Лаос және Исан халық музыкасы: Мор лам

Кіріспе

Лао және тай музыка жанры

Мор лам (Лао: ໝໍລຳ; Исан: หมอลำ) – Лаос және Исан елдеріндегі лао әнінің дәстүрлі түрі. Mor lam сөзі музыканы немесе орындаушыны білдіретін «шебер ән» немесе «шебер әнші» деген мағынаны береді. Басқа да транскрипциялар: mor lum, maw lam, maw lum, moh lam, mhor lum және molum. Лаоста бұл музыка лам (ລຳ) деп аталады; mor lam (ຫມໍລໍາ) әншіге қатысты. Лам әнінің ерекшелігі – мәтіндегі сөздердің дыбысталуына бейімделген икемді мелодияның қолданылуы. Дәстүр бойынша, әнші клон поэмасын интерпретациялап мелодияны жасайтын, ал сүйемелдеуге негізінен кхене (жазбалы қамыс сырнайы) қолданылатын. Қазіргі заманғы түрі көбінесе жазылып, электрлі аспаптармен орындалады. Дәстүрлі формалар (және кейбір лао жанрлары) қазіргі лам музыкасының жылдам темпінен гөрі баяу темпте орындалады. Ламды американдық рэптен күшті ырғақты сүйемелдеу, дауыстың өрлеуі және әңгімелесу стиліндегі орындалу ерекшелендіреді. Әдетте, өкінішті махаббат туралы айтылатын «мор лам» көбінесе ауылдық Исан және Лаостағы өмірдің қиындықтарын көрсетеді, бірақ оған әзіл-қалжың қосылады. Оның туған жерінде қойылымдар мерекелер мен салтанаттардың маңызды бөлігі болып табылады. Лам өз туған аймақтарынан тыс жерлерде де танымал болды, себебі көшіп жүретін жұмысшылар үшін ол үйлерімен мәдени байланысты сақтап қалуға көмектеседі.

Атауы

Лаоста дәстүрлі халық музыкасы ລຳ, lam деп аталады, бұл сөз бір мезгілде «би» деген етістік және есімді білдіреді, және көбінесе елдің орталық және оңтүстік аймақтарында қолданылады. Лаос солтүстігіндегі аймақтық халық музыкасының стильдері ຂັບ, khap деп аталады, бұл «ән салу» немесе «ән» деген мағынаны білдіреді. Лао тілінде сөйлейтін халықтар өзен арғы жағындағы Исан аймағында осы музыканы หมอลำ, mo lam деп атайды, бұл әнші де, музыкалық стиль де білдіреді, ал Лаоста оған баламасы ໝໍລຳ, molam сөзі тек әншіні ғана білдіреді. Лао ໝໍ және Исан หมอ, екеуі де mo (сондай-ақ тай ໝอ, mo) сөздері «сарапшы», «шаман» немесе «дәрігер» деген мағынаны нақтылай түсіндіреді. Солтүстік Лаоста қолданылатын ຂັບ, khap және mokhap сөздері Исанда қолданылмайды, бірақ Лоэй, Уттарадит және Фицанулок аймақтарындағы лао тілінде сөйлейтін тұрғындар арасында әлі де қолданылуы мүмкін. Дегенмен, khap сөзі «ән салу» немесе «ән» деген сирек кездесетін сөз ретінде, сондай-ақ ламаның солтүстік стильдеріне сілтеме ретінде түсініледі. Солтүстік Лаос аймақтарында кхен/хаен ойнаушыны мохен/мохаен деп атайды, дәл Лаос пен Исанның қалған бөліктеріндегідей. Стандартты тай тілінде музыка мен әнші, Исаннан алынған қолданыс бойынша, сонымен қатар หมอลำ, molam деп аталады, бірақ әдемі айтылуы тондық ерекшеліктеріне байланысты өзгеше болады. Исан сөзін стандартты тай тіліне «түзету» немесе «аудармалау» да кең таралған, сондықтан тай тіліндегі หมอรำ, mo ram сөзі қолданылады, себебі тай тіліндегі รำ, ram сөзі лао тіліндегі ລຳ және Исан тіліндегі ลำ сөздерімен бір мағынаны білдіреді. Тай тіліндегі ຂັບ, khap сөзі лао тіліндегі ຂັບ және Исан тіліндегі ຂັບ сөздерімен байланысты болғанымен, ол тай тілінде тек «ән салу» етістігін білдіреді. Бұл сөз өте көне, поэтикалық мағынаға ие және көбінесе «жүргізу» (көлік құралын), «қуу» немесе «қуып шығару» мағынасын білдіретін бірдей жазылатын, бірақ басқаша айтылатын сөзбен шатастырылады. Осы себепті, солтүстік Лаоста қолданылатын сөздер Лао және Исан халық музыкасы туралы стандартты тай БАҚ-та көбінесе танымал емес.

