Кіріспе
Ұлыбританияның Георг V класындағы HMS Ajax – 1910-шы жылдардың басында Корольдік теңіз күштері үшін салынған төрт дредноуттың үшіншісі. 1913 жылы құрамына қабылданғаннан кейін, ол өзінің қызметінің көп бөлігін Жеке және Ұлы флоттарға тағайындалды. 1914 жылдың соңында Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалаған неміс кемелерін тоқтатуға жасалған сәтсіз әрекетке қатысудан басқа, 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасы мен 19 тамыздағы нәтижесіз қақтығыс, оның Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі реттеліп отыру және жаттығулардан тұрды. Соғыстан кейін Ajax Жерорта теңізі флотына тағайындалды, онда ол 1919–1920 жылдары Қара теңізде Ресей азамат соғысына одақтас елдердің араласуына қатысты. 1922 жылдың қыркүйек-қазан айларындағы Чанак дағдарысы кезінде кеме түрік суларына жөнелтілді. Ajax 1924 жылы резервке қойылды, екі жылдан кейін Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес, металл тескілеріне сатылды.
HMS Ajax was the third of four dreadnought battleships built for the Royal Navy in the early 1910s. After commissioning in 1913, she spent the bulk of her career assigned to the Home and Grand Fleets. Aside from participating in the failed attempt to intercept the German ships that had bombarded Scarborough, Hartlepool and Whitby in late 1914, the Battle of Jutland in May 1916 and the inconclusive action of 19 August, her service during World War I generally consisted of routine patrols and training in the North Sea. After the war, Ajax was assigned to the Mediterranean Fleet, where she took part in the Allied intervention in the Russian Civil War in the Black Sea in 1919–1920. The ship was deployed to Turkish waters during the Chanak Crisis of September–October 1922. Ajax was placed in reserve in 1924 before being sold for scrap two years later in accordance with the terms of the Washington Naval Treaty.
Дизайн және сипаттама
King George V класының кемелері алдыңғы кемелердің үлкейтілген және жақсартылған нұсқалары ретінде жобаланған. Олардың жалпы ұзындығы 597 фут (182 м), ені 89 фут (27 м) және сусымасы 28 фут (9 м) болды. Олар қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде ығысты. «Аякс» кемесінің экипажында құрылысы аяқталғаннан кейін 869 офицер және сарбаз болды. King George V класының кемелері екі жиынтық Parsons тікелей жетекті бу турбиналарымен жабдықталған, әрқайсысы екі шпиндельді қозғалтатын, ал бу 18 Babcock & Wilcox қазандықтарымен қамтамасыз етілді. Турбиналарға жылдамдық берілді және кемелердің жылдамдығына қол жеткізу көзделіпті. 1913 жылғы 12-13 мамырда теңіз сынақтарында «Аякс» кемесінен ең жоғары жылдамдыққа жетті. Ол круиздік жылдамдықта саяхаттау үшін жеткілікті көмір мен отын майын тасымалдады.
Қару-жарақ және бронь
Орион класы сияқты, King George V кемелері де 10 артқы жүктемелі (BL) Mark V зеңбірегімен, гидравликалық қуатпен жұмыс істейтін екі зеңбірек мұнараларымен жабдықталды, барлығы орта сызықта орналасқан. Мұнаралар алдыңғыдан артқа қарай "А", "Б", "Q", "X" және "Y" деп белгіленді. Олардың қосалқы қарулануы 16 BL Mark VII зеңбірегінен тұрды. Олардың сегізін алдыңғы құрылымға, төртеуін артқы құрылымға, ал төртеуін алдыңғы басты зеңбірек мұнараларының жанындағы корпустың казематтарына орнатты, барлығы жеке орналасқан. Сонымен қатар, 4 фунттық салюттеу зеңбіректері де болды. Кемелер үш 21 дюймдік (533 мм) су асты торпеда түтігімен жабдықталды, олардың бірі әрбір бортында және тағы бірі кормада орналасқан, олар үшін 14 торпеда қарастырылған. King George V класының кемелері су сызығындағы брондалған белдікпен қорғалған, ол барбеттердің соңына дейін созылған. Палубаларының қалыңдығы аралығында, ең қалың бөліктері кормадағы рульдік механизмді қорғауға арналған. Басты батарея мұнараларының беттері брондалған, ал мұнаралар барбеттермен бекітілген. 1914 жылдың қазанына дейін екі ұшаққа қарсы (AA) зеңбірек қосылды. Ютландия шайқасынан кейін палубаға қосымша бронь қосылды. 1917 жылдың сәуір айында 4 дюймдік зеңбіректер корпустың казематтарынан алынып тасталды, себебі олар ауыр теңізде жиі қолдануға жарамсыз болды. Казематтар жабылып, кейбір бөліктері тұрғын үйлер ретінде пайдаланылды. 1917–1918 жылдары кормадағы торпеда түтігі алынып тасталды және 1918 жылы "Б" мұнарасының төбесіне ұшу платформасы орнатылды.
