Кіріспе

1910 жылғы "Нептун" линкор кемесі – 20 ғасырдың басындағы алғашқы онжылдықта Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері үшін салынған, өз класындағы жалғыз кеме. Ол суператқыштармен жабдықталған алғашқы британдық линкор болды. 1911 жылы құрылысы аяқталғаннан кейін ол эксперименталды өрт басқару жүйесін сынақтан өткізіп, содан кейін Отандық флоттың флагманы атанды. "Нептун" 1914 жылдың басында жеке кеме статусына ие болды және 1-ші шайқас эскадрильясына бекітілді. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін құрылған Ұлы флот құрамына кірді. 1916 жылғы мамырда Ютландия шайқасына қатысып, кейіннен бірнеше ай өткен соң 19 тамыздағы нәтижесіз қақтығысқа қатысқаннан басқа, соғыс кезіндегі оның қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі кезекшілік және жаттығулардан тұрды. Соғыстан кейін "Нептун" ескірген деп танылды, 1922 жылы металл тескілеріне сатылып, одан кейін бөлшектелді.

Негізгі мәліметтер мен сипаттама

1906 жылы “Керемет” кемесінің құрылысы аяқталғанда, Германия теңіз қарулану жарысын күшейтті. Басқа елдің флотының күрт өсуіне қарамастан, британдық Әскери-теңіз министрлігі Германияның 1910 жылға дейін тек төрт заманауи капиталдық кемесі болатынына, ал Корольдік теңіз күштерінде он бір кеме болатынына сенімді болды. Сәйкесінше, желтоқсан айында үкіметке жіберген 1908-1909 жылдарғы теңіз бюджетінде тек бір шайқас кемесі мен шайқас крейсерін салу ұсынылды. Әскери шығындарды азайтуға және әлеуметтік көмекке жұмсалатын қаражатты арттыруға мүдделі либералдар, өткен жылғы бюджеттен 1,340,000 фунт стерлингке дейін бюджетті қысқартуды қалаған, бірақ 1908 жылдың ақпанында премьер-министр сэр Генри Кэмпбелл Баннерман бюджеттің әр бөлігі туралы толыққанды хабардар болғаннан кейін, содан кейін бас тарды. Наурыз айында бюджет бойынша пікірталас қызу болды; сыншылар салынып жатқан кемелердің санына наразылық білдірді, үкіметтің Корольдік теңіз күштерінің Императорлық неміс теңіз күштерінен басымдығына тым сенімді екенін айтты, бірақ Х.Х. Асквит, Қаржы министрі, өлімге шалдыққан премьер-министрдің орнына, үкімет 1911 жылдың соңына дейін неміс басымдығын болдырмау үшін қажет болса, онша дредноут салуға дайын екенін мәлімдегенде олар қанағаттанды. “Нептун” бұрынғы кемелерге қарағанда қосымша бронясымен және қару-жарағының тиімділігін арттыру үшін қайта орналастырылған жаңа жетілдірілген нұсқасы болды. Бұл британдық “Дредноут” кемесінен оның артиллериялық мұнараларының орналасуымен ерекшеленетін алғашқы “Дредноут” болды. Алдыңғы кемелерден айырмашылығы, оның бүйірлік мұнаралары “эшелон” тәрізді орналасқан, сондықтан бес мұнараның барлығы да бір жаққа атуға мүмкіндік алды, бірақ практикада жарылыс салдарынан суқұрылысы мен қайықтар зақымданғандықтан, бұл тек төтенше жағдайларда ғана мүмкін болды. Бұл американдық сияқты соңғы шетелдік жобалардың 10 зеңбіректік атуымен сәйкес келді, бірақ американдық кемелердегі барлық орталық желідегі мұнаралардың орналасуы “эшелон” орналасуының тиімділігін төмендеткен жарылыс проблемаларын жойды. “Нептун” кемесі сондай-ақ кеме ұзындығын қысқарту және шығындарды азайту мақсатында, суперфайрингтік мұнаралармен жабдықталған алғашқы британдық дредноут болды. Кеме ұзындығын азайту үшін екі бүйірлік мұнараның үстіне арқалықтарға қайықтар орнатылды. Бұл орналасудың кемшілігі - егер ұрыс кезінде арқалықтар зақымдалса, олар мұнараларға құлап, оларды қозғалмайтын ете алатын. Көпір де кондиционерлік мұнараның үстінде орналасқан, егер көпір құласа, көлеңкелену қаупі бар еді. “Нептунның” жалпы ұзындығы 166 метр, ені 26 метр, ал сусыру тереңдігі 9 метрді құрады. Ол қалыпты жүктемеде және терең жүктемеде ауыстырылды. Кеменің метацентрикалық биіктігі терең жүктемеде 2 метрге жетеді. Оның экипажында 756 офицер мен сарбаз болды, ал 1914 жылы 813 адам болды. Кеме екі Парсонның тікелей бу турбинасымен қозғалды, олардың әрқайсысы жеке машина бөлмесінде орналасқан. Сыртқы пропеллер біліктері жоғары қысымды турбиналармен байланыстырылды, ал олар ішкі біліктерді қозғалтатын төмен қысымды турбиналарға айналды. Олар 18 Яроу қазандықтарынан буды пайдаланды. Олар “Нептунға” ең жоғары жылдамдық берді. Ол көмірдің максималды мөлшерін және оның жану жылдамдығын арттыру үшін көмірге бүркілген қосымша жанар майды тасыды. Бұл оған крейсерлік жылдамдықпен қашықтықты қамтамасыз етті.

