Кіріспе

Темір герцог классындағы линкор

HMS Бенбоу – Корольдік әскери-теңіз флотының төрт линкорының үшіншісі, адмирал Джон Бенбоудың құрметіне аталған үшінші кеме. 1911 жылғы кеме құрылысы бағдарламасы бойынша тапсырыс берілген, кеме 1912 жылдың мамырында Уильям Бердмор және Компания кеме жасаушылығында салынды, 1913 жылдың қарашасында суға түсірілді және 1914 жылдың қазанында, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін аяқталды. Төрт Темір герцог алдыңғы линкорларға өте ұқсас болды, бірақ қосалқы артиллериясы жақсартылды. Ол он қарудан тұратын бас қару және он екі қосалқы қарумен қаруланған. Кеменің ең жоғары жылдамдығы болды, ал броньдық белдеуі қалың болды. Бенбоу соғыс кезінде Ұлы флоттың 4-ші шайқас эскадрильясының флагманы ретінде қызмет етті. Ол соғыстың ең ірі теңіз шайқасы – 1916 жылғы 31 мамыр – 1 маусымдағы Ютландия шайқасында болды, бірақ оған көп шабуыл жасалмады. 1916 жылдың тамызында және 1918 жылдың сәуірінде неміс ашық теңіз флотын тағы бір ірі шайқаста ұстауға екі рет тырысты, бірақ ешқандай маңызды оқиға болған жоқ. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Бенбоу және 4-ші эскадрильяның қалған бөлігі Жерорта теңіз флотына қайта тағайындалды. Ол Ресей азамат соғысында ақ гвардиялықтарды қолдап, 1920 жылдың ортасына дейін Қара теңізде операцияларға қатысты, содан кейін Жерорта теңіз флоты грек күштерін Грек-Түрік соғысында қолдады. 1926 жылы Бенбоу Атлантика флотына қайта тағайындалды. 1929 жылы қызметтен босатылып, 1930 жылдың қыркүйегінде сатылымға қойылды және келесі жылы металл тескілеуге сатылды.

