Кіріспе

Король Георг V классындағы линкор

HMS Centurion – 1910 жылдардың басында Корольдік теңіз күштері үшін салынған төрт дредноуттан екіншісі. Ол өзінің қызметінің көп бөлігін "Үй" және "Ұлы флот" флоттарында өткізді. 1914 жылдың соңында Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалаған неміс кемелерін тоқтатуға жасалған сәтсіз әрекетке қатысты, сондай-ақ 1916 жылдың мамырында Ютландия шайқасында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі кезекшілік патрульдеулер мен жаттығулардан тұрды. 1919 жылдың соңында Centurion Жерорта теңізі флотына ауыстырылды. Көп уақытын резервте өткізгенімен, Ресей азамат соғысына одақтас елдердің араласуындағы оның да үлесі болды. 1924 жылы елге оралғаннан кейін кеме Резервтік флоттың флагманы болды. 1926 жылы Centurion нысана кемесіне айналдырылып, әуе шабуылының тиімділігін бағалауға арналған сынақтарға қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеме жеңіл қарулармен қайта жарақтандырылып, 1941 жылы блок кемесіне айналдырылды. Аталған операция тоқтатылғаннан кейін, Остік державаларды жаңылыстыру мақсатында жалған қарулы мұнаралармен жабдықталды. 1942 жылы Centurion Мальтаға конвойды сүйемелдеу үшін Жерорта теңізіне жіберілді, бірақ италияндықтар алдауды тез анықтады. 1944 жылы Нормандияға түскен кезде кеме жартастың бөлігі ретінде мақсатты түрде батырылды.

Дизайн және сипаттама

King George V класының кемелері алдыңғы кемелердің үлкейтілген және жақсартылған нұсқалары ретінде жобаланған. Олардың жалпы ұзындығы 597 фут (182 м), ені 89 фут (27 м) және сусымасы 28 фут (9 м) болды. Олар қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде ығыстырды. "Centurion" кемесінің экипажы құрамында 862 офицер және сарбаз болды. King George V класының кемелері екі жиынталған Parsons тікелей жетекті бу турбиналарымен жабдықталған, әрқайсысы екі шпиндельді қозғалтатын, ал бу 18 Yarrow қазандығымен қамтамасыз етілді. Турбиналарға қуаты берілген, олардың мақсаты кемелерге жылдамдық беру болды. 1913 жылдың 19-20 ақпанында өткен теңіз сынақтарында "Centurion" кемесінен ең жоғары жылдамдыққа жетті. Ол круиздік жылдамдықта саяхаттау үшін жеткілікті көмір мен май отынын тасыды.

