, бірақ Козлов қатаң жазалау шараларын ұсынды, нәтижесінде Новочеркасск трагедиясы орын алды.
Shortly before his death in 1953, Stalin considered launching a new purge against Mikoyan, Vyacheslav Molotov, and several other Party leaders. Mikoyan and others gradually began to fall out of favor and, in one instance, were accused of plotting against Stalin. Stalin's plans never came to fruition, however, as he died before he could put them into motion. Along with Khrushchev, he helped roll back some of the stifling restrictions on national cultures imposed during Stalin's time. Behind the scenes, he assisted Soviet Armenian leaders in the rehabilitation of former "enemies" in the republic, In recognition of his support and his economic talents, Khrushchev appointed Mikoyan First Deputy Premier. In 1962, Khrushchev sent Mikoyan and Frol Kozlov to Novocherkassk to deal with growing unrest in the southern city. Although Mikoyan opposed force and sought dialogue with the demonstrators, Kozlov pushed for a harsh response, resulting in the Novocherkassk massacre.
Қытай
Микоян Қытай Коммунистік партиясының төрағасы Мао Цзэдунмен тікелей байланыс жасаған алғашқы Политбюро мүшесі болды. Ол Маоның штаб-пәтеріне 1949 жылғы 30 қаңтарда, Чианг Кай-Шек басқарған ұлттық үкімет Нанкиннен – сол кездегі Қытай астанасынан – Гуанчжоуға көшуге мәжбүр болған күні бұрын келді. Микоян Маоның Сталинді әлемдік коммунизмнің басшысы және «қытай халқының ұстазы» деп жариялағанын хабарлады, бірақ ол Маоның айтқандарына шынайы сенбегенін де қосты. Сталиннің тапсырмасымен Микоян қытай коммунистерінен американдық журналист Сидни Риттенбергті қамауды сұрады.
Mikoyan was the first Politburo member to make direct contact with the Chinese Communist Party chairman, Mao Zedong. He arrived at Mao's headquarters on 30 January 1949, one day before the Nationalist government of Chiang Kai shek was forced to abandon Nanjing, which was then China's capital, and move to Guangzhou. Mikoyan reported that Mao was proclaiming Stalin to be the supreme leader of world communism and 'teacher of the Chinese people', but in his report he added that Mao did not genuinely believe what he was saying. It was at Stalin's behest that Mikoyan asked that the Chinese communists arrest the US journalist Sidney Rittenberg.
Чехословакия
1951 жылы 11 қарашада Микоян Сталиннен Чехословакия Президенті Клемент Готвальдқа, Чехословакия Коммунистік партиясының бұрынғы Бас хатшысы Рудольф Сланскийді қамау керек деген талапты жеткізу үшін Прагаға күрт сапар жасады. Готвальд тартынғанда, Микоян әңгімені үзіп, Сталинге қоңырау шалып, сосын талапты қайталады, нәтижесінде Готвальд мойынсұнды. Бұл Сланский ісін дайындаудың ең маңызды қадамы болды. Микоянның Чехословакиядағы репрессиядағы рөлі 1968 жылғы Прага көктеміне дейін жасырын қалды.
On 11 November 1951, Mikoyan made a sudden visit to Prague to deliver a message from Stalin to President Klement Gottwald insisting that Rudolf Slánský, former Secretary General of the Communist Party of Czechoslovakia, should be arrested. When Gottwald demurred, Mikoyan broke off the interview to ring Stalin, before repeating the demand, after which Gottwald capitulated. This was the biggest single step towards the preparation of the Slánský Trial. Mikoyan's role in the repression in Czechoslovakia was kept secret until the Prague Spring of 1968.
Венгрия
1956 жылдың шілдесінде Микоян Мажарстан Халық Республикасына барып, диктатор Матиас Ракосидің биліктен алынуын қадағалады. Ол қазан айында Венгрияның жұмысшы халық партиясына қарсы төңкеріс тудырған дағдарыл туралы ақпарат жинау үшін қайта оралды. Михаил Сусловпен бірге Микоян көшедегі атысты ескере отырып, бронетранспортермен Будапештке сапарлады. Ол Мәскеуге жағдай туралы өз әсерін баяндайтын телеграмма жіберді. "Бізге, әсіресе Эрне Гере, сондай-ақ басқа жолдастар да қарсыластың күшін асыра бағалап, өз күштерін кемсініп көргендей болды", - деп жазды Микоян мен Суслов бірлесіп. Микоян Хрущев пен Политбюроның Кеңес әскерлерін қолдану туралы шешіміне қарсы күресті, себебі бұл Кеңес Одағының халықаралық беделін құртады деп ойлады, оның орнына "әскери қысым" мен экономикалық ықпал етуді ұсынды. Кеңес әскерлерінің төңкерісті жаншуы Микоянның отставкаға кесіруіне жақын болды.
