Кіріспе
1912 жылы Корольдік әскери-теңіз флоты үшін жасалған «Дредноут» линкоры.
HMS Iron Duke – Корольдік әскери-теңіз флотының «Дредноут» линкоры, оның класының бас кемесі. Ол Артур Уэлслиге, Веллингтонның 1-ші герцогіне құрмет көрсету үшін аталған. «Портсмут» кеме жасау шебінде 1912 жылдың қаңтарында құрылысы басталды. Он айдан кейін теңізге спуска, 1914 жылдың наурыз айында флоттың флагманы ретінде Жеке флотқа қосылды. Ол он қарудан тұратын негізгі артиллериямен жабдықталған және ең жоғары жылдамдығына ие болды. «Iron Duke» Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлы флоттың флагманы ретінде қызмет етті, соның ішінде Ютландия шайқасында. Ол шайқаста неміс линкорына елеулі зақым келтірді. 1917 жылдың қаңтарында флот флагманы қызметінен босатылды. Соғыстан кейін «Iron Duke» Жерорта теңізінде Жерорта теңіз флотының флагманы ретінде қызмет етті. Ол Ресей азаматтық соғысына (Қара теңіздегі әрекеттерге) және Грек-Түрік соғысына қатысты. Сондай-ақ, ол Смирнадан босқындарды эвакуациялауға көмектесті. 1926 жылы Атлант флотына оқу кемесі ретінде жіберілді. «Iron Duke» тағы бірнеше жыл активті қызметте болды; 1930 жылы Лондондық теңіз келісімінде «Iron Duke» класындағы төрт линкорды жою немесе демилитаризациялау қажеттігі көрсетілді. Сондықтан «Iron Duke» артиллериялық оқу кемесіне айналдырылды; оның бронясы мен көптеген қарулары алынып, жауынгерлікке жарамсыз етілді. Ол 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін осы қызметте болды, ол Скапа-Флоуға порттық қорғаныс кемесі ретінде бекітілді. Қазан айында неміс бомбалаушыларынан ауыр зақым алды және батып кетпеу үшін жағаға тірелді. Ол соғыс бойына зениттік платформа ретінде қызметін жалғастырды, соңында 1940 жылдардың соңында қайтадан пайдаланылып, металл тескілеріне жіберілді.
Iron Duke served as the flagship of the Grand Fleet during the First World War, including at the Battle of Jutland. There, she inflicted significant damage on the German battleship early in the main fleet action. In January 1917, she was relieved as fleet flagship. After the war, Iron Duke operated in the Mediterranean as the flagship of the Mediterranean Fleet. She participated in both the Allied intervention in the Russian Civil War in the Black Sea and the Greco Turkish War. She also assisted in the evacuation of refugees from Smyrna. In 1926, she was assigned to the Atlantic Fleet, where she served as a training ship. Iron Duke remained on active duty for only a few more years; in 1930, the London Naval Treaty specified that the four Iron Duke class battleships be scrapped or otherwise demilitarised. Iron Duke was therefore converted into a gunnery training ship; her armour and much of her armament was removed to render her unfit for combat. She served in this capacity until the outbreak of the Second World War in September 1939, when she was moored in Scapa Flow as a harbour defence ship. In October, she was badly damaged by German bombers and was run aground to avoid sinking. She continued to serve as an anti aircraft platform for the duration of the war, and was eventually refloated and broken up for scrap in the late 1940s.