Аспаптар

Лаос пен Исанның жазық аймақтары лаос халқының бір мәдени аймағы болғандықтан, екі жақта да дәстүрлі формаларды ажырату үшін, әсіресе ең дәстүрлі деңгейде, көп айырмашылықтар жоқ. Лао тілінде сөйлейтін елдерде хап пен ламды орындауды тек қана жергілікті еркін қамыс сырнайы – кхен (BGN/PCGN) / хаен (RTGS) сүйемелдеді. Шотландияның таулы жерлеріндегі қазық сырнайына көптеген жағынан ұқсас, кхен / хаен тек әуенді ғана емес, сонымен қатар дөңгелек тыныс алу арқылы ойналғандықтан, дронды қамтамасыз ету үшін де қолданылуы мүмкін. Лао музыкасында кхен / хаен өте маңызды, тіпті аспап лао классикалық музыка ансамблінде sép noy (BGN / PCGN) / sep noi (RTGS) ретінде танымал болды, мұнда аспаптардың көпшілігі үнді музыкасының дәстүріне, сондай-ақ көршілес Таиландтың, Камбоджаның және Яваның классикалық музыка дәстүріне әсер етеді. Лаостың орталық және оңтүстік бөлігіндегі және Исанның көп бөлігіндегі лам стильдерінде дәстүрлі қойылымдар жиі ансамбльдерді қамтиды. Солтүстік хап стильдерінің көпшілігі тек қана кхенге / хаенге негізделген, бірақ Луанг Пхрабангтағылар сияқты бірнеше стильдер, олардың көбі жергілікті классикалық музыка дәстүрлерінің бейімделулері болды, өйткені қала 1975 жылы Лао монархиясының орнына дейін Лао монархиясының орнына айналды. Олардың ішінде лам фи фа және лам фхен ең көнелері болса керек, ал қазіргі коммерциялық мор ламның негізгі ата-бабасы мор лам гон болды. 18-19 ғасырдың аяғында Лаос музыкасы Тайландтың орталық аймағына тарай бастады, Лаос ықпалы Сиамға дейін тарады. Лаостан жаңадан иеленген Иссан аймағына және қазіргі Таиландтың орталық бөлігіне халықтың мәжбүрлі көшірілуі морламды тез қабылдауға ықпал етті. Тіпті Монгкут патшаның орынбасары Пинклао да оған ғашық болды. Бірақ 1857 жылы вице-патша қайтыс болғаннан кейін Монгкут тай мәдениетінің қауіп-қатеріне және оның қуаңшылыққа себепші болуы мүмкін деп, қоғамдық қойылымдарға тыйым салды. Содан кейін морамның орындалуы негізінен жергілікті оқиға болды, ол Исана мен Лаостағы фестиваль сияқты іс-шараларға ғана шектелген. Алайда, иссандар елге көшіп-қонып, музыканы да өздерімен бірге алып жүрді. Бангкоктегі ХХ ғасырдағы алғашқы ірі морлам қойылымы 1946 жылы Раджадамнен стадионында өтті. Ол кезде де Исаннан келген жұмысшы мигранттардың саны аз еді, және оған сыртқы әлем аз көңіл бөлді. 1950-1960 жылдары Таиланд пен Лаоста ламды саяси мақсаттар үшін иемденуге тырысулар болды. Таиландтағы USIS және Лаос азаматтық соғысындағы ("Сырлы соғыс") екі жақта да ауыл тұрғындарын өздерінің ісіне қолдау көрсетуге көндіру үшін олардың өнерлеріне үгіт-насихат енгізу үшін морлам әншілерін жалдады. Тайландтық әрекеті нәтижелі болмады, орындаушылардың тәжірибелері мен көрермендердің сұраныстарын жеткіліксіз ескерді, бірақ Лаоста сәтті болды. Жеңімпаз коммунистер 1975 жылы билікті қолға алғаннан кейін де үгіт-насихат тобының жұмысын жалғастырды. Морлам Таиландта 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында, жұмыс іздеу үшін ауылды Исаннан барған сайын көп адам кеткен кезде тарай бастады. Баниен Раккаен бастаған Морлам орындаушылары теледидардан көріне бастады, ал музыка көп ұзамай ұлттық танымалдыққа ие болды. Бұл қала қаладағы иссан мигранттары үшін маңызды байланыс болып табылады, мұнда жаңадан келгендер үшін морлам клубтары мен караоке барлары кездесу орындары болып табылады. Қазіргі заманғы морлам бұрынғы ұрпақтардан мүлдем өзгеше. Қазіргі кезде дәстүрлі Исан жанрларының ешқайсысы орындалмайды; оның орнына әншілер үш минуттық әндерді орындайды, лам бөлімдерін люк тхун немесе поп стильді бөлімдермен біріктіреді, ал комедия актерлері әндер блогы арасында миниатюралар орындайды. Mor lam sing қойылымдары әдетте люк тхун және лам әндерінің медлейлерінен тұрады, электр аспаптары басым және әдепсіз әңгімелер айтылады. Sing ағылшын тіліндегі "racing" сөзінен шыққан (музыканың басталуы Исанның байкерлер қауымынан; pai sing "мотоциклмен жарысқа шығу" дегенді білдіреді). Лаостағы лам консервативті болып қалды және дәстүрлі стильдер сақталды, бірақ тайлық БАҚ пен мәдениетке үлкен әсер ету әсерін арттырып, қазіргі заманғы және танымал Исан стильдерін қабылдауға әкелді.