Қару-жарақ және бронь

Орион класы сияқты, King George V класындағы кемелер де 10 артқы жүктемелі (BL) Mark V зеңбірегімен, гидравликалық қуатпен басқарылатын бес екі зеңбірек мұнарасымен жабдықталған, барлығы орта сызықта орналасқан. Мұнаралар алдыңғы жағынан артқы жағына қарай 'A', 'B', 'Q', 'X' және 'Y' деп белгіленген. Олардың қосалқы қарулары 16 BL Mark VII зеңбірегінен тұрды. Олардың сегізін алдыңғы құрылымға, төртеуін артқы құрылымға, ал төртеуін алдыңғы басты зеңбірек мұнараларының жанындағы корпустың казематтарына орнатты, барлығы жеке орналасқан. Сонымен қатар, төрт салюттық зеңбірек те болды. Кемелер үш 21 дюймдік (533 мм) су асты торпеда түтігімен жабдықталды, олардың біреуі әрбір бортында және тағы біреуі кормасында орналасқан, олар үшін 14 торпеда қарастырылған. King George V класындағы кемелердің қорғанысы су сызығындағы брондалған белдеумен қамтамасыз етілді, ол барбеттердің шеттеріне дейін созылған. Палубаларының қалыңдығы 1,5-4 дюйм аралығында болды, ең қалың бөліктері кормадағы рульдік механизмді қорғауға арналған. Басты батарея мұнараларының алдыңғы беттері қалың болды, ал мұнаралар барбеттермен бекітілді. 1914 жылдың қазан айына қарай, кормалық палубаға әуе шабуылына қарсы екі зеңбірек қосылды. Ютландия шайқасынан кейін кемелердің қақпасына қосымша броньдар қосылды. 1917 жылдың сәуір айында, ауыр теңізде жиі пайдалануға жарамсыз болғандықтан, төрт дюймдік зеңбіректер корпустың казематтарынан алынып тасталды. Казематтар жабылып, кейбір бөліктері тұрғын үйлер ретінде пайдаланылды. Сонымен қатар, үш дюймдік әуе шабуылына қарсы зеңбіректердің бірі төрт дюймдік әуе шабуылына қарсы зеңбірекпен ауыстырылды. Оның кормалық торпеда түтігі 1917 немесе 1918 жылы алынып тасталды, ал 1918 жылы 'B' және 'X' мұнараларының төбелеріне ұшу платформалары орнатылды. Centurion алғаш рет 1926 жылы диаметрі 1 дюймға дейінгі зеңбіректері бар кемелердің радиомен басқарылатын мақсатты кемесі ретінде пайдаланылғанда, түрлендіру бастапқыда минималды болды. Оның барлық кішігірім жабдықтары алынып тасталды, қазандықтары көмірдің орнына дизель отынына ауыстырылды және басқарушы кемесі - эсминец үшін көптеген радио антенналары қосылды. Кеме үш сағат бойы бу жылдамдығымен жүзе алды. Оның зеңбірек мұнаралары жақын арада алынып тасталды, ал бұрынғы көмір сақтау бункерлерінің бір бөлігі мұнаралардың салмағын өтеу үшін тастармен толтырылды. Бұл оның суға батып кетуін 9 метрге дейін арттырды, бұл броньды белдеудің астына максималды қашықтықтан атылған тік снарядтардың ену мүмкіндігін азайтты. Кемені 242 адамнан тұратын экипаж күтіп ұстады, олар оны атыс полигонына жеткізіп, кейін түсірді. 1930 жылдың 22 қыркүйегіне дейін бақылау мұнарасы алынып тасталды, ал алдыңғы құрылымы қиылып, 1933 жылы ұшақтарды бомбалау сынақтарына дайындалу үшін түтікшелері қысқартылды. 1940 жылдың маусымында Centurion неміс басқыншылығының қаупі күшейгендіктен түрлі қару-жарақтармен жабдықталды және содан кейін Девонпортта орналасқан жергілікті қорғаныс кемелерінің жөндеу кемесі ретінде қызмет етуге өзгертілді. 1941 жылдың сәуір-мамырында ол блок-кемеге айналдырылды, оның патрондары енді отын резервуарлары ретінде қызмет етеді, бірақ содан кейін ол жалған зеңбірек мұнараларымен және мачталарымен өзгертілді. Оның қарулануы қазір екі 2 фунт (40 мм) Mk II "пом-пом" және сегіз Oerlikon жеңіл әуе шабуылына қарсы зеңбірегінен тұрады, барлығы жеке орналасқан. 1942 жылдың маусымында кемеге екі қосымша "пом-пом" және тағы тоғыз "Оерликон" әуе шабуылына қарсы зеңбірегі қосылды.

