Кіріспе
1920-1930 жылдардағы неміс ұшақ кемесі
{|Infobox aircraft type
|type= әуе лайнері, ұшақ кемесі
|manufacturer= Dornier
|designer= Клод Дорнье
|first flight= 1929 жылдың 12 шілдесі, жоспарлау 1925 жылдың соңында басталды және 240 000-нан астам еңбек сағатынан кейін 1929 жылдың маусым айында аяқталды. Екі дүниежүзілік соғыс арасындағы жылдары, бірнеше жылдан кейін пайда болған советтік Туполев АНТ-20 Максим Горький ұшағы ғана физикалық тұрғыдан үлкен болды, бірақ 53 тонналық ең ауыр салмағымен Do X-тің 56 тоннасына жете алмады. Do X-ті Германияның Көлік министрлігі қаржыландырды және Версаль келісімінің шарттарын оралымсыз жасау үшін, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда белгіленген жылдамдық және қашықтық шектерін асып түсетін ұшақтарды салуға тыйым салынды. Осы себепті Алтенрайнда арнайы жобаланған зауыт салынды. Do X-тің корпусы толығымен дуралюминнен жасалған, ал қанаттары болаттан нығайтылған дуралюмин каркасынан құралған, ауыр зығыр матамен қапталған және алюминий бояуымен боялған. Алғашқыда ол Siemens компаниясы жасаған он екі Bristol Jupiter радиальдық қозғалтқыштарымен жабдықталды, алты тракторлық және алты түрткіш винттерімен қанаттың үстіндегі алты науаға орнатылған. Науалар қосалқы қанатпен біріктіріліп, тұрақтандырылды. Ауамен салқындатылатын Юпитер қозғалтқыштары қызып кетуге бейімді және Do X-ті көтеріңкір биіктікке көтере алмады. Қозғалтқыштарды ұшу инженері басқарды, ол 12 газды және 12 өлшегіш жиынтығын бақылады. Пилот инженерге қуатты реттеу туралы сұрауды теңіз кемелерінде қолданылатын жүйеге ұқсас тәсілмен, қозғалтқыш бұйрық телеграфы арқылы жібереді. Ұшақтың көптеген аспектілері сол кездегі теңіздік құрылымдарға ұқсас болды, соның ішінде ұшу палубасы, ол кеме көпіріне өте ұқсас болды. 1930 жылы 103 ұшуды аяқтағаннан кейін Do X Curtiss V 1570 "Conqueror" сумен салқындатылатын V 12 қозғалтқыштарымен қайта жабдықталды. Тек содан кейін ғана ол Атлант мұхитын кесіп өтуге қажетті биіктікке жете алды. Дорнье ұшақ кемесін ұзақ қашықтыққа 66 жолаушыны, ал қысқа қашықтыққа 100 жолаушыны тасымалдау үшін жобалады. Жолаушыларға арналған жайлы жағдайлар Атланттық лайнерлердің деңгейіне жақын болды. Үш палуба болды. Бас палубада жеке ылғалды бары бар темекі шегу бөлмесі, тамақтандыру салоны және 66 жолаушыға арналған орындықтар болды, оларды түнгі рейстерде ұйықтау орындарына айналдыруға болады. Жолаушылар орындықтарының арт жағында электрлік асхана, дәретханалар және жүк қоймасы орналасқан. Кокпит, навигациялық кабинет, қозғалтқыш басқару және радио бөлмелері жоғарғы палубада орналасқан. Төменгі палубада жанармай бактерілері мен тоғыз герметикалық бөлімшелер болды, олардың тек жетісі толық жүзуді қамтамасыз етуге жеткілікті болды. Кейінірек пайда болған Boeing 314 сияқты, Do X-те дәстүрлі қанатты жүзулер болған жоқ, оның орнына судағы кемені тұрақтандыру үшін фюзеляжға орнатылған "қырқа қанаттары" қолданылды, сонымен қатар жолаушыларға отыру платформасы ретінде де қызмет етті. Барлығы үш Do X салынды. Біреуі Дорнье операторы болды, ал екі машина Италиядан түскен тапсырыс бойынша салынды. X2, "Умберто Маддалена" (I REDI тіркелген) және X3, "Алессандро Гидони" (I ABBN тіркелген). Италиялық нұсқалар сәл үлкен болды және басқа қозғалтқыш пен қозғалтқыш орнатуларын пайдаланды. Дорнье X2 сол кездегі әлемдегі ең үлкен ұшақ екенін мәлімдеді. Әрқайсысы Fiat A 22R V12 сумен салқындатылатын қозғалтқыштарымен жабдықталған, ал алты қозғалтқыш науалары ағынды кабинамен жабылған. Do X-тің жақсартылған нұсқасы Dornier Do 20 деп аталды, онда науаға орнатылған қозғалтқыштар қанаттың алдыңғы жиегіне енгізілген науалардағы төрт дизельдік қозғалтқыштар жұбымен алмастырылуы жоспарланған, және төрт винтті қозғалтатын. Бұл жоба 1936 жылы жарияланды, бірақ одан әрі дамытылмады.