In July 1956, Mikoyan visited the People's Republic of Hungary to oversee the removal of the dictator Mátyás Rákosi. He returned in October to gather information on the developing crisis caused by the revolution against the Hungarian Working People's Party government there. Together with Mikhail Suslov, Mikoyan traveled to Budapest in an armored personnel carrier, in view of the shooting in the streets. He sent a telegram to Moscow reporting his impressions of the situation. "We had the impression that Ernő Gerő especially, but the other comrades as well, are exaggerating the strength of the opponent and underestimating their own strength," he and Suslov wrote. Mikoyan strongly opposed the decision by Khrushchev and the Politburo to use Soviet troops, believing it would destroy the Soviet Union's international reputation, instead arguing for the application of "military intimidation" and economic pressure. The crushing of the revolution by Soviet forces nearly led to Mikoyan's resignation.
Америка Құрама Штаттары
Хрущевтің қатал саясатты либерализациялауы 1950-ші жылдардың соңында Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастың жақсаруына әкелді. Хрущевтің негізгі өкілі ретінде Микоян бірнеше рет АҚШ-қа сапар шекті. Екі үлкен держава арасындағы суық соғыстың тұрақсыздығына қарамастан, көптеген американдықтар Микоянды жылы күтіп алды, оның ішінде Миннесота штатының демократы Хьюберт Хамфри оны "икемді көзқарасы бар" адам деп, ал Нью-Йорк штатының губернаторы Аверелл Харриман "кем қатаң" кеңес саясаткері деп сипаттады. 1958 жылдың қараша айында Хрущев Берлин қаласын тәуелсіз, әскерсіз "еркін қалаға" айналдыруға сәтсіз тырысты. Ол АҚШ, Ұлыбритания және Францияға алты айлық ультиматум берді: олар Батыс Берлиндегі өз секторларынан әскерлерін шығарып тастау керек, әйтпесе ол Батысқа өту құқығын Шығыс немiсдерге беруге дайын еді. Микоян Хрущевтің бұл әрекетін мақұлдамады, оның "партиялық принципті" бұзғанын мәлімдеді. Хрущев бұл ультиматумды Орталық Комитетпен талқылаудан бұрын Батысқа ұсынған болатын. Тарихшы Руд ван Джик Микоянның ашуланған себебі Хрущевтің онымен бұл мәселе бойынша кеңеспегені болды деп санайды. Хрущев АҚШ-пен қарым-қатынасты жақсартуды сұрағанда, Микоян: "Сен бастадың, енді өзің аяқта!" - деп жауап берді. Дегенмен, Микоян Вашингтонға сапар шекті, бұл КСРО Министрлер Кеңесінің жоғары лауазымды өкілінің АҚШ-қа дипломатиялық миссиямен алғашқы рет келгені еді. Сонымен қатар, Микоян миссияға ерекше бейресмилікпен қарады, АҚШ елшілігінен виза сұрауын "екі апталық демалысқа" айналдырып, АҚШ-тағы Кеңес елшісі, досы Михаил Меншиковты көру үшін бара жатқанын айтты. Ақ үй бұл күтпеген дипломатиялық миссияға дайын болмағандықтан, Микоян Сыртқы саясат кеңесі және Детройт клубы сияқты беделді американдық ұйымдарға сөз сөйлеуге шақырылды, онда ол КСРО-ның АҚШ-пен бейбіт қарым-қатынас орнатуға үміттенетінін білдірді. Кливленд қаласында Микоян өнеркәсіпші Сайрус Итонға тройка сыйлады және Мәскеу мемлекеттік университетінің мұнарасын еске салған қаланың Терминал мұнарасына таң қалды. Осындай жақсы қабылданған кездесулерден басқа, Микоян жұртшылықпен кездесуге мүмкіндік алды, мысалы, Нью-Джерси штатындағы Нью-Джерси Turnpike трассасындағы Говард Джонсон мейрамханасында таңғы ас ішті, Нью-Йорктегі Macy's универмагына барды және Голливудтағы Джерри Льюис және София Лорен сияқты атақты адамдармен кездесті, содан кейін президент Дуайт Эйзенхауэр мен Мемлекеттік хатшы Джон Фостер Даллеспен кездесті. Микоян АҚШ-тың Берлин саясатын өзгерте алмаса да, ол АҚШ-та халықаралық шиеленісті жеңілдеткені үшін және американдық жұртшылыққа ұнаған жаңашыл, жұмсақ дипломатиялық тәсілдері үшін мақтауға ие болды. Микоян 1960 жылғы U2 оқиғасынан кейін Хрущевтің 1960 жылғы Париж саммитінен бас тартуын мақұлдамады, ол бұл жағдайдың суық соғыстағы шиеленісті тағы он бес жылға дейін жоғары ұстады деп сенді. Дегенмен, ол осы уақыт аралығында Кеңес басшылығының жоғарғы эшелонында Хрущевтің ең жақын одақтасы болып қала берді. Кейінірек Микоян Хрущевтің "кешірілмейтін гистерияға берілгенін" атап өтті. 1963 жылдың қараша айында Хрущев Микоянды президент Джон Ф. Кеннедидің жерлеу рәсіміне КСРО-ны өкілдік етуге шақырды. Жерлеу рәсімінде Микоян президенттің қазасына қатты қайғырды және Жаклин Кеннеди оған жақындап, қолынан ұстап, мына хабарламаны жеткізді: "Президент мырзаға [Хрущевке] айтыңыз, меніңше, ол күйеуіммен бірге бейбіт әлем құру үшін жұмыс істеді, енді сіздер екеуіңіз күйеуімнің жұмысын жалғастыруыңыз керек".
