Кіріспе

"Желездік герцог" классының линкоры "HMS Emperor of India" – британдық Корольдік теңіз флотының кемесі. Бастапқыда "Дели" деп аталатын, бірақ сол кездегі Үндістан императоры болған король Георг V-нің құрметіне қайта аталды. Кеме 1912 жылғы 31 мамырда Vickers кеме жасаушылығында салынып, 1913 жылғы 27 қарашада суға түсірілді. Кеме бір жылдан кейін, яғни 1914 жылғы қарашада, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін пайдалануға берілді. Ол он қарудан тұратын негізгі батареямен қаруланды және ең жоғары жылдамдыққа ие болды. Пайдалануға берілгеннен кейін "Emperor of India" Скапа-Флоудағы Ұлы флоттың 4-ші шайқас эскадрильясына қосылды. Германияның блокадасын күшейту үшін Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігіне көптеген шабуылдар жасады, сондай-ақ жиі жаттығулар мен оқ ату жаттығуларын өткізді. "Emperor of India" 1916 жылғы мамыр айының соңында жөндеуге кірді, сондықтан ол Ютландия шайқасына қатыса алмады. Су асты қайықтарының қаупінің артуы Ұлы флотты және Германияның Ашық теңіз флотын Ютландиядан кейін сақтық стратегияларын ұстануға итермеледі, бұл соғыстың азырақ оқиғаларға толуына әкелді. Соғыстан кейін "Emperor of India" Жерорта теңізі флотына жіберілді, онда ол 1919–1921 жылдары Ресей азаматтық соғысындағы одақтас әрекеттеріне қатысты. 1926 жылға дейін Жерорта теңізінде болды, содан кейін Атлантика флотына ауыстырылды. 1930 жылғы Лондондық теңіз келісімі "Emperor of India" және оның үш бауырлас кемесінің бұзылуын талап етті. 1931 жылы ол және басқа кемелер қару-жарақ сынақтарынан өтті, бұл болашақ британдық линкорлардың жобаларын жетілдіруге өте пайдалы болды. "Emperor of India" ақпан айында 1932 жылы металл тескісіне сатылып, көп ұзамай бөлшектелді.

Дизайн

1911 жылы «Желездік герцог» класындағы төрт линкор тапсырылды, олар бұрынғыларына қарағанда жақсартылған нұсқа болды. Екі жобаның арасындағы басты өзгеріс – жаңа кемелердегі ауыррақ қосалқы артиллериясы. «Emperor of India» кемесінің жалпы ұзындығы 189,59 метр, ені 27 метр (90 фут), орташа сусыру тереңдігі 9 метр (29 фут) болды. Оның жобаланған суыру салмағы және толық жүктемеде ғарыш салмағы болды. Оның қозғалтқыш жүйесіне төрт Парсонс бу турбинасы кірді, буды он сегіз Babcock & Wilcox қазандығы қамтамасыз етті. Қозғалтқыштардың қуаты және ең жоғары жылдамдығы шамамен болды. Оның экономикалық режимдегі қашықтығы болды. «Emperor of India» кемесінің экипажы 995 офицер мен матростан тұрды, бірақ соғыс уақытында бұл сан 1022-ге дейін жетті. «Emperor of India» кемесі бес екі мұнаралы орнатылған он BL Mk V теңіздік зеңбірегінен тұратын негізгі артиллериямен қаруланды. Олар алдыңғы және артқы жағындағы екі жұпқа бөлінді, ал бесінші мұнара түтіктер мен артқы суперструктураның арасында, кеме ортасында орналасқан. Торпедалық катерлерге қарсы жақын қашықтықтағы қорғаныс үшін 12 BL 6 дюймдік Mk VII зеңбірегінен тұратын қосалқы артиллерия қолданылды. Кемеде сондай-ақ екі QF 3 дюймдік 20 cwt зениттік және төрт 3 фунттық зеңбірек орнатылған. Сол кездегі капиталдық кемелерге тән, ол бортында төрт торпедалық түтіктермен жабдықталған. 1 желтоқсанда «Emperor of India» және оның бауырлары 4-ші эскадрильяға келді, сынақтан өтіп, 10 желтоқсанда флотта қызмет етуге жарамды деп танылды. Осы кезеңде төрт «Желездік герцог» класындағы кемелерден артқы 6 дюймдік зеңбіректер алынып тасталды және олардың казематтары жабылды, себебі олар корпуста тым төмен орналасқандықтан, судың кемеге үнемі енуіне себеп болатын.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

