Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы Atlas Aircraft Corporation (кейін Denel Aeronautics) авиациялық компаниясы жобалаған және шығарған соғыс ұшағы. Ол Оңтүстік Африка Әуе күштерінің (SAAF) тапсырысымен әзірленді және негізінен осы күштермен басқарылды. Cheetah 1980-ші жылдардағы шекаралық соғыс кезінде SAAF қолданысындағы француздық Dassault Mirage III паркінің маңызды жаңартылуы ретінде жасалды. Бағдарламаға Израильдің IAI Kfir ұшағынан алынған технологиялар енгізілді, ал Kfir Mirage 5/IAI Nesher негізінде құрастырылған. "Cushion" жобасы деп аталған жаңарту бағдарламасы үш түрлі нұсқаны шығарды: екі орындық Cheetah D, бір орындық Cheetah E және бір орындық Cheetah C. Үш модель де SAAF қатарына қабылданып, бір кезде әскердің ең қабілетті соғыс және шабуылдық ұшағы болып қызмет етті. Әуедегі барлауға арналған бір Cheetah R прототипі жасалды, бірақ бұл нұсқа қызметке енбеді. 1992 жылы Cheetah E үлгісі SAAF қызметінен алынып тасталды, ал Cheetah C және Cheetah D ұшақтары 2008 жылдың сәуір айында зейнеткерлікке шығарылды, олардың орнына шведтік Saab Gripen ұшақтары келді. SAAF-тан зейнеткерлікке шыққаннан бері, олардың шектеулі саны Оңтүстік Африкада сынақ ұшақтары ретінде пайдаланылуда. Кейбіреулері экспортталды, мысалы, Эквадор Әуе күштеріне (EAF) қосалқы бөлшектерді жеткізу үшін. Draken International компаниясы Cheetah ұшағын АҚШ-тағы жауынгерлік оқулар мен жаттығуларда қарсы тарап ретінде пайдалануды жоспарлап отыр.

Өмірбаян

Atlas Cheetah бағдарламасы 1980 жылдары Оңтүстік Африканың жауынгерлік және шабуылдық ұшақтарға деген қажеттілігінен туындады. Сол кезде Оңтүстік Африка Әуе күштері (SAAF) Ангола және Куба әскерлеріне жеткізіліп жатқан МиГ-23 сияқты кеңес жасаған, күрделене түскен ұшақтардан басымдық алу үшін жаңа, озық ұшақтарға мұқтаж болды. Бұл ұшақтар Оңтүстік Африканың әскери күштеріне қарсы, ұзақ жылға созылған Шекаралық соғыс деп белгілі болған қақтығыста қолданылды. Бұған қоса, халықаралық санкциялар салдарынан техникалық қызмет көрсетудің қымбаттауы және SAAF-тің паркіндегі ұшақтардың ескіруі де шешілуі керек мәселелер еді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 418-қаулысымен қару-жараққа эмбарго салынғандықтан, Оңтүстік Африка әлемнің көптеген елдерінен жаңа ұшақтар сатып ала алмады; осыған байланысты, қолданыстағы ұшақтарды жаңарту – жалғыз мүмкін болатын шешімге айналды.

Қатысушы компаниялар

1980 жылдары Оңтүстік Африка авиация индустриясы үлкен және күрделі жаңарту жасауға қажетті техникалық мүмкіндіктерге қол жеткізді. Бұл факторлар SAAF-тың қолданыстағы ұшақтардың бірін кең ауқымды жаңарту бағдарламасына енгізу туралы шешім қабылдауына әсер етті. Сонымен қатар, сол шамада "Атлас Карвер" деп аталған, жергілікті түрде жасалған жаңа ұшақтың әзірлеу жұмыстары да басталды. 1980 жылдары SAAF-тың жылдам ұшақтар паркі француздық Dassault Mirage III (EZ/CZ/BZ/DZ/D2Z/RZ/R2Z) және Mirage F1 (AZ/CZ) ұшақтарының бірнеше түрлерінен тұрды. Mirage F1 ұшақтары парктегі ең заманауи тип саналса да, олардың жеткізілімі 1977 жылы басталған, бұл тип Оңтүстік Африканың әуе қорғанысы және шабуылдық әскерлерінің негізгі бөлігін құрады. Mirage F1 ұшақтарын кең ауқымды жаңартуға алып тастау елдің әуе қорғанысы және шабуылдық қабілетінде үлкен кемшіліктерге әкелер еді, бұл SAAF жоғары лауазымды шенеуніктер тарапынан қабылдауға болмайтын жағдай деп есептелді. Израильдің Israel Aircraft Industries авиация компаниясы жаңартудың алғашқы кезеңдеріне қатысты және кейбір компоненттер тікелей Израильден әкелінді. IAI өзі активті радарды әзірлеу бағдарламасы сияқты, байланысты жобаларды бірлесіп дамытқандарын мойындады. ACIG мәліметтері бойынша, жалпы бес IAI Nesher истребителі Израиль әуе күштерінен Cheetah сынақтары үшін алынып, кейіннен қолданыстағы паркеге қосылған болуы мүмкін.