Дизайн

1911 жылы "Желездік герцог" класындағы төрт линкор тапсырылды, және олар алдыңғы кемелерге қарағанда жақсарту болды. Екі жобаның арасындағы негізгі өзгеріс – жаңа кемелердегі ауыр қосалқы артиллерияны алмастыру. "Бенбоу" кемесінің жалпы ұзындығы 189,59 метр, ені 27 метр (90 фут), ал орташа сусыру тереңдігі 9 метр (29 фут) болды. Оның жобаланған суыруы және толық жүктемеде ға дейін жетті. Қозғалтқыш жүйесіне төрт Парсонс бу турбинасы кірді, буды он сегіз Babcock & Wilcox қазандығы қамтамасыз етті. "Бенбоу" кемесінде көмірдің және мұнайдың сақтау сыйымдылығы болды. Оның круиздік радиусы экономикалық жағдайда әлдеқайда артық болды. "Бенбоу" экипажы 995 офицер мен сарбаздан тұрды, бірақ соғыс кезінде бұл көрсеткіш 1022-ге дейін өсті. "Бенбоу" кемесінде бес екі мұнаралы артиллериялық қондырғыда орналасқан он 305 мм BL Mk V теңіздік зеңбірегінен тұратын бас қарулары болды, барлығы орталық сызықта орналасқан. Олар екі жұптық суперфаерлік схемада орналастырылды, бірі алдыңғы жағында "A" және "B" мұнараларымен, екіншісі суперқұрылымның артында "X" және "Y" мұнараларымен; бесінші мұнара, "P", шұңқырлар мен артқы суперқұрылым арасында, кеме ортасында орналасқан. Торпедалық катерлерге қарсы жақын қашықтықтағы қорғаныс үшін он екі 152 мм BL 6 дюймдік Mk VII зеңбірегінен тұратын қосалқы артиллерия қолданылды, олар алдыңғы суперқұрылымның маңындағы корпустағы казематтарға орналастырылған. Кемеде сондай-ақ екі 76 мм QF 3 дюймдік 20 cwt зениттік және төрт 76 мм 3 фунттық зеңбіректер орнатылған. Сол кездегі капиталдық кемелерге тән, ол бортында төрт торпедалық түтікшемен жабдықталған. Осы кезеңде төрт "Желездік герцог" класындағы кемелерден артқы 152 мм зеңбіректер алынып тасталды және олардың казематтары жабылды, себебі олар корпуста тым төмен орналасқан және судың кемеге үнемі енуіне мүмкіндік берді. 10-ы күні ол 4-ші эскадрильяның флагманы болып тағайындалды. 23-24 желтоқсанда 4-ші және 2-ші эскадрильялар Гебрид аралдарының солтүстігінде оқ ату жаттығуларын өткізді. Келесі күні бүкіл флот Солтүстік теңізде тазалау операциясын жүргізді, ол 27 желтоқсанда аяқталды; бұл "Бенбоу" кемесінің алғашқы флоттық операциясы болды. 1915 жылдың 10-13 қаңтарында Оркни және Шетланд аралдарының батысында тағы бір оқ ату жаттығуы өтті, бұл жолы бүкіл флотпен бірге. 23 қаңтар күні кешке Ұлы флоттың көп бөлігі вице-адмирал Дэвид Биттидің крейсерлік флотына қолдау көрсету үшін жүзіп кетті, бірақ келесі күні болған Доггер Банкі шайқасына негізгі флот қатыспады. 7-10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде жаттығу маневрлерін жүргізді. Мұндай тағы бір круиз 16-19 наурызда өтті. 11 сәуірде Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде қарауыл жасап, 14 сәуірде портқа оралды; 17-19 сәуірде аймақта тағы бір қарауыл жүргізілді, содан кейін 20-21 сәуірде Шетланд аралдарында оқ-дәрі жаттығулары өтті. Ұлы флот 17-19 мамыр аралығында Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде неміс кемелерін кездестірмей, тазалау операциясын жүргізді. Маусымның ортасында флот тағы бір оқ ату жаттығуын өткізді. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік жағында тағы бір круизге шықты және оқ-дәрі жаттығуларын өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығу жаттығуларын өткізді. 13 қазанда флоттың көп бөлігі Солтүстік теңізге тағы бір жорық жасады, 15-і күні портқа оралды. 2-5 қараша аралығында "Бенбоу" Оркни аралдарының батысында тағы бір флоттық оқу-жаттығу операциясына қатысты. Тағы бір осындай круиз 1-4 желтоқсан аралығында өтті. "Бенбоу" қаңтар айында оқ ату жаттығуларымен және эскадрильялық жаттығулармен айналысты. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде круизге шықты; Ұлы флоттың қолбасшысы адмирал Джон Джеллико Гарвич күшін Хелиголанд шығанағын тазартуға пайдалануды көздеді, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операцияларды жүргізуге мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік жағымен шектелді. 25 наурыз түнінде "Бенбоу" және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуыл жасаған крейсерлік флотқа және басқа жеңіл күштерге қолдау көрсету үшін жүзіп кетті. Ұлы флот 26 наурызда осы аймаққа жақындаған кезде британдық және неміс күштері бұрылыстан шығып, қатты дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді. "Темір герцог", флоттың флагманы, эсминдерді Скапаға қайтаруға бағыттады, ал "Бенбоу" және флоттың қалған бөлігі өз бетінше зейнетке шықты. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрация өткізді, ал Ресей теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс мина өрістерін қайтадан іске қосты. 24 сәуірде флот Скапа-Флоуға оралды және немістер Лоустофтқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр деген барлау мәліметтеріне жауап ретінде оңтүстікке қарай жүзуден бұрын жанармай құйды. Алайда Ұлы флот Германияның Ашық теңіз флоты кері қайтқаннан кейін ғана аймаққа келді. 2 мен 4 мамыр аралығында флот Хорнс рифінде немістердің назарын Солтүстік теңізге аудару үшін тағы бір демонстрация өткізді.