Құрылыс және мансап
Аякс – мифологиялық батыр Аякс атымен аталып, Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен осы аттас кемелердің бесіншісі болды. 1910–1911 жылғы теңіз күштерінің сметасы бойынша тапсырыс берілген кеме 1911 жылдың 27 ақпанында Гринноктағы Scotts Shipbuilding & Engineering кеме құрылыс және инженерлік компаниясының кеме жасау алаңында салынды және 1912 жылдың 21 наурызында суға түсірілді. Ол бір жылдан кейін 1,889,387 фунт стерлинг сомасында аяқталды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылдың 17-20 шілдесі аралығында «Аякс» кемесі шілде дағдарысына британдық жауап ретінде өткізілген сынақ мобилизациясына және флотты тексеруге қатысты. 25 шілдеде Портлендке келген ол, төрт күннен кейін Үйдегі флоттың қалған бөлігімен бірге Скапа-Флоға баруға бұйрық алды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Үйдегі флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылып, адмирал сэр Джон Джелликоудың басқаруына берілді. Бірнеше аптадан кейін жаттығу оқулары жүргізіліп жатқанда, кемедегі бір мұнарасында ақау пайда болып, жөндеу үшін Скапаға қайта оралуға тура келді. Қазан айының басында кеме Девонпорттағы HM Dockyard кемежайында қысқа мерзімді жөндеуден өтті. Скапа-Флоудағы су асты қайықтар туралы қайталап түскен хабарлардан кейін Джеллико ондағы қорғаныстың жеткіліксіз екеніне көз жеткізіп, қорғаныс нығайтылғанша Ұлы флотты басқа базаларға таратуға бұйрық берді. 16 қазанда 2-ББ Шотландияның батыс жағалауындағы Лох-на-Килге жіберілді. Эскадрилья 27 қазан күні таңертең Ирландияның солтүстік жағалауында оқ ату жаттығуларына шықты, сол кезде дредноут неміс су асты кемесінің бірнеше күн бұрын орнатқан минасына соқты. Кеме су асты қайығымен торпедаланғанын ойлап, «Аякс» тамылған басқа дредноуттар аймақтан алыстатылды, ал кіші кемелер көмек көрсетті. 1914 жылдың 22 қарашасының кешінде Ұлы флот Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында сәтсіз іздеу жүргізді; «Аякс» вице-адмирал Дэвид Биттидің 1-ші крейсерлік эскадрильясын қолдап, негізгі күштермен бірге болды. Флот 27 қарашада Скапа-Флоу портына оралды. 1914 жылдың 1 қарашасынан 1916 жылдың 9 қаңтарына дейін неміс мұхит лайнері SS Kronprinzessin Cecilie, HMS Princess «Аякс» үшін макет ретінде пайдаланылды, содан кейін ол қаруланған сауда крейсеріне айналды. Ол Шотландияның батыс жағалауындағы Лох-Эуде орналасқан және Атлант мұхитында патрульдік қызмет атқарды.
Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалау
Корольдік флоттың 40-шы бөлмесі контрадмирал (контрадмирал) Франц фон Хиппердің I скаутингтік тобының төрт ұрыс крейсерін пайдалана отырып, желтоқсанның ортасында Скарборо, Хартлпул және Уитбиге неміс шабуылына арналған жоспарларды қамтитын неміс радио қатынасын ұстап алды және шифрлады. Радио хабарларында Хипперді 14 дрейдноут және 8 пре-дрейдноутпен күшейтілетіні айтылмаған. Екі жақтың кемелері 15 желтоқсанда өз базаларынан шықты, британдықтар неміс кемелерін кері жолда тосқауылға түсіруді жоспарлады. Олар вице-адмирал сэр Джордж Уоррендердің 2-БС-ның алты дредноутын, соның ішінде «Аякс» және оның әпкелерін, және Беттидің төрт ұрыс крейсерін қолдау үшін негізгі күштермен бірге жинады. 2-ББ Скапа-Флоудан түнде шығарда «Аякс» траулермен соқтығысты, бірақ айтарлықтай зақым алмады. 16 желтоқсанның таңертеңгі қараңғысындағы ауа райының нашарлығына байланысты екі жақтың да күзет күштері бір-біріне кездейсоқ соқтығысты. Немістер алғашқы атыс кезінде басымдық алып, бірнеше британдық эсминецтерге ауыр зақым келтірді, бірақ Ашық теңіз флотының қолбасшысы адмирал Фридрих фон Ингеноль таңертең британдық эсминецтердің жаппай шабуылынан қауіптеніп, кемелеріне кері бұруға бұйрық берді. Британдықтардың бірқатар қателіктері мен жаңылыстары Хиппердің кемелеріне Биттидің күштерімен қақтығыстан қашуға мүмкіндік берді.