As the lowland areas of Laos and Isan are essentially one shared cultural region of Lao people, few differences, especially at its most traditional level, are present to distinguish traditional forms on either side. Throughout the Lao speaking heartlands, the only accompaniment to performances of khap and lam was the local free reed mouth organ, the khène (BGN/PCGN)/khaen (RTGS). Similar in many ways to the function of the bagpipe in the Scottish Highlands, the khène/khaen provides not only the melody but can also be used to provide a drone as it is played with circular breathing. So important is the khène/khaen in Lao music, the instrument even came to be used in the Lao classical music ensemble known as sép noy (BGN/PCGN)/sep noi (RTGS), where most of the instruments are influenced by the veneer of Indian musical traditions as well as classical musical traditions of neighboring Thailand, Cambodia, and Java. In lam styles of central and southern Laos and most of Isan, traditional performances often included ensembles. Most northern khap styles relied solely on the khène/khaen, except for a few styles, such as those from Luang Phrabang, many of which were adaptations of the local classical music traditions as the city was the seat of the Lao monarchy until its forced abdication in 1975. Of these, lam phi fa and lam phuen are probably the oldest, while it was mor lam gon which was the principal ancestor of the commercial mor lam performed today. In the late 18th and 19th centuries, the music of Laos began to spread into the Thai heartland, extending Lao influence to Siam. Forced population transfers from Laos into the newly acquired region of Isan and what is now Central Thailand accelerated the rapid adoption of mor lam. Even King Mongkut's vice king Pinklao became enamoured of it. But in 1857, following the vice king's death, Mongkut banned public performances, citing the threat it posed to Thai culture and its alleged role in causing a drought. Performance of mor lam thereafter was a largely local affair, confined to events such as festivals in Isan and Laos. However, as Isan people began to migrate throughout the rest of the country, the music came with them. The first major mor lam performance of the 20th century in Bangkok took place at the Rajadamnern Stadium in 1946. Even then, the number of migrant workers from Isan was fairly small, and mor lam was paid little attention by the outside world. In the 1950s and 1960s, there were attempts in both Thailand and Laos to appropriate lam for political purposes. The USIS in Thailand and both sides in the Laotian Civil War (the "Secret War") recruited mor lam singers to insert propaganda into their performances, in hopes persuading the rural population to support their cause. The Thai attempt was unsuccessful, taking insufficient account of performers' practices and the audiences' demands, but it was more successful in Laos. The victorious Communists continued to maintain a propaganda troupe even after seizing power in 1975. Mor lam started to spread in Thailand in the late 1970s and early 1980s, when more and more people left rural Isan to seek work. Mor lam performers began to appear on television, led by Banyen Rakgaen, and the music soon gained a national profile. It remains an important link to home for Isan migrants in the capital city, where mor lam clubs and karaoke bars are meeting places for those newly arrived. Contemporary mor lam is very different from that of previous generations. None of the traditional Isan genres is commonly performed today; instead singers perform three minute songs combining lam segments with luk thung or pop style sections, while comedians perform skits between blocks of songs. Mor lam sing performances typically consist of medleys of luk thung and lam songs, with electric instruments dominant and bawdy repartee. Sing comes from the English word 'racing' (a reference to the music's origin among Isan's biker fraternity; pai sing means 'to go racing about on motorbikes'). Lam in Laos has remained more conservative, and traditional styles are maintained, but massive exposure to Thai media and culture has led to increasing influence and the adoption of the more modern and popular Isan styles.