Дизайн
1911 жылы «Темір герцог» класындағы төрт линкор тапсырылды, олар алдыңғы линкорларға қарағанда жақсартылған нұсқа болды. Екі жобаның арасындағы басты өзгеріс – жаңа кемелердегі ауыррақ қосалқы артиллериясы. «Темір герцог» линкорының жалпы ұзындығы 190 метр, ені 27 метр, орташа сусыру тереңдігі 9 метрді құрады. Оның жобаланған суыру салмағы және толық жүктемеде ғы салмағы шамамен болды. Оның қозғалтқыш жүйесіне төрт Парсонс бу турбинасы кірді, буды он сегіз Babcock & Wilcox қазандығы қамтамасыз етті. Қозғалтқыштардың қуаты шамамен болды және максималды жылдамдығына қол жеткізді. Оның теңізде жүру радиусы экономикалық жағдайда шамамен болды. «Темір герцог» линкорының экипажы 995 офицер мен матростан тұрды, бірақ соғыс кезінде бұл сан 1022-ге дейін өсті. «Темір герцог» линкоры бес екі мұнаралы орнатылған он BL Mk V теңіздік зеңбірегінен тұратын негізгі артиллериямен қаруланды. Олар алдыңғы және артқы жағында екі жұпқа бөлініп орналастырылды, ал бесінші мұнара түтіктер мен артқы суперструктураның арасында, кеме ортасында орналасқан. Торпедалық катерлерден қорғану үшін он екі BL 6 дюймдік Mk VII зеңбірегінен тұратын қосалқы артиллерия қолданылды. Кемеде сондай-ақ екі QF 3 дюймдік 20 кВт әуе шабуылына қарсы зеңбірек және төрт 3 фунттық зеңбірек орнатылған. Сол кездегі капиталдық кемелерге тән болғандай, ол бортында төрт торпеда түтігімен жабдықталған. Кеме 1914 жылдың наурызында аяқталды. 1914 жылдың 29 шілдесінде, Еуропада соғыс қаупі туған кезде, «Темір герцог» және қалған Жеке флот Портлендтен Скапа-Флоуға кететін бұйрық алды, флотты мүмкін болатын неміс шабуылынан қорғау үшін.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Отандық флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылды; Iron Duke флоттың флагманы болып қалды, қазір адмирал сэр Джон Джеллико басқарады. Iron Duke және флоттың көп бөлігі 1914 жылғы 16 желтоқсанда Скарборо, Хартлпул және Уитбиге жасалған неміс шабуылы кезінде портта қалды, бірақ 3-ші ұрыс эскадрильясы аймақтағы британдық күштерді нығайту үшін жіберілді. Неміс флотының қалған бөлігі теңізде болуы мүмкін деген ақпарат алынғаннан кейін, Джеллико флотқа немістерді ұстап алуға тырысу үшін теңізге шығуға бұйрық берді, бірақ сол кезде олар кері шегінген еді. Iron Duke 23 және 24 желтоқсанда Хебрид аралдарының солтүстігінде атыс жаттығулары үшін 2-ші және 4-ші ұрыс эскадрильяларымен бірге теңізге шықты. Келесі күні флоттың қалған бөлігі 27 желтоқсанда аяқталған Солтүстік теңізде Iron Duke-қа қосылды. Iron Duke және флоттың қалған бөлігі 1915 жылғы 10-13 қаңтарда Оркни мен Шетланд аралдарының батысында оқ-дәрі жаттығуларын өткізді. 23 қаңтар кешкісін Ұлы флоттың көп бөлігі Беттидің крейсерлік флотына қолдау көрсету үшін теңізге шықты, бірақ Iron Duke және флоттың қалған бөлігі келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатыспады. Операциядан оралғаннан кейін Iron Duke жөндеуге Инвергордонға барды; ол болмаған кезде, уақытша флот флагманы болып тағайындалды. Жұмыс 23 ақпанда аяқталды, содан кейін ол Скапа-Флоуға оралды. 7-10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде жаттығу маневрлерін жүргізді. Мұндай тағы бір круиз 16-19 наурызда өтті. 11 сәуірде Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде патрульдеуге шықты және 14 сәуірде портқа оралды; 17-19 сәуірде аймақта тағы бір патрульдеу өтті, содан кейін 20-21 сәуірде Шетланд аралдарында оқ-дәрі жаттығулары болды. Ұлы флот 17-19 мамырда Солтүстік теңіздің орталық бөлігіне шабуыл жасады, бірақ неміс кемелерін таппады. 25 мамырда Iron Duke Джелликоны Розитке жаңа Бірінші теңіз лорды адмирал Генри Джексонмен кездесуге алып барды. Iron Duke 28 мамырда Скапа-Флоуға оралды, 29-31 мамырда Солтүстік теңізге тағы бір круизге қатысуға уақытында келді. Скапа-Флоуға оралғаннан кейін Iron Duke дереу Кромартиге кетті. Флот маусымның ортасында оқ ату жаттығуларын өткізді. Iron Duke, 2-ші ұрыс эскадрильясы және 1-ші крейсер эскадрильясы 2 тамызда Кромартиде оқ-дәрімен жаттығу жүргізді; жаттығуларды аяқтағаннан кейін кемелер Скапа-Флоуға оралды. 7 тамызда кеме тағы да Джелликоны Кромартиге тағы бір кездесуге, бұл жолы премьер-министр Х. Х. Асквитпен кездесуге алып барды. 16 тамызға дейін Iron Duke Скапа-Флоуға оралды. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір круизге шықты және оқ-дәрі жаттығуларын өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығу жаттығуларын өткізді. Iron Duke 1 қазанда Инвергордонға тағы бір жөндеу кезеңіне барды – жұмыс 11 қазанға дейін жалғасты. Екі күннен кейін флоттың көп бөлігі Солтүстік теңізге тағы бір круиз жасап, 15 қазанда портқа оралды. 