Khrushchev's liberalization of hardline policies led to an improvement in relations between the Soviet Union and the United States during the late 1950s. As Khrushchev's primary emissary, Mikoyan visited the United States several times. Despite the volatility of the Cold War between the two superpowers, many Americans received Mikoyan amiably, including Minnesota Democrat Hubert Humphrey, who characterized him as someone who showed a "flexibility of attitude" and New York governor Averell Harriman, who described him as a "less rigid" Soviet politician. During November 1958 Khrushchev made an unsuccessful attempt to turn all of Berlin into an independent, demilitarized "free city", giving the United States, Great Britain, and France a six month ultimatum to withdraw their troops from the sectors they still occupied in West Berlin, or he would transfer control of Western access rights to the East Germans. Mikoyan disapproved of Khrushchev's actions, claiming they violated "Party principle." Khrushchev had proposed the ultimatum to the West before discussing it with the Central Committee. Ruud van Djik, a historian, believed Mikoyan was angry because Khrushchev did not consult him about the proposal. When asked by Khrushchev to ease tension with the United States, Mikoyan responded, "You started it, so you go!" However, Mikoyan eventually left for Washington DC, which was the first time a senior governing member of the USSR's Council of Ministers visited the United States on a diplomatic mission to its leadership. Furthermore, Mikoyan approached the mission with unprecedented informality, beginning with phrasing his visa request to US Embassy as "a fortnight's holiday" to visit his friend, Mikhail Menshikov, the then Soviet Ambassador to the United States. While the White House was taken off guard by this seemingly impromptu diplomatic mission, Mikoyan was invited to speak to numerous elite American organizations such as the Council on Foreign Relations and the Detroit Club in which he professed his hopes for the USSR to have a more peaceful relationship with the US. While in Cleveland, Mikoyan gifted a troika to industrialist Cyrus Eaton and admired the city's Terminal Tower, which reminded him of the tower at Moscow State University. In addition to such well received engagements, Mikoyan indulged in more informal opportunities to meet the public such as having breakfast at a Howard Johnson's restaurant on the New Jersey Turnpike, visiting Macy's Department Store in New York City and meeting celebrities in Hollywood like Jerry Lewis and Sophia Loren before having an audience with President Dwight Eisenhower and Secretary of State John Foster Dulles. Although Mikoyan failed to alter the US's Berlin policy, he was hailed in the US for easing international tensions with an innovative emphasis on soft diplomacy that largely went over well with the American public. Mikoyan disapproved of Khrushchev's walkout from the 1960 Paris Summit over the U 2 Crisis of 1960, which he believed kept tension in the Cold War high for another fifteen years. However, throughout this time, he remained Khrushchev's closest ally in the upper echelons of the Soviet leadership. As Mikoyan later noted, Khrushchev "engaged [in] inexcusable hysterics". In November 1963 Mikoyan was asked by Khrushchev to represent the USSR at President John F. Kennedy's funeral. At the funeral ceremony, Mikoyan appeared visibly shaken by the president's death and was approached by Jacqueline Kennedy, who took his hand and conveyed to him the following message: "Please tell Mr. Chairman [Khrushchev] that I know he and my husband worked together for a peaceful world, and now he and you must carry on my husband's work."