Сын

Тай академигі Прают Ванньодом қазіргі заманғы морамның жыныстық сипатқа ие болып, дәстүрлі түрде жеткізіліп келген моральдық ұстанымдарынан айырылып бара жатқанын, ал коммерциялық қысымның сапа мен түпнұсқалыққа қарағанда жылдам өндіріс пен еліктеуге ынталандыратынын айтты. Екінші жағынан, осы бейімделулер морамның ғана емес, Тайландтың басқа аймақтарына және халықаралық аренаға таралуына мүмкіндік берді, Исан және Лао мәдениетін бекітті және жастарға үлгі болды. Профессор Чарльз Ф. Кейс ежелгі формалардың геомифологиядағы құндылығын былай дәлелдейді: «Тайландтың солтүстік-шығысындағы тай-лао халқында жақсы дамыған «легендалар» (нитан) дәстүрі бар, ол mō lam mū деп аталатын халық операсы арқылы сақталған. Олардың көптегені Хоррат платосында «бұрынғы заманда» болған оқиғаларды тіркеген, тарихи есеп емес, бірақ тарихи құндылығы толыққанды жоқ емес. Олардың бірқатары ежелгі қалалардың орналасқан жерлерін анықтауға мүмкіндік береді. Аймақтың әдебиеті әлі толыққанды инвентаризацияланбаған, тіпті талданбаған», - деп жазады және төменгі жазбада: «Өкінішке орай, осы басылымдардың көпшілігі оларға арналған халық опера труппаларынан тыс жерде кеңінен таралмады». Одан әрі, ол Фадаэнг пен Нанг Ай туралы мифте айтылған бес топонимге түсініктеме береді және оларды «Фа Даээт Сонг Янгтың есебінен» алынғандармен салыстырады.

Орындаушылар

Дәстүр бойынша, жас морламдарды белгілі әртістер оқытып, оларға ақы төленетін, ақшамен немесе тауармен. Білім беру ән айтуға арналған өлеңдердің мәтіндерін жаттауға бағытталған; бұл мәтіндер ауызша немесе жазбаша түрде берілуі мүмкін, бірақ олардың бастауы әрқашан жазбаша болған. Білімге тек ер адамдардың қол жеткізілуіне мүмкіндік болғандықтан, мәтіндерді де олар ғана жазған. Музыкалық білім тек еліктеу арқылы жүзеге асырылды. Хаен ойнаушылары көбінесе ешқандай формалды оқыту алмайтын, ойнаудың негіздерін достарынан немесе туыстарынан үйреніп, кейіннен қайтадан еліктеуге жүгінетін. Дәстүрлі жанрлардың төмендеуімен бұл жүйе қолданыстан шықты; ән айту қабілетіне (немесе сыртқы келбетіне) көбірек мән беріледі, ал қысқаша заманауи әннің мәтінін жаттау ешқандай қиындық тудырмайды. Морламның әлеуметтік статусы белгісіз. Миллер тіпті Исанның орталық аймағында да ауылдық және қалалық халықтың көзқарастарының айқын ерекшелігін атап көрсетеді: біріншілері морламды «ұстаз, ойын-сауықшы, моральдық күш және дәстүрді сақтаушы» деп есептейді, ал екіншілері «мавлум әншілерін төмен бағалап, оларды провинциалдар, реакционерлер деп атайды және оларды төменгі топқа жатқызады, себебі олар ән айту мен билеу арқылы табыс табады».