1915-1916 жылдар
Джелликоның кемелері, соның ішінде «Аякс», 1915 жылдың 10-13 қаңтарында Оркней мен Шетланд аралдарының батысында артиллериялық жаттығулар өткізді. 23 қаңтар күні кешке Ұлы флоттың көп бөлігі Беттидің шайқас крейсерлерін қолдау үшін шықты, бірақ «Аякс» және флоттың қалған бөлігі келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатыспады. 7-10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде тексеру жүргізіп, оқу маневрлерін өткізді. Тағы бір сондай круиз 16-19 наурызда өтті. 11 сәуірде Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде патрульдеуге шықты және 14 сәуірде портқа оралды; 17-19 сәуірде аймақта тағы бір патрульдеу өтті, содан кейін 20-21 сәуірде Шетланд аралдарында артиллериялық жаттығулар болды. Ұлы флот 17-19 мамыр және 29-31 мамыр күндері Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде неміс кемелерін кездестірмей, тексерулер жүргізді. 11-14 маусым аралығында флот Шетландтың батысында артиллериялық жаттығулар мен жауынгерлік жаттығулар өткізді, ал 11 шілдеден бастап Шетланд маңында қосымша оқулар болды. 2-ші ББ 2 тамызда Морей-Фертте артиллериялық жаттығулар өткізіп, содан кейін Скапа-Флоуға оралды. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір круизге шығып, артиллериялық жаттығулар өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығулар жүргізді. Кеме Ұлы флоттың көп бөлігімен бірге 13-15 қазан аралығында Солтүстік теңізде тағы бір тексеру жүргізді. Шамамен үш аптадан кейін «Аякс» 2-5 қарашада Оркней аралдарының батысында тағы бір флоттық жаттығуға қатысып, желтоқсан айының басында жаттығуды қайталады. 1916 жылдың 10 ақпанында Ұлы флот Доггер Банкі маңында неміс кемелерінің британдық жеңіл күштеріне шабуыл жасауына жауап ретінде жасақталды, бірақ екі күннен кейін неміс кемелерінің жойғыштан үлкені қатыспағаны анық болғандықтан қайта шақырылды. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде круизге шықты; Джеллико Гарвич күшін Хелиголанд шығанағын тексеруге пайдалануды жоспарлаған, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операциялар жүргізуге мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. Тағы бір тексеру 6 наурызда басталды, бірақ келесі күні ауа райы тым нашар болғандықтан тоқтатылды. 25 наурыз түнінде «Аякс» және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Беаттидің шайқас крейсерлерін және басқа жеңіл күштерін Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуыл жасау үшін шықты. Ұлы флот 26 наурызда аймаққа жеткен кезде британдық және неміс күштері бұрыннан тоқтатылған еді, ал күшті дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді, сондықтан флотқа базаға оралуға бұйрық берілді. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде демонстрация өткізіп, немістердің назарын аударды, ал Императорлық Ресей теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс миналық далаларын қайта орналастырды. Флот 24 сәуірде Скапа-Флоуға оралды және немістер Лоустофтқа шабуыл жасауы мүмкін деген хабарламаларға жауап ретінде оңтүстікке қарай жүрді, бірақ немістер кері қайтқаннан кейін ғана аймаққа жетті. 2-4 мамырда флот Хорнс рифінде немістердің назарын Солтүстік теңізде ұстап тұру үшін тағы бір демонстрация өткізді.