Егжей-тегжейлер

Бұл жаңарту әуе шассисінің толықтай қайта жаңартылуын, ұшу сағаттарын нөлге дейін төмендетуді қамтыды. Atlas компаниясы мәлімдемесіне сәйкес, мұны іске асыру үшін бастапқы әуе шассисінің шамамен 50% ауыстырылды. Аэродинамикалық өзгерістерге қозғалмайтын қанатшаларды қозғалтқыш кіреберістерінің артында орнату кірді, ал Cheetah D және E модельдері Cheetah C және IAI Kfir модельдеріне қарағанда сәл кішірек (70%) қанатшалармен жабдықталды. Электроника және жүйелер тұрғысынан, Cheetah жаңа авиациялық құралдар, радар, электрондық соғыс (EW) және өзін-өзі қорғау жүйелерімен жабдықталды. Олардың көп бөлігі мұрын бөлігіне орналасқандықтан, ішкі кеңістікті ұлғайту үшін оны ұзарту қажет болды. EW жүйесіне зымыранға қарсы ескерту жүйесі және радарлық ескерту қабылдағыштары кірді, ал ұшақтың өзін-өзі қорғау жүйесі автоматты түрде іске қосылатын электрондық кедергі жасайтын құралдар мен шаң-жалын шығару құралдарынан тұрды. Кокпитте басқа да күрделі аспаптармен қатар, жергілікті әзірленген каскаға орнатылған нысана көру құралы (HMS) және үлкен бас дисплейі (HUD) орнатылды. Жаңартуға жаңа және қуатты импульстік Доплер радар жүйесі орнатылды. Cheetah D және Cheetah E модельдері SNECMA Atar 9C турбореактивті қозғалтқышымен жабдықталған болса, Cheetah C модельдері күштірек Atar 9K50 қозғалтқышын пайдаланды.

Пайдалану тарихы

1986 жылғы 16 шілдеде алғашқы Cheetah D ресми түрде таныстырылды, бірақ бірнеше Cheetah D әуе шабуылы мектебі AFB Pietersburg-тағы 89-шы ұрыс ұшу мектебінің құрамына енген болатын. 1987 жылы Cheetah D SAAF-пен толыққанды қызмет етеді деп жарияланды. Atlas компаниясына жеткізілген екінші және үшінші ұшақтар Mirage IIIEZ болды, олар Cheetah E конфигурациясынан өзгертілгеннен кейін AFB Louis Trichardt-тағы 5-ші эскадрильямен бірге қызметке түсті. Cheetah ұшақтарымен алғашқы тәжірибелер көрсеткендей, оларды Mirage F1 паркіне қарағанда, ұшу кезінде жанармай құю процесін сәтті жүзеге асыру әлдеқайда қиын болды. Бұл тип Шекара соғысының күшейген қысымына жауап ретінде әзірленгенімен, соғыстың соңғы жылдарында кез келген түрінің Cheetah ұшақтары шабуылдық операциялар жүргізгенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Апартеидтен кейінгі бейбіт кезеңде де бұл тип пайдаланыла берді, бірақ екі онжылдық ішінде халықаралық әскери ұшақтармен салыстырғанда ескіріп қалды. Cheetah 2000 жылдары SAAF қызметінен алынып, жаңадан сатып алынған шведтік Saab JAS 39 Gripen ұшақтарымен ауыстырылды, ол қызметтегі негізгі жылдам реактивтік истребитель ретінде Cheetah-ның орнын басты. Қызметтен шығарылған Cheetah ұшақтары көбінесе жарамсыз етілмей, сақтауға алынды, ал 2003 жылы Оңтүстік Африка осы артық ұшақтарды сатып алуға ниет білдірген алғашқы клиенттерді табуға кірісті. Осыған сәйкес, Cheetah әртүрлі елдерге экспортталды. Оңтүстік Америкада Эквадор осы типті сатып алуға шешім қабылдады. 2017 жылдың соңында жеке меншік компания Draken International Denel Aviation компаниясымен бұрынғы SAAF паркінің көп бөлігін сатып алу туралы келісім жасағаны хабарланды; компанияның мәлімдемесіне сәйкес, Cheetah АҚШ-тағы клиенттерге ұрыс жаттығуларын жүргізу үшін қарсыластың ұшағы ретінде пайдаланылатын болады.