Куба және зымыран дағдарысы
Кеңес үкіметі 1959 жылғы Куба революциясында Фидель Кастроның социалистік көзқарастағы жасақтарының Куба президенті Фульхенсио Батистаны құлатуын құттықтады. Хрущев Кариб теңізіндегі Кеңес Одағының одақтасы болу мүмкіндігін түсінді және Латын Америкасындағы маңызды дипломаттардың бірі ретінде Микоянды жіберді. Ол революциядан кейін Кубаға барған алғашқы кеңес шенеунігі болды, кеңес барлау қызметкерлерін есептемегенде, және жаңа үкіметпен маңызды сауда келісімдеріне қол қойды. Кастромен келіссөздерді бастамас бұрын Микоянға әйелі Ашхеннің Мәскеуде қайтыс болғаны туралы хабар жетті; ол жерлеуге оралмай, ұлы Сергоны оның орнына жіберді. Кастро ракеталардың қалуын қатысты талап етті, бірақ Микоян АҚШ-пен толыққанды қақтығыстан қашыңқы болуға тырысып, оны көндіруге ұмтылды. Ол Кастроға: "Сіз бұл хаттарда ғана емес, бүгін де біздің ұстанымымыз – барлық қару-жарақ пен барлық әскери мамандарды сақтап қалу, Хрущевтің 27 қазандағы хатында уәде берілгендей, тек "шабуылдық" қарулар мен оларға қызмет көрсететін персоналды ғана шығарып алу", – деді. Кастро Кубада қалған Ил-28 бомбалаушыларын және тактикалық ядролық қаруды қосымша алып тастау идеясына қарсылық танытты. Бірақ бірнеше күрделі апталық келіссөздерден кейін ол, ақыры, мойынсұнып, сол жылдың желтоқсанында ракеталар мен бомбалаушылар алынып кетті.
The Soviet government welcomed the overthrow of Cuban President Fulgencio Batista by Fidel Castro's pro socialist rebels in the Cuban Revolution of 1959. Khrushchev realized the potential of a Soviet ally in the Caribbean and dispatched Mikoyan as one of the top diplomats in Latin America. He was the first Soviet official to visit Cuba after the revolution, except for Soviet intelligence officers, and he secured important trade agreements with the new government. Just prior to beginning negotiations with Castro, Mikoyan was informed about the death of his wife, Ashkhen, in Moscow; rather than return there for the funeral, Mikoyan opted to stay and sent his son Sergo there instead. Castro was adamant that the missiles remain but Mikoyan, seeking to avoid a full fledged confrontation with the United States, attempted to convince him otherwise. He told Castro, "You know that not only in these letters but today also, we hold to the position that you will keep all the weapons and all the military specialists with the exception of the 'offensive' weapons and associated service personnel, which were promised to be withdrawn in Khrushchev's letter [of October 27]." Castro balked at the idea of further concessions, namely the removal of the Il 28 bombers and tactical nuclear weapons still left in Cuba. But after several tense and grueling weeks of negotiations, he finally relented, and the missiles and the bombers were removed in December of that year.
Мемлекет басшысы және зейнеткерлік
1964 жылғы 15 шілдеде Микоян Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы болып тағайындалды, бұл қызметке Леонид Брежневтің орнына келді, ол Партия ішінде жоғарылауға ие болды. Микоянның жаңа лауазымы көбінесе рәсімдік сипатта болды; оның денсаулығының нашарлауы және қарттығы ескеріліп отырғаны айтылды. Кейбір тарихшылар 1964 жылға қарай Микоян Хрущевтің Партияға зиян келтіретініне сенгенін және ол 1964 жылғы қазан төңкерісіне қатысқандығын мәлімдейді, нәтижесінде Брежнев пен Алексей Косыгин билікке келді. Алайда, Уильям Таубман мұның рас еместігін айтады, себебі Микоян Президиумның (сол кездегі Политбюро атауы) Хрущевті қорғаған жалғыз мүшесі болды. Дегенмен, Микоян Хрущевті зейнетке жіберуге дауыс берді (дәстүрлі советтік стильде, дауыс бірауыздан болу үшін). Хрущевтің әріптестері арасында жалғыз Микоян бұрынғы басшыға зейнетте жақсылық тіледі және бірнеше жылдан кейін Хрущевтің дачасына жеке барады. Микоян 1971 жылы Хрущевтің жерлеу рәсіміне гүл шоғын қойып, көңіл айту хаты жолдады. Хрущевтің қызметтен алынуы кезінде оның Хрущевті жартылай қорғауынан Микоян жаңа советтік басшылық алдындағы беделін жоғалтты. Политбюро Микоянды жасының қарттығына байланысты Политбюродан зейнетке шығуға мәжбүр етті. Микоян тез арада мемлекет басшысы лауазымынан да бас тартып, 1965 жылғы 9 желтоқсанда Николай Подгорный оның орнына келді. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Микоян, Хрущев сияқты, өзінің саяси мансабынан, соның ішінде Бакудегі революциялық қызметі туралы ашық, бірақ іріктелген естеліктер жазды. 1978 жылғы 21 қазанда 82 жасында табиғи себептерден қайтыс болды және Мәскеудегі Новодевичье бейіштесіне жерленді. Ол Ленин орденінің алты медалін алды.