Қару-жарақ

Нептун кемесі бес гидравликалық қуатпен басқарылатын қос мұнараға орналасқан он 50 калибрлі Mark XI зеңбірегімен жабдықталған. Үшеуі орта сызықта, ал қалған екеуі қанаттарда орналасқан. Ортаңғы желідегі мұнаралар алдыңғы жағынан артқа қарай 'A', 'X' және 'Y' деп белгіленді, ал сол және оң қанат мұнаралары тиісінше 'P' және 'Q' деп аталды. Кемеде әр зеңбірекке 100 оқтан астам снаряд сақталды. Бұл өзгеріс бұрынғы соғыс кемелеріндегі мұнара шатырларында туындаған мәселелерді шешу үшін жасалды. Атап айтқанда, негізгі қарулар атып тұрғанда және оқ-дәрілерді толықтырғанда ашық орналасқан зеңбіректермен жұмыс істеу қиын болды. Сонымен қатар, ең қауіпті нысаналарды анықтау үшін зеңбіректерді орталықтан басқару мүмкін болмады. Зеңбіректердің максималды көтерілу бұрышы +15° болды, бұл оларға тиісті қашықтықта атуға мүмкіндік берді. Олар секундына белгілі бір жылдамдықпен снарядтарды атып, әр зеңбірекке 150 оқтан берілді. Сонымен қатар, төрт үш фунттық жылдам атушы "Хотчкис" салют қаруы да тасымалданды. Кемелер әр бортында және кормасында орналасқан үш 18 дюймдік (450 мм) су асты торпеда түтіктерімен жабдықталды, олар үшін 18 торпеда берілді. Нептун – вице-адмирал сэр Перси Скотт жасаған эксперименталды прототип болғанымен, зеңбірекке басқару жүйесімен жабдықталған алғашқы британдық дредноут болды. Бұл жүйе алдыңғы мачтаға, бақылау платформасының астына орнатылды және электрлік сигналдар арқылы циферблаттағы көрсеткіштер арқылы мұнараларға деректерді жіберді, мұнара экипажы осы көрсеткіштерді бақылап отыру керек болды. Басқару жүйесі зеңбіректерді бір уақытта атып, снарядтардың жарылуын анықтауға көмектесті және снарядтардың таралуына ықпал ететін кеменің тербелісін азайтты. Кеменің басқару жүйесі 1913 жылы жаңасына тапсырыс берілгеннен кейін, 1916 жылдың мамыр айына дейін ауыстырылды. 1914 жылдың соңында әр зеңбірек мұнарасына брондалған қорғанышпен жабдықталған 9 футтық далалық қашықтық өлшегіштер қосылды. Сонымен қатар, кеме 1916 жылдың басындағы әр тарату станциясында Дюмареск және уақыт сағатының функцияларын біріктіретін Mark I Dreyer атыс басқару кестелерімен жабдықталды.