Ютландия шайқасы
Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, 16 дрейдноуттан, 6 пре-дрейдноуттан және қолдау кемелерінен құралған Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Джейд шығанағынан шықты. Флот Хиппердің бес жеңіл крейсерімен бірге сапарлады. 40-шы бөлме операция жоспарларын қамтитын неміс радиохабарларын ұстап, шифрлап оқыды. Жауап ретінде Адмиралтейство 28 дрейдноуттан және 9 жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. 31 мамырда капитан Джордж Бэрд басқаратын "Аякс" кемесі, ұрыс шегінің алдындағы екінші кеме болды. Ол сағат 19:00-ден кейін I-ші барлау тобының жеңіл крейсерлеріне алты жанарлық оқтан тұратын бір залп жасады, бірақ 4-ші жеңіл крейсерлік эскадрильяның кемелері көруін кесіп тастағандықтан дереу атысты тоқтатуға мәжбүр болды. Бұл шайқас барысында кемедегі қарудың атылған жалғыз жағдайы болды.
Кейінгі қызмет
Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжу кезінде Ашық теңіз флотына тұзақ құру үшін шықты, бірақ бірқатар қате байланыстар мен қателіктер Джелликоудың неміс флотын портқа қайтқанға дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция кезінде неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Әскери-теңіз министрлігі келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға шабуыл жасағанда немесе қолайлы жағдайларда оны шайқасқа мәжбүр ету мүмкіндігі болмаса, шығармауы керектігін белгіледі. 1918 жылғы сәуірде Ашық теңіз флоты Норвегияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау үшін қайтадан шықты. Олар операция кезінде қатаң сымсыз байланыс үнсіздігін сақтады, бұл 40-шы бөлме криптоаналитиктеріне Ұлы флоттың жаңа қолбасшысы адмирал Биттіге ескерту беруге мүмкіндік бермеді. Британдықтар операция туралы тек соғыс крейсерінде болған апаттан кейін ғана білді, ол радио байланысын бұзуға және неміс командиріне өзінің жағдайы туралы хабарлауға мәжбүр болды. Битті содан кейін Ұлы флотқа немістерді тоқтату үшін теңізге шығуға бұйрық берді, бірақ ол немістер Германияға қайтып оралғанға дейін Ашық теңіз флотына жете алмады. Кеме 21 қарашада Ашық теңіз флоты капитуляциялаған Шотландияның Розит қаласында болды. 1919 жылдың 18 шілдесінде «Аякс» Жерорта теңізі флотының 4-ші шайқас эскадрильясына тағайындалды және Мальтада қайта жабдықталды. 1920 жылғы ақпанда ол Ресейдің Одесса қаласын эвакуациялауға көмектесті және 12 ақпанда Түркияның Константинополь қаласына оралды. Жерорта теңізі флотының бас қолбасшысы вице-адмирал сэр Джон де Робек 18 сәуірде «Аякс» кемесінде өзінің туын көтерді және кеме Кавказға жіберілді. Екі күннен кейін ол келгеннен кейін кеме 25 сәуірде Константинопольге қайтып келгенше Сочи маңындағы большевиктердің позицияларын қысқа уақытқа бомбалады. Маусымның басында «Аякс» Севастопольде болды, бірақ 22 маусымда Грузияның Батуми қаласында болды, онда ол 9 шілдеге дейін қаланың ақ гвардиялық күштермен эвакуациясын қамтамасыз ету үшін қалды. Де Робек 1921 жылғы ақпанда «Аякс» кемесінде тағы да өз туын көтеріп, Мальтадан Смирнаға, Түркияға, Константинопольге және Лемносқа сапар шекті, содан кейін ай соңына дейін кеме Мальтаға оралды. Чанак дағдарысы кезінде ол 1922 жылғы қыркүйекте Жерорта теңізі флотының қалған бөлігімен бірге Смирнаға жіберілді. Мұданиядағы келісім дағдарысты аяқтағаннан кейін «Аякс» қайта жөндеу үшін Мальтаға бағытталды. 1922 жылы Осман империясының соңғы сұлтаны Мехмед VI тақтан алынғанда, ол «Аякс» кемесімен Меккеге жеткізілді. 1924 жылғы сәуірде кеме Девонпортқа қайтып оралды және резервке қойылды. Вашингтон теңіз келісімінің тоннаждық шектеулерін орындау үшін ол 1926 жылғы қазанда сатылып, жою тізіміне енгізілді. 10 желтоқсанда «Аякс» «Аллоа» кеме бұзу компаниясына сатылды және төрт күннен кейін Розитқа жеткізілді.