|type= airliner, flying boat
|manufacturer= Dornier
|designer= Claude Dornier
|first flight= 12 July 1929 planning started in late 1925 and after over 240,000 work hours it was completed in June 1929. During the years between the two World Wars, only the Soviet Tupolev ANT 20 Maksim Gorki landplane of a few years later was physically larger, but at 53 tonnes maximum takeoff weight it was not as heavy as the Do X's 56 tonnes. The Do X was financed by the German Transport Ministry and in order to circumvent conditions of the Treaty of Versailles, which forbade any aircraft exceeding set speed and range limits to be built by Germany after World War I, a specially designed plant was built at Altenrhein, The Do X had an all duralumin hull, with wings composed of a steel reinforced duralumin framework covered in heavy linen fabric, covered with aluminium paint. It was initially powered by twelve Siemens built Bristol Jupiter radial engines in tandem push pull configuration mountings, with six tractor propellers and six pushers mounted on six strut mounted nacelles above the wing. The nacelles were joined by an auxiliary wing to stabilise the mountings. The air cooled Jupiter engines were prone to overheating and could barely lift the Do X to an altitude of The engines were managed by a flight engineer, who controlled the 12 throttles and monitored the 12 sets of gauges. The pilot would relay a request to the engineer to adjust the power setting, in a manner similar to the system used on maritime vessels, using an engine order telegraph. Many aspects of the aircraft echoed nautical arrangements of the time, including the flight deck, which bore a strong resemblance to the bridge of a vessel. After completing 103 flights in 1930, the Do X was refitted with Curtiss V 1570 "Conqueror" water cooled V 12 engines. Only then was it able to reach the altitude of necessary to cross the Atlantic. Dornier designed the flying boat to carry 66 passengers on long distance flights or 100 passengers on short flights. The luxurious passenger accommodation approached the standards of transatlantic liners. There were three decks. On the main deck was a smoking room with its own wet bar, a dining salon, and seating for the 66 passengers which could also be converted to sleeping berths for night flights. Aft of the passenger spaces was an all electric galley, lavatories, and cargo hold. The cockpit, navigational office, engine control and radio rooms were on the upper deck. The lower deck held fuel tanks and nine watertight compartments, only seven of which were needed to provide full flotation. Similar to the later Boeing 314, the Do X lacked conventional wing floats, instead using fuselage mounted "stub wings" to stabilise the craft in the water, which also doubled as embarkation platforms for passengers. Three Do Xs were constructed in total. The original operated by Dornier, and two other machines based on orders from Italy. The X2, named Umberto Maddalena (registered I REDI), and X3, named Alessandro Guidoni (registered I ABBN). The Italian variants were slightly larger and used a different powerplant and engine mounts. Dornier claimed the X2 was the largest aircraft in the world at that time. Each was powered by Fiat A 22R V12 water cooled engines, with the six engine mounts being covered by a streamlined fairing. A proposed improved version of the Do X designated the Dornier Do 20, in which the pylon mounted engines were to be replaced by four pairs of diesel engines in nacelles fared into the wing's leading edge and driving four propellers, was promoted in 1936, but never advanced beyond a design study.
Операция
1929 жылы 12 шілдеде "Flugschiff" ("ұшақ кемесі") деп аталған ұшақ 14 адамнан тұратын экипажбен алғашқы сынақ ұшуын жасады. 50 секундтық ұшып көтерілуден кейін ол максималды жылдамдыққа жетіп, Констанс көліне қонды. Ұшақтың АҚШ нарығына енгізілуі жоспарланған, бірақ бұл жоспар іске аспады.
Ақырғы тағдырлары
Германияның алғашқы Do X ұшағы қаржылық қиындыққа тап болған Dornier компаниясы оны пайдалана алмай қалғаннан кейін, Германияның ұлттық әуе компаниясы Deutsche Luft Hansa-ға берілді. 1932 жылы Германияның жағалау қалаларына сәтті тур жасағаннан кейін, Luft Hansa 1933 жылы Вена, Будапешт және Стамбулға Do X рейсін жоспарлады. Пассау қаласының жанындағы су қоймасына тым тік бұрылып қонған кезде ұшақтың құйрық бөлігі жыртылып кеткеніне байланысты саяхат тоғыз күннен кейін аяқталды. Do X 1943 жылғы 23-24 қараша күндері Корольдік әуе күштерінің әуе шабуылында жойылғанға дейін көрмеде тұрды. Жыртылған құйрық бөлігінің сынықтары Фридрихшафендегі Dornier мұражайында сақталады. Dornier Do X коммерциялық сәттілікке жете алмаса да, сол кездегі ең ірі әуеден ауыр ұшақ болып, халықаралық жолаушылар тасымалының мүмкіндіктерін көрсетті. Lufthansa компаниясының Do X1a ұшағымен ұқсас оқиғаға тап болған итальяндық Do X2 да бір айдан кейін дұрыс емес қонғанда құйрық бөлігін жоғалтты. 1934 жылы рейстер мен экипаж мүшелерінің санын қысқартқаннан кейін, 1935 жылы Marina di Pisa-да тоқтатылып, 1937 жылы металл тескілеріне тарқатылды.