Қару-жарақ

Нептунның су сызығындағы бронялық белдеуі, алдыңғы және артқы барбеттер арасында ең қалың болды, ал кеменің ұштарына қарай жұқарады. Ол кеме қабырғасының ортаңғы палубасынан басталып, су сызығынан 1 метр төменге дейін жабылды, орта тұсында жұқарады. Оның үстінде 8 дюймдік бронялық қабат орналасқан. Алдыңғы көлбеу бөлімдер алдыңғы барбеттің сыртқы бөліктеріне жеткенде су сызығының ортаңғы және жоғарғы бронялық белдеулерін байланыстырды. Сол сияқты, артқы бөлім де бронялық белдеулерді артқы барбетке жалғады, бірақ оның қалыңдығы 8 дюймды құрады. Орталық үш барбет негізгі палубаның үстінде қалың бронямен қоршалған, ал төменгі жағында жұқарады. Қанат барбеттері де ұқсас болды, бірақ олардың сыртқы беттерінде 10 дюймдік броня болды. Оқ мұнараларының алдыңғы және бүйірлік беттері қалың болса, шатыры 3 дюймдік болды. Қазандықтар арасындағы бөлімдер көмір сақтауға арналған бункерлер ретінде пайдаланылды.

Өзгерістер

1913 жылдың қыркүйегінен кейін алдыңғы төрт дюймдік зеңбіректерге қалқандар орнатылды және алдыңғы төрт дюймдік зеңбіректер жабылды. 1914–1915 жылдары жоғарғы, ортаңғы жақтағы төрт дюймдік зеңбіректер жабылды, алдыңғы қайық тірегі алынып тасталды және кормада үш дюймдік (76 мм) қанатқа қарсы (АА) зеңбірек орнатылды. 1916 жылғы мамырдағы Ютландия шайқасынан кейін палубалық броняның шамамен жартысы қосылды. 1917 жылдың басына қарай артқы құрылымнан төрт зеңбірек алынып тасталды және бір төрт дюймдік АА зеңбірегі қосылды, барлығы он екі төрт дюймдік зеңбірек болды. 1917–1918 жылдары кормадағы торпедалық түтік және артқы бақылау мұнарасы алынып тасталды. Қалған бақылау мұнарасына биік бұрышпен қашықтықты өлшеуіш орнатылды және 1918 жылы "А" мұнарасына ұшу платформасы орнатылды.

Құрылыс және мансап

Нептун, римдік теңіз құдайының атымен аталып, 1908 жылдың 14 желтоқсанында тапсырылды. 1909 жылдың 19 қаңтарында Портсмут қаласындағы HM Dockyard кемежайында құрылысы басталды, 30 қыркүйекте суға түсіріліп, 1911 жылдың қаңтарында аяқталды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Арнайы флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылып, адмирал Джелликоудың басқаруына берілді. Оның көп бөлігі қысқа мерзімге (22 қазан – 3 қараша) Ирландиядағы Лох-Свиллиде орналасты, ал Скападағы қорғаныс нығайтылды. 1914 жылдың 22 қарашасының кешінде Ұлы флот Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында сәтсіз іздеу жүргізді; Нептун вице-адмирал Дэвид Биттидің 1-ші броненосстық крейсерлік эскадрильясын қолдап, негізгі күштермен бірге болды. 27 қарашада флот Скапа-Флоу портына оралды және 11 желтоқсанда кеме жөндеуге кірісті, бірақ флот келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатысуға тым алыс болды. 7–10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде іздеу жүргізіп, оқу маневрлерін өткізді. Тағы бір ұқсас круиз 16–19 наурызда өтті; жаттығулар аяқталғаннан кейін үйге қайтып келе жатқанда Нептунға неміс суасты қайығы сәтсіз шабуыл жасады. Суасты қайығын маневр жасау кезінде Dreadnought көріп, оны кесіп екіге бөліп жіберді. Аман қалғандар болған жоқ. 11 сәуірде Нептунның ішіндегі Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде қарауылдап, 14 сәуірде портқа оралды; осы аймақта 17–19 сәуірде тағы бір қарауыл жүргізілді, содан кейін 20–21 сәуірде Шетланд аралдарының жанында артиллериялық жаттығулар өтті. Ұлы флот 17–19 мамыр және 29–31 мамыр күндері Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде неміс кемелерін кездестірмей іздеу жүргізді. 11–14 маусым аралығында флот Шетландтың батысында оқ ату және жауынгерлік жаттығулар жасады және үш күннен кейін Шетландтан жаттықты. 2–5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір круизге шықты, оқ-дәрі жаттығуларын өткізді және айдың қалған бөлігін көптеген оқу жаттығуларына жұмсады. Кеме, Ұлы флоттың көп бөлігімен бірге, 13–15 қазан аралығында Солтүстік теңізге тағы бір рет кірді. Шамамен үш аптадан кейін Нептун 2–5 қарашада Оркни аралдарының батысында тағы бір флоттық оқу операциясына қатысты. Флот 1916 жылдың 26 ақпанында Солтүстік теңізде круизге шықты; Джеллико Гарвич күштерін Хелиголанд шығанағын тазарту үшін пайдалануды жоспарлаған, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операцияларды жүргізуге мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. Тағы бір іздеу 6 наурызда басталды, бірақ келесі күні ауа райы тым нашар болғандықтан, оны тоқтатуға тура келді. 25 наурыз түнінде Нептун және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Беаттидің броненосстық крейсерлері мен басқа да жеңіл күштерін Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуыл жасау үшін шықты. Ұлы флот 26 наурызда осы аймаққа жеткен кезде британдық және неміс күштері бұрыннан тоқтатылған еді және күшті дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді, сондықтан флотқа базаға оралуға бұйрық берілді. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрация өткізді, ал Ресейдің Императорлық теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс миналарын қайта орналастырды. 22–23 сәуір түнінде Нептун тым тұманды болғандықтан бейтарап сауда кемесімен кездейсоқ соқтығысты, бірақ соғыс кемесінің зақымдануы жеңіл болды.