23-24 желтоқсанда 4-ші және 2-ші эскадрильялар Гебрид аралдарының солтүстігінде оқ ату жаттығуларын өткізді. Келесі күні бүкіл флот Солтүстік теңізде тексеруге шықты, ол 27 желтоқсанда аяқталды; бұл «Индия императорының» алғашқы флоттық операциясы болды. 1915 жылдың 10-13 қаңтарында Оркни мен Шетланд аралдарының батысында тағы бір оқ ату жаттығуы өтті, бұл жолы бүкіл флотпен. 23 қаңтар күні кешке Ұлы флоттың басым бөлігі Биттидің крейсерлік флотына қолдау көрсету үшін жүзіп кетті, бірақ негізгі флот келесі күні болған Доггер Банкі шайқасына қатыспады. 7-10 наурыз аралығында Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде тексеру жүргізіп, жаттығу маневрлерін өткізді. Мұндай тағы бір круиз 16-19 наурызда өтті. 11 сәуірде Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде қарауыл жасап, 14 сәуірде портқа оралды; 17-19 сәуірде аймақта тағы бір қарауыл жүргізілді, содан кейін 20-21 сәуірде Шетланд аралдарында оқ-дәрі жаттығулары өтті. Ұлы флот 17-19 мамырда Солтүстік теңіздің ортасына шабуыл жасады, бірақ неміс кемелерін таппады. Маусымның ортасында флот тағы бір оқ ату жаттығуын өткізді. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік шетінде тағы бір круизге шықты және оқ-дәрі жаттығуларын өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығу жаттығуларын өткізді. 13 қазанда флоттың басым бөлігі Солтүстік теңізге тағы бір жорық жасады, 15-і күні портқа оралды. 2-5 қарашада «Индия императоры» Оркней аралдарының батысында тағы бір флоттық оқу-жаттығу операциясына қатысты. Қаңтар айында оқ ату жаттығулары мен эскадрилья жаттығулары өткізілді. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде круизге шықты; Джеллико Гарвич күшін Хелиголанд шығанағын тазартуға пайдалануды жоспарлаған еді, бірақ ауа райының нашар болуы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операцияларды болдырмады. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік шетінде ғана жүргізілді. 25 наурыз түнінде «Индия императоры» және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан шығып, Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуыл жасаған крейсерлік флотқа және басқа жеңіл күштерге қолдау көрсетті. Ұлы флот 26 наурызда осы аймаққа жақындаған кезде британдықтар мен неміс күштері бұрылыстан шығып, қатты дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді. «Темір герцог», флоттың флагманы, эсминдерді Скапаға қайтаруға бағыттады, ал «Индия императоры» және флоттың қалған бөлігі өз бетінше зейнеткерлікке шықты. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрация өткізді, ал Ресей теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс мина өрістерін қайтадан іске қосты. 24 сәуірде флот Скапа-Флоуға оралды және немістер Лоустофтқа шабуыл жасамақшы болғандығы туралы барлауларға жауап ретінде оңтүстікке қарай жүзуден бұрын жанармай құйды. Алайда Ұлы флот Германияның Ашық теңіз флоты кері қайтқаннан кейін ғана аймаққа келді. 2-4 мамырда флот тағы бір демонстрацияны өткізді. «Индия императоры» 31 мамыр – 1 маусымдағы Ютландия шайқасына қатыса алмады, өйткені ол қайта жөндеуге дайындалды. Сол жылы «Индия императоры» әуе шарымен жұмыс істеуге арналған құрал-жабдықтармен жабдықталды. Ютландия шайқасын тергегеннен кейін Корольдік флот палубаның қорғанысы барлық капиталды кемелерде жеткіліксіз екенін анықтады; нәтижесінде, «Индия императорының» 1916 жылдың қазан мен желтоқсаны аралығында журналдардың үстінде қосымша бронясы болды. 1917 және 1918 жылдары бірнеше кішігірім өзгерістер енгізілді; оларға түнгі ұрыс мүмкіндіктерін жақсарту үшін үлкен және қосымша іздеу шамдарын орнату, түтіннің кедергісін азайту үшін түтікшелердің шапкалары және жаудың зеңбіректері үшін қашықтықты бағалауды қиындату үшін арақашықтық өлшегіштің бұрмалары кірді. Кейіннен 1918 жылы баффлдар алынып тасталды. 1917 жылдың соңында немістер британдық конвойларды Норвегияға шабуылдау үшін эсминктер мен жеңіл крейсерлерді қолдана бастады; бұл британдықтарды конвойларды қорғау үшін капиталды кемелер орналастыруға мәжбүр етті. 1918 жылдың сәуірінде неміс флоты оқшауланған британдық эскадрильялардың бірін ұстауға тырысты, бірақ конвой қауіпсіз өткен еді. Ұлы флот шегінген немістерді ұстауға тым кеш шықты, бірақ шайқас крейсері торпедамен ұрып, су асты кемесі қатты зақымдады. 1918 жылдың қарашасында Германияның капитуляциясынан кейін одақтастар Ашық теңіз флотының көп бөлігін Скапа-Флоу маңында тұтқындады. Флот британдық жеңіл крейсермен кездесті, ол кемелерді Scapa Flow-ға дейін немістерді алып баратын одақтастар флотына бастап барды. Бұл үлкен флот 370-ке жуық британдық, американдық және француздық соғыс кемелерінен тұрды. Флот Версаль келісімін тудырған келіссөздер кезінде тұтқында болды. Ройтер британдықтардың 21 маусым 1919 жылы, Германияның бейбіт келісім шартын қол қою мерзімі болған күні неміс кемелерін тартып алуға ниеттенгенін сендірді. Сол таңда Ұлы флот Скапа-Флоудан жаттығу маневрлерін жүргізу үшін кетті, ал олар кеткен кезде Ройтер Ашық теңіз флотын суға батыруға бұйрық берді.