Құрылыс және мансап

Centurion – Рим армиясының жүзбасы шенімен аталған. Ол Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен осы аттас кемелердің алтыншысы болды. 1911 жылдың 16 қаңтарында Девонпорттың HM Dockyard кемежайында құрылысы басталды және 18 қарашада суға түсірілді. 9-10 желтоқсан түні теңіз сынақтарын жүргізіп жатқанда, "Centurion" итальяндық бу кемесіне қатысып, оны батырып, барлық экипаж мүшелерін жоғалтты. Соғыс кемесінің мұрты қатты зақымдалды және кеме 1913 жылдың наурызына дейін жөндеуден өтті. Құрылысы аяқталғанда құны 1,950,671 фунт стерлинг болды және 22 мамырда тапсырылды, содан кейін 2-ші Жекелеуші Эскадрильяға (BS) қосылды. Кеме 2-ші Жекелеуші Эскадрильямен бірге 24 маусымда Спитхедте Франция президенті Раймонд Пуанкарені күтіп алды. Төрт әйел бауырлас 1914 жылдың маусымында Германияның Киль қаласында өткен Киль аптасымен бірге Кайзер Вильгельм каналының қайта ашылуына арналған салтанатты шараларда Корольдік теңіз күштерін өкілдік етті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 17-20 шілдесі аралығында «Centurion» кемесі сынақ мобилизациясына және флотты тексеруге қатысты, бұл шара 1914 жылғы шілде дағдарысына британдық жауаптың бір бөлігі болды. 25 шілдеде Портлендке келген ол, төрт күннен кейін Үйдегі флоттың қалған бөлігімен бірге Скапа-Флоға баруға бұйрық алды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Үйдегі флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылды және адмирал сэр Джон Джелликоудың басқаруына берілді. Скапа-Флоудағы су асты кемелері туралы көптеген хабарлар Джелликоны ондағы қорғаныстың жеткіліксіз екеніне көндірді, ол қорғаныс нығайтылғанша Ұлы флотты басқа базаларға таратуға бұйрық берді. 16 қазанда 2-ББ Шотландияның батыс жағалауындағы Лох-на-Килге жіберілді. Эскадрилья 27 қазан күні таңертең Ирландияның солтүстік жағалауында артиллериялық жаттығулар үшін шықты, сол кезде оның серігі бірнеше күн бұрын неміс көмекші миналаушы кемесі орнатқан минаға соқты. Кемені су асты қайығы торпедалаған деп ойлап, басқа дредноуттар аймақтан кетуге бұйрық берілді, ал кіші кемелер көмек көрсетті. 1914 жылдың 22 қарашасының кешінде Ұлы флот Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында сәтсіз іздеу жүргізді; «Centurion» вице-адмирал Дэвид Биттидің 1-ші крейсерлік эскадрильясын қолдау үшін негізгі күштермен бірге болды. Флот 27 қарашада Скапа-Флоу портына оралды.

Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалау

Корольдік флоттың 40-шы бөлмесі контрадмирал (контрадмирал) Франц фон Хиппердің I скаутингтік тобының төрт ұрыс крейсерін пайдалана отырып, желтоқсанның ортасында Скарборо, Хартлпул және Уитбиге неміс шабуылына арналған жоспарларды қамтитын неміс радио қатынасын ұстап алды және шифрлады. Радио хабарларында Хипперді 14 дрейдноут және 8 пре-дрейдноутпен күшейтілетіні айтылмаған. Екі жақтың кемелері 15 желтоқсанда өз базаларынан шықты, британдықтар неміс кемелерін кері қайтқанда тосқауылға түсіруді жоспарлады. Олар 2-ші БС-тің алты дрейдноутын, соның ішінде Centurion және оның әпкелерін, және Беттидің төрт ұрыс крейсерін қолдау үшін негізгі күштермен бірге жинады. Екі жақтың да күзету күштері 16 желтоқсанның таңертеңгі қараңғысында, ауа райы нашар болғанда бір-біріне соқтығысты. Немістер алғашқы атыс кезінде басымдық алып, бірнеше британдық эсминецтерге ауыр зақым келтірді, бірақ Ашық теңіз флотының қолбасшысы фон Ингеноль таңертең британдық эсминецтердің жаппай шабуылдауы мүмкін деген алаңдаушылықпен кемелеріне кері бұруға бұйрық берді. Британдықтардың бірқатар қателіктері Гиппердің кемелеріне Биттидің күштерімен қақтығысудан қашуға мүмкіндік берді.

