Кіріспе
Сенегалдық бұта баласы (Galago senegalensis), сондай-ақ Сенегал галагосы, кіші галаго немесе кіші бұта баласы деп те аталады, Galagidae тұқымдасына жататын шағын, түнгі примат. "Бұта баласы" деген аттың шығуы жануарлардың шығаратын дыбыстарынан немесе олардың сыртқы түрінен болуы мүмкін. Олар епті секірушілер, бұтақтармен бойымен жылдам жүгіреді. Олар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада және Занзибар сияқты жақын аралдарда мекендейді. Көбінесе құрғақ орманды және саванна аймақтарында өмір сүреді. Олардың денесі 130 мм, салмағы 95-300 грамм болатын кішкентай приматтар, қалың, жұмсақ жүні күміс сұрдан қоңырға дейін түрлі түстерде кездеседі. Оларда жақсы түнгі көруге мүмкіндік беретін үлкен көздері, күшті артқы аяқтары және тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін ұзын құйрықтары бар. Олардың құлақтары төрт бөліктен тұрады, олар түнде жәндіктерді аулау кезінде есту қабілетін жақсарту үшін жеке-жеке иіле алады. Олардың тамақтануы – құстар мен жәндіктер, жемістер, тұқымдар, гүлдер, жұмыртқалар, жаңғақтар және ағаш қаттыздары сияқты басқа да кішкентай жануарлардың қоспасы. Бұта балалары жылына екі рет көбейеді – жаңбырдың басында (қараша) және соңында (ақпан). Олар көп әйелді болып келеді, ал аналықтары жапырақтардан жасалған ұяларда балаларын өсіреді. Әр ұрпақта 1-2 бала болады, жүктілік мерзімі 110-120 күнге созылады. Бұта балалары жартылай жабық көздерімен туылады және өздігінен қозғала алмайды. Бірнеше күннен кейін анасы баланы аузында алып жүреді және тамақтанатын уақытта оны қолайлы бұтақтарда қалдырады. Ересек аналықтары өз аумақтарын сақтайды, бірақ оларды балаларымен бөліседі. Еркектер жасы жеткеннен кейін аналарының аумағынан кетіп, ал аналықтары жақын туысқандары мен олардың жетілмеген балаларынан тұратын әлеуметтік топтар құрады. Ересек еркектер жеке аумақтарды сақтайды, олар аналықтардың әлеуметтік топтарымен қиылысады; әдетте, бір ересек еркек бір аймақтағы барлық аналықтармен жұптасады. Аумақ құрмаған еркектер кейде шағын топтарды құрайды. Бұта балалары бір-бірімен дауыстап және өздерінің жолдарын несеппен белгілеп байланысады. Түннің соңында топ мүшелері арнайы шақыру дыбысын шығарып, жапырақтан жасалған ұяда, бұтақтарда немесе ағаштағы ойықта жиналып ұйықтайды.
The Senegal bushbaby (Galago senegalensis), also known as the Senegal galago, the lesser galago or the lesser bush baby, is a small, nocturnal primate, a member of the galago family Galagidae. The name "bush baby" may come either from the animals' cries or from their appearance. They are agile leapers, and run swiftly along branches. They live in Africa south of the Sahara and nearby islands including Zanzibar. They tend to live in dry woodland regions and savannah regions. They are small primates (130 mm and 95 300 grams) with woolly thick fur that ranges from silvery grey to dark brown. They have large eyes, giving them good night vision; strong hind limbs; and long tails, which help them balance. Their ears are made up of four segments that can bend back individually, to aid their hearing when hunting insects at night. Their omnivorous diet is a mixture of other small animals, including birds and insects, fruit, seeds, flowers, eggs, nuts, and tree gums. Bushbabies reproduce twice a year, at the beginning of the rains (November) and the end (February). They are polygynous, and the females raise their young in nests made from leaves. They have 1 2 babies per litter, with gestation period being 110 – 120 days. Bush babies are born with half closed eyes, unable to move about independently. After a few days, the mother carries the infant in her mouth, and leaves it on convenient branches while feeding. Adult females maintain territories, but share them with their offspring. Males leave their mothers' territories after puberty, but females remain, forming social groups consisting of closely related females and their immature young. Adult males maintain separate territories, which overlap with those of the female social groups; generally, one adult male mates with all the females in an area. Males who have not established such territories sometimes form small bachelor groups. Bush babies communicate both by calling to each other and by marking their paths with their urine. At the end of the night, group members use a special rallying call and gather to sleep in a nest made of leaves, in a group of branches, or in a hole in a tree.
Шымпанзелердің жыртқышы
2007 жылы Кот-д'Ивуардағы Тей орманындағы батыс шимпанзелерді зерттеу барысында, жергілікті аналар, жас еркектер, жас ұрғашылар және шалы жастағы шимпанзелер Сенегал бұтажанағын (bushbaby) өздері жасаған найзалармен аулайтыны анықталды. Шимпанзелер бұтажанақтың қонысын тауып алғанда, жақын маңдағы ағаштан бір бұтақ сындырып, тістерімен ұшын кеңейтеді. Содан кейін олар қонысқа жылдам және қайта-қайта шаншып, шабуылдайды. Бұтажанақты сәтті өлтіргеннен кейін, олар қонысқа жетеді немесе оны қиратады, бұтажанақтың денесін алып, жейді. Бұл әдіс жас ұрғашы шимпанзе үшін бес әрекеттің біреуінде ғана сәтті болды.