2-5 қарашада Iron Duke Оркни аралдарының батысында тағы бір флоттық оқу-жаттығу операциясына қатысты. Тағы бір осындай круиз 1-4 желтоқсанда өтті. Айдың соңында Iron Duke артиллериялық жаттығуларға қатысып, олардың барысында кеме артиллериялықтарының дәлдігін анықтау үшін тәжірибе жүргізді. Джеллико «нәтиже өте қанағаттанарлық» деген қорытындыға келді. 1916 жылғы 12 қаңтарда Iron Duke Скапа-Флоуда танкермен соқтығысып, ол батып кетті. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде круизге шықты; Джеллико Гарвич күшін Хелиголанд шығанағын тазартуға пайдалануды жоспарлаған еді, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операцияларды жүргізуге мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. 25 наурыз түнінде Iron Duke және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуыл жасаған соғыс крейсерлерінің флотына және басқа жеңіл күштерге қолдау көрсету үшін теңізге шықты. Ұлы флот 26 наурызда осы аймаққа жақындаған кезде британдық және неміс күштері бұрылыстан шығып, қатты дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді. Iron Duke эсминстерді Скапаға қайтаруға басшылық етті, ал флоттың қалған бөлігі өздігінен зейнеткерлікке шықты. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрация өткізді, ал Ресей теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс мина өрістерін қайтадан іске қосты. 24 сәуірде флот Скапа-Флоуға оралды және қайта толықтырғаннан кейін Лоустофтқа немістер шабуыл жасауы мүмкін деген хабарламаларға жауап ретінде оңтүстікке беттеді. Бірақ немістер кері шегінгеннен кейін Ұлы флот осы аймаққа келді. 2-4 мамырда флот немістердің назарын Солтүстік теңізге аудау үшін Хорнс рифінде тағы бір демонстрация өткізді.
Ютландия шайқасы
Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, 16 дрейдноуттан, алты пре-дрейдноуттан, алты жеңіл крейсерден және 31 торпедалық катерден тұратын неміс Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Jade портынан шықты. Флот контр-адмирал Франц фон Хиппердің бес шайқас крейсерімен және оларды қолдайтын крейсерлер мен торпедалық катерлермен бірге сапарлады. Корольдік флоттың 40-шы бөлімі операция жоспарларын қамтитын неміс радиохабарламаларын ұстап алып, шифрлады. Адмиралтейство 28 дрейдноуттан және 9 шайқас крейсерінен тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуыл күні «Темір герцог» 4-ші шайқас эскадрильясымен бірге жүріп, британдық желіде 9-шы кеме болды. Алғашқы қақтығыс негізінен британдық және неміс шайқас крейсерлерінің күштері арасында түстен кейін болды, бірақ сағат 18:00-ге қарай Ұлы флот оқиға орнына жетті. Сағат 18:14 шамасында екі ірі калибрлі снаряд «Темір герцогтың» жанына құлады, бірақ ешқандай зақым келтірмеді. Он бес минуттан кейін «Темір герцог» неміс флотының бір бөлігіне тиімді атыс қашықтығына жақындап, «дредноутқа» атыс ашты. «Темір герцогтың» алғашқы залпы нысанадан тысқары түсті, бірақ келесі үш залпы дәл болды; кемедегі артиллеристтер неміс соғыс кемесіне кем дегенде алты рет тигенін мәлімдеді. Шындығында, олар «Кёнигке» жеті рет тиіп, айтарлықтай зақым келтірді. Сағат 19:00-ден кейін, бұрынғы шайқаста ауыр зақым алған, мүгедек неміс крейсері маңындағы шайқас қайта жаңғырды. «Темір герцог» сағат 19:11-де зақымдалған крейсерге және жақын жердегі эсминецтерге екінші батареясымен атыс ашты. «Темір герцогтың» артиллеристтері бір эсминецті батып, екіншісіне тигенін мәлімдеді, бірақ олар мақсаттарын мүлдем өткізіп алған. Содан кейін неміс эсминецтері британдық желіге торпедалық шабуыл жасауға тырысты; «Темір герцог» сағат 19:24-те атыс ашты. Эсминецтің батуы «Темір герцогтың» залпына байланысты делінеді, бірақ теңіз тарихшысы Джон Кэмпбеллдің мәлімдемесінше, шайқаста қай кеме қай снарядты атып жібергенін анықтау қиын. Неміс эсминецтерінің шабуылынан кейін Ашық теңіз флоты шегінді, ал «Темір герцог» және Ұлы флоттың қалған бөлігі шайқаста басқа ешқандай әрекет жасаған жоқ. Бұл, ішінара, «Темір герцогтағы» неміс флотының нақты орны мен бағыты туралы түсініспеушілікке байланысты болды; осы ақпаратсыз Джеллико өзінің флотын шайқасқа тарта алмады. Сағат 21:30-да Ұлы флот түнгі круиздік формацияға қайта ұйымдастырыла бастады. 1 маусымның таңертеңінде Ұлы флот зақымдалған неміс кемелерін іздеп, аймақты шолып өтті, бірақ бірнеше сағат іздегеннен кейін ештеңе таба алмады. «Темір герцог» сағат 11:30-да Скапа-Флоуға оралды. Шайқас барысында «Темір герцог» негізгі батареясынан тоқсан, қосымша пулялардан елу рет оқ атты.