Соғыстан кейінгі мансап

1919 жылы «Индия императоры» кемесі Жерорта теңіз флотына тағайындалды. Кеме 1919 жылғы 5 мамырда Феодосиядан тыс жерде большевик әскерін бомбалады, кейіннен портқа большевиктердің шабуылына қарсы темір жолдың жұмысын бұзды. 1920 жылғы 26 наурызда «Индия императоры», француз бронекері «Вальдек Руссо» француз крейсерімен бірге, Новороссийск маңында эвакуацияланып жатқан Ақ гвардия күштеріне артиллериялық қолдау көрсетті. Көп ұзамай «Индия императоры» бронепоездтан оққа түсті, сол себепті кеме Теодосияға қарай порттан кетуге мәжбүр болды. Кеме 1919–1922 жылдардағы грек-түрік соғысын бақылауға қатысты, бұл Митилен және Смирна порттарында тоқтауларды қамтыды. 1922 жылы ол Ұлыбританияға қайта оралды, онда «X» мұнарасына жаңа қашықтық өлшегіштер орнатылды. Содан кейін 1926 жылға дейін Жерорта теңіз флотында қызмет етті. Осы кезеңде ол Смирнадағы демонстрацияға қатысып, түрік тарапының шетелдік әскери кемелерін порттан шығару талабына наразылық білдірді. Содан кейін ол Атлантика флотына ауыстырылды, онда 1930 жылға дейін қызмет етті. 1926 жылдың мамырында кемеде тұрақтылық сынақтары жүргізілді, олар 1927 жылы Кеме құрылысы директорының «Iron Duke» класындағы төрт кемеге торпедаға қарсы бөртпелер қосу туралы ұсынысының негізі болды. Ұсыныс қарауға жіберілді, бірақ Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес 1931–1932 жылдары ауыстырылуы тиіс кемелердің құнының өсуі және қайта құрудың қымбаттығы кеңеске оны тоқтатуға әкелді. 1927 жылдың шілде-қыркүйек айларында Девонпортта қайта жөндеуден өтті. Ол 1929 жылдың маусымынан 1931 жылдың қаңтарына дейін эскадрильяның флагманы болды, содан кейін оны «Мерлборо» алмастырды. 1930 жылғы Лондон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес «Iron Duke» класындағы төрт кеме жойылды немесе демилитаризацияланды; «Индия императоры» 1931 жылы қызметтен шығарылып, металл тескілеріне жіберуге жоспарланды. Кеме «Мерлборо»мен бірге артиллериялық нысана ретінде соңғы қызметін атқарды. Сынақтарға жойғыш қару-жарағын жақын аралықтан ату, түнгі ұрыс симуляциясында тиімділігін тексеру, 13,5 дюймдік снарядтардан тікелей соққылар, әуе шабуылдары және журналдардағы жарылыс қауіпсіздігін зерттеу кірді. «Индия императоры» сынағының негізгі бөлігі маусым айында Богнор-Регисте өтті. Ол 6 маусымда Портсмуттен шығып, Оуэрс жағалауында қағылып қалды. Құтқару жұмыстары сәтсіз аяқталды, сондықтан теңіз күштері онда артиллериялық сынақтарды жүргізуді шешті. Сынақтар 10–11 маусымда оның қарындасы «Желездік герцог» қатысуымен өтті, ол екі күн ішінде «Индия императорына» 13,5 дюймдік он екі снарядпен оқ атты. Бірінші раундта снарядтар ..., ал екінші күні қашықтық арттырылды. Кейін кеме судан шығарылып, 1932 жылдың 6 ақпанында Alloa Shipbreaking Co. компаниясына металл тескілеріне сатылды. Ол 16 ақпанда Розитке бұзуға жіберілді. Сынақтардан алынған тәжірибе құнды болды және «King George V» класындағы кемелердің дизайнына енгізілді. Ерекше маңызға ие болған снаряд «Индия императорының» негізгі корпусының төменгі жиегіне тиді, ол қазандық бөлмелерінің біріне еніп, үлкен зақым келтірді. Бұл британдық корпустың тереңдігі тым аз екенін көрсетті, бұл «King George V» класының дизайнына әсер етті.