Өнер көрсету

Лаоста ламды тұрып (лам юен) немесе отырып (лам нанг) орындауға болады. Солтүстік лам көбінесе лам юен, ал оңтүстік лам көбінесе лам нанг түрінде болады. Исан аймағында лам бұрын әншінің төңірегіне жиналған шағын көрермен алдында отырып орындалатын. Бірақ 20 ғасырдың екінші жартысында сахналар мен дыбыс күшейткіштердің пайда болуы үлкен залдарда тұрып орындауға жағдай жасады. Қазіргі тікелей өнер көрсетулер көбінесе ірі шаралар болып өтеді, онда бірнеше әнші, би тобы және комедия актерлері қатысады. Бишілер (немесе ханг кхреанг) әсіресе әдемі костюмдер киеді, ал әншілер өнер көрсету барысында бірнеше рет костюм ауыстырады. Сонымен қатар, фестивальдарда, храм жәрмеңкелерінде және жерлеу, үйлену сияқты рәсімдерде кішкентай, ресми емес өнер көрсетулер жиі ұйымдастырылады. Мұндай өнер көрсетулерде әндер арасында импровизациялық материалдар, сондай-ақ әнші мен көрермендер арасындағы қызықты әңгімелер (Исан тілінде สอย, soi) жиі кездеседі.

Музыка

Лам әні дауыстық желінің қолданылған сөздердің тондарына бейімделуімен сипатталады. Онда стаккато артикуляциясы және қолданылатын гаммадағы ноталардың шектеулі саны арасында жылдам ауысу да бар, әдетте секундына шамамен төрт буынға дейін жеткізіледі. Екі пентатоникалық гамма бар, олардың әрқайсысы шамамен батыс диатоникалық мажор гаммасының интервалдарына сәйкес келеді:

Нақты дыбыс биіктігі әншіге сүйемелдейтін нақты кхенеге байланысты өзгереді. Кхене өзі қолданылып жүрген гаммаға байланысты алты түрдің бірінде ойнатылады. Тай және Лао тілдерінде сөздік екпін болмағандықтан, олардың поэзиясындағы ырғақ демаркативті, яғни буын санына, екпін санына емес, негізделген. Гон өлеңінде (дәстүрлі лам мәтінінің ең көп таралған түрі) әр жолда жеті негізгі буын болады, олар үш және төрт буыннан тұратын гемистихтерге бөлінеді. Музыкалық соққымен үйлескенде, бұл төрт соққылы, үш соққысыз және соңғы бір соққылық үзілістің табиғи ырғағын тудырады. Іс жүзінде бұл үлгі соққыларды тең немесе нүктелі екі буынды жұптарға бөлумен және алдыңғы жолдың соңындағы үзілісті алып жататын префикстік буындарды қосумен күрделенеді; сондықтан әр жолда он бір немесе он екі нақты буын болуы мүмкін. Қазіргі заманғы түрінде әннің баяу кіріспесінен жылдам негізгі бөліміне дейін кенеттен темп өзгереді. Көптеген заманауи мо лам әндері төмендегі бас ырғағын қамтиды, ол көбінесе мелодиялық немесе ырғақтық тұрғыдан безендіріледі, мысалы, сегіздік ноталарға бөлу арқылы:

Чинг әдетте соққысыз ырғақты ойнайды, бұл музыкаға ерекше жылдам ырғақ пен металл дыбыс береді.