Солтүстік теңіздегі кейінгі іс-шаралар
18 тамызда немістер қайтадан шабуылға шықты, бұл жолы Сандерлендті бомбалау мақсатында; Шир Биттидің жеке крейсерлерін соғысқа шығарып, оларды жоюды үміттенеді. Британдық әскери барлау неміс радиохабарларын дешифрледі, бұл Джелликоға Ұлы флотты шешуші шайқасқа дайындау үшін жеткілікті уақыт берді. Бірақ, 1916 жылдың 19 тамызындағы шайқаста екі тарап та қарсыластарының су асты қайықтары салған зияннан кейін шегінді: британдық крейсерлер мен неміс U- қайықтарының торпедалық шабуылдарынан батты, ал неміс жауынгерлік кемесі британдық су асты қайығынан зақым алды. Портқа оралғаннан кейін Джеллико, егер Ашық теңіз флотын шешуші шайқаста жеңу мүмкіндігі жоғары болмаса, миналар мен U- қайықтарының қаупіне байланысты Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында флотты қауіпке тікелей салуға тыйым салатын бұйрық берді. Ютланд шайқасынан кейін Корольдік теңіз күштері горизонтальдық қорғаныстың, әсіресе оқ-дәрі қоймаларының жеткіліксіз екенін анықтады. Осыдан кейін Ұлы флоттың көптеген кемелеріне қосымша броня салынды; Iron Duke осы жұмыс үшін қазан айында докқа кірді. Кемеге қосымша броняны орнату жұмысы желтоқсан айына дейін аяқталды. 1916 жылдың 28 қарашасында, ол әлі де құрғақ докта тұрғанда, адмирал Бити Джелликоны Ұлы флоттың бас қолбасшысы ретінде алмастырды; Iron Duke 1917 жылдың қаңтарына дейін оның флагманы ретінде қызмет етті, содан кейін 1918 жылы Iron Duke-тың "B" және "Q" мұнараларына ұшақтардың қону платформалары орнатылды.
Соғыстан кейінгі мансап
1919 жылғы наурыз айында «Темір герцог» Жерорта теңізі флотына ауыстырылды, онда ол қайтадан флагмандық кеме ретінде қызмет етті. Кеме сәуір айында Ресей азамат соғысына одақтастардың араласуына қатысу үшін Қара теңізге келді. Сол жерде «Темір герцог» большевиктер қолдануы мүмкін кемелер мен басқа да материалдарды жоюға қатысты. 12 мамырда «Темір герцог» Константинопольден Смирнаға сапар шегіп, қаланың сыртқы бекіністерін басып алу үшін десант бөлімін жеткізді. Ол Қара теңізге қайтып, маусым айына дейін онда болды, содан кейін Жерорта теңізіне оралды. 14 қазан күні кеме Севастопольде тоқтады. 1920 жылғы 19 қаңтарда «Темір герцог» Новороссийске қайта оралды. 25 қаңтарда ол Ялта және Севастополь порттарында тоқтады, ондағы ақ гвардияшылардың жағдайын тексеру үшін. 17 маусымда «Темір герцог» және эсминецтерден құралған жағалау тобы Босфорды қорғаған бекіністердегі түрік артиллериясын жойды. 1922 жылғы 2 қыркүйекте «Темір герцог» Далмация жағалауына оқу сапарымен келе жатқанда, Түркиядағы грек әскерінің жеңіліске ұшырағаны туралы хабар алды. Жерорта теңізі флотының қолбасшысы адмирал Осмонд Брок «Темір герцогқа» Смирнаға баруды бұйырды, онда тәртіпсіздіктер күтілуде еді. Ол британдық теңіз күштерінің флагманы ретінде грек беженшілерін эвакуациялауға қатысты. Ол қаланы қиратқан Ұлы өрт кезінде болды. Келесі айда одақтастар Грек-Түрік дауларын реттеу үшін Муданияда «Темір герцог» бортында конференция өткізді. 1924 жылғы қарашада «Королева Елизавета» «Темір герцогты» Жерорта теңізі флотының флагманы ретінде алмастырды. «Темір герцог» Жерорта теңізі флотының 3-ші шайқас эскадрильясына ауыстырылды, онда ол эскадрильяның флагманы болды. 