1915-1916 жылдар

Джелликоның кемелері, соның ішінде «Центурион», 1915 жылдың 10-13 қаңтарында Оркней және Шетланд аралдарының батысында артиллериялық жаттығулар өткізді. 23 қаңтар күні кешке Ұлы флоттың көп бөлігі Биттидің шайқас крейсерлерін қолдау үшін шықты, бірақ «Центурион» және флоттың қалған бөлігі келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатыспады. Кеме 25 қаңтар мен 22 ақпан аралығында Шотландияның Кромарти қаласында жөндеуден өтті. 7-10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде маневрлер жасады. Тағы бір сондай круиз 16-19 наурызда өтті. 11 сәуірде Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде патрульдеуге шықты және 14 сәуірде портқа оралды; 17-19 сәуірде аймақта тағы бір патруль өтті, содан кейін 20-21 сәуірде Шетланд аралдарында артиллериялық жаттығулар болды. Ұлы флот 17-19 мамыр және 29-31 мамыр күндері Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде неміс кемелерін кездестірмей жорықтар жасады. 11-14 маусым аралығында флот Шетландтың батысында артиллериялық жаттығулар мен жауынгерлік дайындықтарды жүргізді, ал 11 шілдеден бастап Шетланд маңында тағы да жаттығулар жасады. 2-ші ББ 2 тамызда Морей-Фертте артиллериялық жаттығулар жасады, содан кейін Скапа-Флоуға қайтты. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір круизге шықты және артиллериялық жаттығулар өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығулар жасады. Кеме Ұлы флоттың көп бөлігімен бірге 13-15 қазан аралығында Солтүстік теңізде тағы бір рейс жасады. Шамамен үш аптадан кейін «Центурион» 2-5 қарашада Оркней аралдарының батысында тағы бір флоттық жаттығуға қатысты және желтоқсанның басында жаттығуды қайталады. 1916 жылдың 10 ақпанында Ұлы флот Доггер Банкі маңында неміс кемелерінің британдық жеңіл күштеріне шабуыл жасауына жауап ретінде шықты, бірақ екі күннен кейін неміс кемелерінің жойғыштан үлкені қатыспағаны анық болған соң қайта шақырылды. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде круизге шықты; Джеллико Гарвич күштерін Хелиголанд шығанағын тазартуға пайдалануды жоспарлаған, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операциялар жүргізуге мүмкіндік бермеді. Сондықтан операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. Тағы бір жорық 6 наурызда басталды, бірақ келесі күні ауа райы тым нашар болғандықтан тоқтатылды. 25 наурыз түнінде «Центурион» және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Биттидің шайқас крейсерлерін және басқа жеңіл күштерін Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуылдау үшін шықты. Ұлы флот 26 наурызда аймаққа жеткен кезде британдық және неміс күштері бұрыннан шайқастан шығып, күшті дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді, сондықтан флотқа базаға оралуға бұйрық берілді. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрация жасады, ал Императорлық Ресей теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс миналарын қайта орналастырды. Флот 24 сәуірде Скапа-Флоуға оралды және немістер Лоустофтқа шабуылдауға дайындалып жатыр деген хабарламаларға жауап ретінде оңтүстікке бет алды, бірақ немістер кері қайтқаннан кейін ғана аймаққа жетті. 2-4 мамырда флот немістердің назарын Солтүстік теңізге аудару үшін Хорнс рифінде тағы бір демонстрация жасады. «Центурион» осыған қатысқан-қатыспағаны белгісіз, себебі ол айдың басында Шотландияның Инвергордон қаласында қысқа мерзімге жөндеуден өтті. 31 мамырда капитан сэр Майкл Калм Сеймур басқаруымен «Центурион» шайқас құралының басынан үшінші кеме болды. Кеме Ютланд шайқасында жеңіл қақтығысқа түсті, 19:16 сағатта «Центурионның» көру бұрышын жапқанға дейін төрт залп (барлығы 19 бронебойғыш снаряд) атты, бірақ нысананы соқпады.