Ютландия шайқасы

Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, вице-адмирал Рейнхард Шеер басқаратын он алты дредноут, алты пре-дредноут, алты жеңіл крейсер және отыз бір торпедалық катерден тұратын Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Jade портынан шықты. Флот контр-адмирал Франц фон Хиппердің бес жеңіл крейсерімен және қолдау крейсерлері мен торпедалық катерлермен бірге жүріп өтті. Корольдік флоттың 40-шы бөлімі операция жоспарларын қамтитын неміс радиохабарламаларын ұстап алып, шифрлады. Адмиралтейство сол кездегі жиырма сегіз дредноуттан және тоғыз жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. Шайқас кезінде кеменің командирі капитан Генри Уайз Паркер болды, ал ол вице-адмирал Доветон Стюрдтың флагманы еді. Ол британдық формацияның ортасына орналасты. Алғашқы қақтығыс негізінен британдық және неміс жеңіл крейсерлерінің күштері арасында өтті, бірақ 18:00-ге қарай Ұлы флот оқиға орнына жақындады. Шамамен 18:15-те Джеллико флотты бұрып, шайқасқа дайындалуға бұйрық берді. 18:30-да Бенбоу атыс ашты, бірақ оның артиллериялық есепшілері көрудің нашарлығына жиі кедергі келді; келесі он минут ішінде оның екі алдыңғы мұнарасы бірде-бір сәттілікке жетпей, екі оқтың алты залпын ғана жасады. Содан кейін неміс торпедалық катерлері қарсыластың флоттары арасында қалған жеңіл крейсер экипажының құтқаруға тырысты, бірақ британдықтарға Ұлы флотқа шабуыл жасап жатқандай көрінді. Бенбоу және басқа бірнеше соғыс кемелері 19:09-да екінші батареяларымен атыс ашты. Сегіз соғыс кемесінің атысына қарамастан, торпедалық катерлердің ешқайсысы зақымдалмады, бірақ олар Висбаденді тастап кетуге мәжбүр болды. Кеме 19:17 мен 19:25 аралығында негізгі батареясынан алты залп жасады, алдымен екі алдыңғы зеңбірегімен қашықтықты растады, содан кейін бес зеңбіреліктен төрт және төрт зеңбіреліктен бір залпты тікелей жасады. Артиллериялық есепшілер дұрыс емес түрде жеңіл крейсерді атып түсіргендерін мәлімдеді. Осы уақытта Бенбоу және тағы үш соғыс кемесі британдық формацияға шабуыл жасап жатқан торпедалық катерлер тобына қосалқы қаруларымен атыс ашты. Кемелер төрт рет тиді, бірақ шатасудың салдарынан тиген оқтардың есімдерін анықтау мүмкін болмады. Неміс торпедалық катерлерінің шабуылынан кейін Ашық теңіз флоты қақтығыстан шықты, ал Бенбоу мен Ұлы флоттың қалған бөлігі шайқаста маңызды іс-қимылдар жасаған жоқ. Бұл, ішінара, Джеллико мен оның қолбасшылары арасындағы неміс флотының нақты орналасқан жері мен бағыты туралы байланыстың нашар болуына байланысты болды; осы ақпаратсыз Джеллико өзінің флотын шайқасқа тарта алмады. Бенбоу шамамен 21:10-да 6 дюймдік снарядтар мен 13,5 дюймдік бір оқтан торпедалық катерлер тобына қысқа уақытқа атыс ашты. 21:30-да Ұлы флот түнгі рейдтік формацияға қайта ұйымдастыра бастады. 1 маусымның таңертеңінде Ұлы флот зақымдалған неміс кемелерін іздеп, аймақты шолып өтті, бірақ бірнеше сағат іздегеннен кейін ештеңе таба алмады. Шайқас барысында Бенбоу қырық 13,5 дюймдік бронебойғыш снарядтар мен алпыс 6 дюймдік оқтар атты.