On 15 July 1964, Mikoyan was appointed as Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet, replacing Leonid Brezhnev, who received a promotion within the Party. Mikoyan's new position was largely ceremonial; it was noted that his declining health and old age were being considered. Some historians are convinced that by 1964 Mikoyan believed that Khrushchev had turned into a liability to the Party, and that he was involved in the October 1964 coup that brought Brezhnev and Alexei Kosygin to power. However, William Taubman disputes this, as Mikoyan was the only member of the Presidium (the name for the Politburo at this time) to defend Khrushchev. Mikoyan, however, did vote to force Khrushchev's retirement (so as, in traditional Soviet style, to make the vote unanimous). Alone among Khrushchev's colleagues, Mikoyan wished the former leader well in his retirement, and he, alone, visited Khrushchev at his dacha a few years later. Mikoyan laid a wreath and sent a letter of condolence at Khrushchev's funeral in 1971. Due to his partial defense of Khrushchev during his ouster, Mikoyan lost his high standing with the new Soviet leadership. The Politburo forced Mikoyan to retire from his seat in the Politburo due to old age. Mikoyan quickly also lost his post as head of state and was succeeded in this post by Nikolai Podgorny on 9 December 1965. In retirement, Mikoyan, like Khrushchev, wrote frank but selective memoirs from his political career, including his revolutionary activity in Baku. He died on 21 October 1978, at the age of 82, from natural causes and was buried at Novodevichy Cemetery in Moscow. He received six commendations of the Order of Lenin.
Жеке тұлға және мұра
Саймон Себаг Монтефиоре Микоянды "жіңішке, сақты, айлакер және еңбекқор" деп сипаттады. Ол зиялы адам болған, бірнеше тілді білген. Армян және орыс тілдерінен өзге, ол ағылшын тілін де меңгерген, ал неміс тілін Карл Маркстің "Капитал" еңбегін неміс тілінен орыс тіліне аудару арқылы өздігінен үйренген. Көптеген адамдардан өзгеше, Микоян Сталинмен пікір таластырудан қорқа қоймаған. "Микоянмен ешқашан көңіл жалықпайды", - деп жазады Артем Сергеев, ал Хрущев оны нағыз джентльмен деп атады. Бірақ Хрущев "шығыстан келген ақылды түлкіге" сенуге сақтандырды. Вячеслав Молотов пен Николай Бухаринмен жеке сөйлескенде Сталин Микоянды "саясаттағы үйрек баласы" деп атады, бірақ Микоян егер маңызды сынақтан өте алса, жақсаратынын айтты. Микоянның бес ұлы болды (Степан, Владимир, Алексей, Вано және Серго), сондай-ақ, қайтыс болған большевик көшбасшысы Степан Шахумянның екі ұлын өсіндірді. Ол көп балаға қарауға байланысты қаржылық қиындықтарға тап болды. Оның әйелі Ашхен баласы аз болған Политбюро мүшелерінің әйелдерінен ақша қарыз алатын. Егер Микоян бұл туралы білгенде, балаларының айтуынша, қатты ашуланатын болар еді. Микоян армяндық өзіндігіне қатты мақтан тұтқан, 1959 жылы Вашингтонда АҚШ вице-президенті Ричард Никсонмен кездескенде тіпті Түркиядағы армяндарға қатысты мәселені көтерген. Ол шетелдегі армяндармен, соның ішінде АҚШ-тың бұрынғы елшісі Эдвард Джереджианмен кездесуге өте қуанды. Алайда, кеңестік кезеңнен кейінгі Арменияда Микоянның мұрасы күмәнді. Оның сыншылары 1930 жылдардағы Армениядағы тазалауға Сталиннің бұйрығымен қатысқанын айтады. Ереван қаласының Жоғарғы Кеңес депутаты ретінде ол Яков Заробян мен Антон Кочинян сияқты кеңестік армян басшыларымен тығыз байланыста болды және армян мәселелері бойынша олармен үнемі кеңесетін. Оның ұлы Серго кейіннен Қарабақ қозғалысының белсенді жақтаушысы болды. Армян шіркеуімен байланысын үзіп қойғанмен, Микоян католикос Вазген I-мен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол композитор Арам Хачатурянның жақтаушысы болды және маршал Иван Баграмянмен жеке достастық байланыста болды. Саясаттағы Брейдің викарийі деп аталған және өз заманында "аман қалған" деп танылған Микоян Сталиннің тазалауларынан құтылып, саяси өмірден зейнеткерлікке шығуға мүмкіндік алған сирек большевиктердің бірі болды. Бұл орыс тіліндегі көптеген мақалдарда көрсетілген, мысалы: "Ильиштен [Лениннен] Ильишке [Брежневке] дейін жүрек соғысы мен инсультсыз!" ("От Ильича до Ильича без инфаркта и паралича"). Кеңес Одағының бір ардагер қызметкері оның саяси мансабын былай сипаттады: "Бұл алаяқ жаңбырлы күні Қызыл алаңда қолшатырсыз және суланбай жүре алды. Ол жаңбыр тамшыларынан қашып құтыла алатын еді."
Simon Sebag Montefiore referred to Mikoyan as "slim, circumspect, wily and industrious". An intelligent man, he had the command of several languages. In addition to Armenian and Russian, he understood English and learned German on his own by translating the German version of Karl Marx's Das Kapital into Russian. Unlike many others, Mikoyan was not afraid to get into heated arguments with Stalin. "One was never bored with Mikoyan", Artyom Sergeev notes, while Khrushchev called him a true cavalier. However, Khrushchev warned of trusting "that shrewd fox from the east." In a close conversation with Vyacheslav Molotov and Nikolai Bukharin, Stalin referred to Mikoyan as a "duckling in politics"; he noted, however, that if Mikoyan ever took a serious shot he would improve. Mikoyan had five boys (Stepan, Vladimir, Aleksei, Vano, and Sergo), and adopted the two sons of the late Bolshevik leader Stepan Shahumyan. He had so many children under his care that he and his wife faced financial problems. His wife Ashkhen would borrow money from Politburo wives who had fewer children. If Mikoyan had discovered this, he would, according to his children, have become furious. Mikoyan was defiantly proud of his Armenian identity, and in a 1959 meeting with U. S. Vice President Richard Nixon in Washington, he even raised the issue of the treatment of the Armenians in Turkey. He greatly enjoyed meeting fellow Armenians abroad, including former U. S. ambassador Edward Djerejian. However, in post Soviet Armenia, Mikoyan's legacy is contentious. His critics point to his participation in the 1930s purges in Armenia on the orders of Stalin. As a Supreme Soviet Deputy for Yerevan, he maintained close ties with Soviet Armenian leaders like Yakov Zarobyan and Anton Kochinyan and regularly consulted with them on Armenian affairs. and his son Sergo was later a prominent advocate for the Karabakh movement. Despite his break with the Armenian Church, Mikoyan maintained good relations with Catholicos Vazgen I. He was also a supporter of composer Aram Khachaturian, and counted Marshal Ivan Bagramyan among his personal friends. Dubbed the Vicar of Bray of politics and known as the "Survivor" during his time, Mikoyan was one of the few Old Bolsheviks who was spared from Stalin's purges and was able to retire comfortably from political life. This was highlighted in a number of popular sayings in Russian, including "From Ilyich [Lenin] to Ilyich [Brezhnev] without heart attack or stroke! "(Ot Ilyicha do Ilyicha bez infarkta i paralicha). One veteran Soviet official described his political career in the following manner: "The rascal was able to walk through Red Square on a rainy day without an umbrella [and] without getting wet. He could dodge the raindrops."
Портреттер
Пол Уайтхаус 2017 жылы сатирикалық "Сталиннің өлімі" фильмінде Микоян рөлін ойнады.
Paul Whitehouse played Mikoyan in the 2017 satirical film The Death of Stalin.