C гепард

Cheetah C – Cheetah ұшақтарының соңғы жетілдірілген түрі болды және 2008 жылы шведтер жасаған Saab JAS 39 Gripen ұшағымен алмастырылғанға дейін Оңтүстік Африка Ұлттық Әуе Күштерінде (SAAF) қызмет еткен жалғыз әскери ұшақ болды. Cheetah D сияқты, Cheetah C да лазерлік басқарылатын бомбалардан бастап, GPS және теледидарлық басқарылатын қаруларға дейін жоғары дәлдікті қару-жарақтарды (PGM) жеткізе алатын. Бұған қоса, MUPSOW және TORGOS сияқты ұшақтан жерге атуға арналған қаруларды қолдану мүмкіндігі де болды. Сонымен қатар, V4 R Darter радарлық басқарылатын зымыран және A Darter инфрақызыл (IR) басқарылатын зымыранды қоса, әуеден әуеге қарсы кең ауқымды қару-жарақтарды тасымалдай алатын.

D гепарды

Cheetah D – екі орындық нұсқасы болды және көбінесе Cheetah C-ге көшіп жатқан ұшқыштарды даярлау үшін қолданылды. Ол сонымен қатар PGM-дерді жеткізу мүмкіндігін қоса, қосымша шабуыл қабілетіне ие болды. "Жоба иегері" аясында 10 Cheetah D ұшағына Atar 09K50C 11 қозғалтқышы орнатылды, бұл олардың бастапқы Atar 09C қозғалтқыштарын алмастырды. Қозғалтқыш модификацияланғаннан кейін, қалған ұшақтар авианика жаңартуын алды, осылайша олар Cheetah C стандартына жетті. Алдыңғы үш бөліктен тұратын жел әйнегі бір бөліктен тұратын, айналатын нұсқаға алмастырылды. Cheetah D No.845 сынақ ұшу және даму орталығында (TFDC) жүйелерді сынау үшін және Denel Dynamics MUPSOW қаруын әзірлеуде пайдаланылды. Denel екі Cheetah D (844 және 847) ұшағын сынақтар үшін пайдаланды. Алғашқысы Denel компаниясының стандартты жүйелерді сынауға арналған ұшағы болды, ал екіншісі кеңестік үлгідегі Климов РД 33 қозғалтқышының негізінде жасалған SMR 95 қозғалтқышын бағалауда қолданылды. Ресейлік қозғалтқыш ұсынған өнімділік артуы әсерлі болды, бірақ бюджеттің қысқартылуы және ұшақтың ауырлық центрімен байланысты мәселелер бағдарламаның тоқтатылуына себеп болды. Бұл ұшақтар 2008 жылы қызметтен шығарылды, SAAF-қа алғашқы Saab JAS 39D Gripen ұшақтары жеткізіле бастағанда.

Е-гепард

Бір орындық Cheetah E ұшағы Cheetah Cs ұшақтары қолданысқа енгенге дейін аралық жауынгер ретінде әзірленді. Ол салыстырмалы түрде қарапайым авионика және радар жиынтығымен жабдықталды, ал Atar 9C 3 қозғалтқышы сақталды. Оның міндеті – тұрақты түрде дайындық күйде болу, яғни солтүстіктен шабуыл болған жағдайда екі V3B (кейін V3C) зымыранымен қаруланған кем дегенде екі ұшақ дайын күштерде тұруы керек еді. Барлық ұшақтар сақтауға жіберілді, соңғы үлгісі (No.842) стандартты емес камуфляж схемасымен боялды және жүйелерді сынау үшін пайдаланылды. No.842 қазіргі уақытта SAAF мұражайында, Swartkop Әуе базасында сақталады. 2003 жылы Чили бес ұшақты сатып алды (819, 820, 827, 832 және 833 нөмірлері) және сатып алу бағасы туралы келісімге қол жеткізілген жағдайда тағы жеті ұшақты (822, 823, 825, 828, 829, 831 және 834 нөмірлері) сатып алуға ниет білдірді. Чили Әуе күштері (FACh) Cheetah E ұшақтарын ұқсас ENAER Pantera ұшақтары үшін қосалқы бөлшектердің көзі ретінде пайдаланды, олар 2006 жылдың соңында қызметтен шығарылды.