Кейінгі операциялар

Портқа оралғаннан кейін Бенбоу эскадрильяның флагманы қызметінен босатылып, одан кейін жеке кеме ретінде пайдаланылды. 18 тамызда немістер тағы да сортқа шықты, бұл жолы Сандерлендті бомбалау мақсатымен; Шир Биттидің ұрыс крейсерлерін қайтадан шығарып, оларды жоюды үміттенеді. Британдықтардың құпия қызметі неміс радиохабарларын дешифрледі, бұл Джелликоға Ұлы флотты шешуші шайқасқа жөнелтуге жеткілікті уақыт берді. Бірақ, 1916 жылдың 19 тамызындағы шайқаста екі тарап та қарсыластарының су асты кемелері салған зияннан кейін шегінді: британдық крейсерлер мен неміс U- қайықтарының торпедалық шабуылдарынан батты, ал неміс жауынгерлік кемесі британдық су асты кемесімен зақымдалды. Портқа оралғаннан кейін Джеллико миналар мен U- қайықтарының күшті қауіптеріне байланысты Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында флотты тәуекелге салуға тыйым салатын бұйрық берді. 1917 жылдың соңында немістер Норвегияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау үшін эсминецтер мен жеңіл крейсерлерді қолдана бастады, бұл британдықтарды конвойлерді қорғау үшін ірі кемелерді жөнелтуге мәжбүр етті. 1918 жылдың сәуірінде неміс флоты оқшауланған британдық эскадрильясын ұстауға тырысты, бірақ конвой қауіпсіз өтіп кеткен еді. Ұлы флот кері шегіп келе жатқан немістерді ұстау үшін кеш келді, алайда шайқас крейсері су асты кемесімен торпедаланып, ауыр зақым алды. 1917 және 1918 жылдары Бенбоуда бірнеше шағын өзгерістер жасалды; оларға түнгі шайқас қабілетін жақсарту үшін үлкен және қосымша іздеу шамдарын орнату, сондай-ақ жаудың артиллериясы үшін қашықтықты анықтауды қиындатуға арналған аралықтармен жабдықталған бастиондар кірді. Аталған бастиондар кейіннен 1918 жылы алынып тасталды, ал "B" және "Q" мұнараларына ұшып кетуге арналған пандустар орнатылды.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін Ұлы флот таратылды, ал «Бенбоу» Жерорта теңізінің 4-ші эскадрильясына тағайындалды, онда ол 1926 жылдың наурызына дейін қызмет етті. 1919 жылы капитан Чарльз Дуглас Карпендейл кемеге басшылықты 1921 жылға дейін атқарды. Осы кезеңде, 1919 жылдың сәуірінен 1920 жылдың маусымына дейін, кеме Қара теңізде коммунистерге қарсы операцияларға қатысты. «Бенбоу» және Жерорта теңізінің басқа да бөлімдері Ресей азамат соғысында Ақ гвардияшыларды қолдады. Сол жерде кеме «Айрон Дюк»тің орнына басып, жақын арада қарақшылардың шабуылына ұшыраған 150 ресейлік сарбаз бен олардың британдық кеңесшісін құтқарып қалды. 1 ақпанда контр-адмирал Майкл Калм Сеймур «Бенбоу» кемесінде өз туын көтерді. Көп ұзамай кеменің матростары Керчь түбегіндегі Ақ гвардияшылардың бекіністерін тексеруге жіберілді. «Бенбоуға» маусым айында Константинопольге қайтуға бұйрық берілді, онда Жерорта теңізі флоты Грек-Түрік соғысында грек әскерлеріне көмек көрсетуге дайындалып жатты. Ол 19 маусымда сол жерге жетті. 5 шілдеде «Бенбоу» және бірнеше кеме Константинопольден Гемликке әскер түсіру үшін шықты, мақсаты – портты қамтамасыз етіп, кейін келетін грек әскерлеріне тапсыру. «Бенбоудың» матростары 16 шілдеде грек батальоны қалаға жеткен соң кемеге оралды. 1921 жылдың ақпан айында «Бенбоу» және бірнеше эсминецтер Мармара теңізінде оқу жаттығуларын өткізді. 1922 жылы кеме Мальтада жөндеуден өтті. Сол жылдың қыркүйек және қазан айларында түрік әскерлеріне қарсы операцияларға қатысты. «Бенбоу» 1929 жылдың наурыз айында Жерорта теңізі флотымен бірлесіп өткізілген ірі флоттық жаттығуларға қатысты. Кейін сол жылы кеме қызметтен босатылды. 1930 жылдың қыркүйегінде «Бенбоу» сату тізіміне енгізілді, 5 сәуірде келді.