3-ші эскадрилья 1926 жылғы наурыз айында Атлантика флотына ауыстырылды, онда оқу эскадрильясы ретінде пайдаланылды. «Темір герцог» осы кезеңде эскадрильяның флагманы болып қала берді, 1928 жылғы 30 мамырға дейін, ол өзінің қарындасы «Бенбоу»мен алмастырылды. Сол жылы «Б» мұнарасына орнатылған ұшақтарды ұшыру платформасы алынып тасталды. 1928 жылғы мамыр айында кеме кезекті жөндеуге құрғақ докқа қойылды, жұмыс 1929 жылғы мамырға дейін жалғасты. Алдыңғы құрылымға екі зениттік қару орнатылды. Осы кезеңде «Q» мұнарасындағы ұшақ платформасы да алынып тасталды. «Темір герцог» 1929 жылғы 30 мамырда қызметке қайта оралды, артиллериялық оқу кемесі ретінде қайта жарақтандырылды. Ол бұл қызметте бір жарым жыл ғана болды. 1935 жылғы 16 шілдеде ол король Георг V үшін Спитхедте өткен Флоттың күміс мерейтойына қатысты. Ол 1937 жылғы 20 мамырда Георг VI-ның таққа отыру рәсімінде де болды. 1940 жылғы 16 наурызда әлі де жағаға тірелген кемеге Люфтваффе ұшақтары тағы да шабуыл жасады. Бұл жолы 18 Ju 88 кемежай мен айналасындағы нысандарға шабуыл жасады. «Темір герцог» қайтадан ауыр зақымдалды, сондай-ақ ауыр крейсер де зақымдалды. Кеменің Скапа-Флоуда болуы немістердің 1941 жылғы мамырда «Бисмарк» шайқас кемесінің Атлантикаға шығуы кезіндегі жоспарларына әсер еткен болуы мүмкін. Неміс әуе барлауы «Темір герцогты» және екі алдау шайқас кемесін – «Revenge» класындағы шайқас кемелеріне ұқсату үшін ағаш пен матамен жасырылған сауда кемелерін анықтады және оларды Отандық флоттың белсенді бөлімдері деп жаңылыстырды. Неміс флотының ауыр бөлімдері әлі де портта екен деген қате түсінікпен, неміс флотының қолбасшысы Гюнтер Лютженс Дания бұғазы арқылы Атлантикаға шығуға шешім қабылдады, нәтижесінде Дания бұғазы шайқасы болды. Кейін кеме жөнделіп, соғыс аяқталғанға дейін порттағы кеме ретінде қызметке қайта оралды, бірақ ол жағаға тірелген күйінде қалды. «Темір герцогтың» қоңырауы Винчестер соборында қойылған. Кеменің ағаш бөліктерінен естелік сувенирлер жасалды, көбінесе олардың шығу тегін сипаттаған тақталармен бірге.
The ship's presence in Scapa Flow may have affected the Germans' plans during Operation Rheinübung, the Atlantic sortie of the battleship German battleship Bismarck in May 1941. German aerial reconnaissance spotted Iron Duke and two decoy battleships, merchant ships that had been camouflaged with wood and canvas to look like Revenge class battleships, in the harbour, and erroneously identified them as active units of the Home Fleet. Under the mistaken impression that the heavy units of the Home Fleet were still in port, the German fleet commander, Günther Lütjens, decided to break into the Atlantic via the Denmark Strait, which resulted in the Battle of the Denmark Strait. The ship was later repaired and returned to service as a harbour ship for the duration of the war, though she remained beached. Iron Dukes bell is on display at Winchester Cathedral. Some of the ship's timbers were used to create commemorative souvenirs, often bearing a plaque describing their origin.