Мазмұны

Морлам дәстүрлі түрде лао тілінде орындалады. Тақырыбы жанрға қарай өзгерді: Убонның лам гонында – махаббат, Кон Каеннің лам жотында – жалпы білім, ал лам пунда – жатак әңгімелері. Ең көп қолданылатын өлең түрі – әр жолы жеті буыннан тұратын төрт жолды гон өлеңі, бірақ Кон Каенде техникалық мазмұн жеке жолдардан тұратын еркін үлгіні пайдалануға әкелді, оны гон-геп деп атайды. Лао стильлерінің баяу темпі әншіге өлеңді импровизациялауға мүмкіндік береді, бірақ көбінесе мәтін жатталды. Соңғы онжылдықтарда Убон стилі Исан аймағындағы морламға басымдық берді, ал орталық тай тілінің ықпалы көптеген әндердің Исан және тай тілдерінің қосындысынан жазылуына себеп болды. Ұсынылмаған махаббат – басты тақырып, бірақ ол көптеген юмормен толысқан. Көптеген әндерде Исанды қалдырмай үйде күтетін адал жігіт немесе қыз бейнеленген, ал оның жары Бангкокте жұмыс істеу үшін кетеді және жаңа, бай сүйіктісін табады. Лам танг сан өлеңдеріндегі гон тармақтарына дейін баяу, сөйлеу ырғағымен кіріспе беріледі, онда «о ла но» («о, жаным», тыңдаушылардың назарын аударуға шақыру) сөздері және көбінесе өлеңнің мазмұнының қысқаша сипаттамасы айтылады. Осыдан туындаған groen (тай เกริ่น) көптеген қазіргі әндерде қолданылады: әдетте кхенемен сүйемелденетін баяу, әнмен орындалатын кіріспе, әннің тақырыбын таныстырады және көбінесе «о ла нау» сөздерін қамтиды. (үлгі) Пленг (тай เพลง) – көбінесе орталық тай тілінде орындалатын өлең. (үлгі), ал нағыз морлам (тай ลำ) – пленг бөлімдері арасындағы хор ретінде орындалады. (үлгі)

Жазбалар

Морлам өнерпаздарының көбі өздерінің материалдарын жазбайды, сондықтан олардың көпшілігі өте өнімді, жылына бірнеше альбом шығарады. Көрнекті әншілер өз жазбаларын аудиокассета, CD және VCD форматтарында жарыққа шығарады. Альбом атауын әннің тақырыбынан алса, кейбіреулеріне жай ғана сериялық нөмір беріледі. Mor lam VCD-лерді көбінесе караоке үшін де пайдалануға болады. Типик VCD ән бейнесі өнер орындаудан, көркем фильмнен немесе екеуінің араласуынан тұрады. Фильм әннің мазмұнын көрсетеді, кейде әншінің өзі фильмдегі басты рөлді ойнайды. Өнер орындау кезінде әнші әдетте әйелдерден құралған бишілер тобының алдында әндейді. Мұндай жазбалардың бірнешеуі әртүрлі киімдерде болуы мүмкін, киімдер заманауи немесе дәстүрлі болуы мүмкін; әнші бір альбомдағы әртүрлі бейнелерде бір киімді киеді. Өнер орындау ашық ауада немесе студияда болуы мүмкін; студиядағы өнер орындауларға көбінесе психоделикалық анимациялық фон қосылады. Лаос елiндегi бейнелер көбiнесе өндiрiс сапасы төмен, қарапайым болып келедi. Қазіргі кездегі ең танымал өнерпаздар – Баниен Ракган, Чалэрмфол Малайкам, Сомжит Бортхонг, Порнсак Сонгсаенг, Джинтара Пуонларп, Сирипорн Ампаипонг және Вьенг Нарумон. 2001 жылы голландиялық әнші Кристи Гибсонның тұңғыш альбомы жарық көрді. 2000 жылы британдық музыкант Jah Wobble Molam Dub (30 Hertz Records) альбомын шығарды, ол регги әсерімен бас гитарасы мен Лаос әншілері мен орындаушыларының қатысуымен жасалған қоспа. 2007 жылы әнші Джонни Олсен Лаоста "фаранг" деп аталатын, батыстық алғашқы мор лам альбомын шығарды.

Тірі орындар

Морлам және лук тхун музыкасы орындалатын бірнеше танымал орындар бар. Мұндай орындардың көптеген атауында "Исан" сөзі кездеседі, мысалы, Бангкоктағы "Таван Даэнг Исан" және "Исан Исан".