Кейінгі қызмет

Сентюрионды қайта жөндеу кезінде Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжу кезінде Ашық теңіз флотына тұзақ құрып, қарсы шабуыл жасады, бірақ бірқатар байланыс қателіктері мен жаңылыстар Джелликоудың неміс флотын портқа қайтып келгенге дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция барысында екі жеңіл крейсер неміс суасты қайықтарының шабуылынан батты, бұл Джелликоуды 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай флоттың негізгі күштерін неміс суасты қайықтары мен миналарының көптігіне байланысты тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Әскери-теңіз министрлігі келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға шабуыл жасағанда ғана немесе оны қолайлы жағдайда шайқасқа мәжбүрлеу мүмкіндігі болғанда ғана теңізге шығатынын белгіледі. 1918 жылғы сәуірде Ашық теңіз флоты Норвегияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау үшін қайтадан теңізге шықты. Олар операция кезінде қатаң сымсыз байланыс үнсіздігін сақтады, бұл 40-шы бөлім криптоаналитиктеріне Ұлы флоттың жаңа қолбасшысы адмирал Биттиді ескертуге мүмкіндік бермеді. Британдықтар операция туралы тек соғыс кемесіндегі апаттан кейін ғана білді, ол радио байланысын бұзуға және неміс командиріне жағдайы туралы хабарлауға мәжбүр болды. Битти Ұлы флотқа немістерді тоқтату үшін теңізге шығуға бұйрық берді, бірақ ол немістер Германияға қайтып келгенге дейін Ашық теңіз флотына жете алмады. Кеме 21 қарашада Ашық теңіз флоты капитуляциялаған Шотландияның Розит портында болды. 1920 жылғы наурызда кеме уақытша резервке қойылды, бірақ 8 тамызда қайтадан қолданысқа енгізілді. Ресей азамат соғысына араласу кезінде, қазан және қараша айларында Грузияда жеңіске жеткен большевиктермен әскери тұтқындарды алмастыруға қатысты. 12 қарашада Трапезунд маңында минаға отырғаннан кейін, ол Константинопольден Мальтаға Centurion көмегімен тұрақты жөндеуге сүйретілді. 1921 жылғы сәуірде кеме қайтадан резервке жіберілді, 1922 жылғы 1 тамызда қайта қолданысқа енгізілді. 1924 жылғы сәуірде үйіне оралғаннан кейін ол Портсмуттегі Резервтік флоттың флагманы болды және 26 шілдеде Торбейде өткен флотты қарап тексеруге қатысты. Жыл соңында Centurion Чатем кеме жасақтау орнына ауыстырылды және 1925 жылға дейін сол жерде қалды. 1926 жылғы сәуірде кеме ескірген жартылай дредноутты радиомен басқарылатын мақсатты кеме ретінде алмастыру үшін таңдалды. Шамамен 358 088 фунт стерлингке бағаланған қайта құру жұмыстары 14 сәуірде Чатем кеме жасақтау орнында басталды және 1927 жылғы шілдеге дейін жалғасты, содан кейін кеме теңіз сынақтарына шықты. 1931 жылы шығындарды қысқарту мақсатында кеме сақталды және 1932 жылғы 30 қаңтарда Портсмутте қызметтен босатылды. 1933 жылы қайта қолданысқа енгізіліп, 1 маусымда Атлант флотының құрамында пайдаланылды. Centurion 1934 жылғы қарашадан 1935 жылғы қаңтарға дейін флоттың салған зардабын жөндеу үшін қайта жөнделді. Содан кейін ол Девонпортта жөндеу кемесі ретінде қызмет етті, ал 1941 жылғы сәуірде блок кемесіне айналдырылды. Қосымша қарастырғаннан кейін, ол "жаудың қаруларының қашықтығында дұрыс позицияға тұрудың және жаудың бомбалаушы ұшақтарымен күресудің" қиындықтарына байланысты табысқа жету мүмкіндігін оннан бірге бағалады. Содан кейін кеме Портсмуттегі HM Dockyard кеме жасақтау орнында салынып жатқан соғыс кемесін ұқсату үшін өзгертілді. 1942 жылы Centurion Шығыс флотына ауыстырылды және мамыр-маусым айларында Жерорта теңіз флотына жіберілді. Ол Оқпан елдерін операциялық соғыс кемесінің бар екендігі туралы алдау үшін тағайындалды; италиялықтар 13 маусымда конвойдың кетіп қалғанын сезгенімен, немістер алданды. Екі күннен кейін кемеге тоғыз секіргіш бомбалаушы шабуыл жасаған кезде, кемеге аз ғана зақым келді; оның Оерликон зеңбірегі олардың біреуін атып түсірді. Centurion 1944 жылғы 9 маусымда Нормандияға шабуыл кезінде Омаха жағасындағы күштерді қамтамасыз ету үшін салынған Мулбери портын қорғау үшін су бұрғышы ретінде батырылды.