Ютландия шайқасы

Неміс ашық теңіз флоты, он алты дредноуттан, алты пре-дредноуттан және көмекші кемелерден құралды, 31 мамыр күні таңертең Jade Bight-тен шығып, Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жоюға тырысты. Ашық теңіз флоты контр-адмирал Франц фон Хиппердің бес жеңіл крейсерімен бірге жүзіп кетті. Корольдік флоттың 40-шы бөлімі неміс радиохабарламаларын ұстап, операция жоспарларын шифрдан шығарды. Жауап ретінде Адмиралтейство 28 дредноуттан және 9 жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. 31 мамырда «Нептун», капитан Вивиан Бернардтың басқаруымен, 1-ші БС-нің 5-ші дивизионына бекітілді және жайғасқаннан кейін шайқас шебінде он тоғызыншы кеме болды. Шамамен сағат 18:55-те ашық теңіз флоты Ұлы флотпен қайтадан қақтығысу үшін бағытын өзгерткен кезде «Нептун» зақымдалған жеңіл крейсерге бір сальво атып, нәтижесі белгісіз болды. Бұрылыстан кейін 1-ші БС кемелері немістерге ең жақын болды және шамамен 19:10-да жеңіл крейсерге төрт сальво атып, екі соққы тиді деп мәлімдеді, бірақ екеуі де расталмады. Содан кейін кеме жаудың эсминецтеріне негізгі және қосалқы қаруларын атып, нәтижесіз болды, сосын үш торпедадан қашу үшін бұрылуға мәжбүр болды. Бұл «Нептунның» шайқастағы соңғы атысы болды. Ол шайқаста барлығы 48 12 дюймдік снарядты (21 жоғары жарылғыш және 27 қарапайым, қалпақты) және төрт дюймдік қаруларынан 48 снарядты жұмсады.

Кейінгі қызмет

Ұрыс аяқталғаннан кейін кеме 4-ші ұрыс эскадрильясына берілді. 1918 жылғы 22 сәуірде Ашық теңіз флоты Норвегияға бағыт алған конвойді ұстауға жасалған соңғы әрекеті сәтсіз аяқталып, солтүстікке қарай жүзіп кетті. Екі күннен кейін, шайқас крейсерінің қозғалтқышы зақымданғаннан кейін кері қайтуға мәжбүр болды. Операция ашылғанда Ұлы флот 24-і күні Розиттен шықты, бірақ немістерді қуып жете алмады. Нептун 21 қарашада неміс флоты капитуляциялағанда Розитте болды және 1919 жылғы 1 ақпанда, жаңа дредноуттармен салыстырғанда толыққанды ескіргендіктен резервке жіберілді. 1921 жылғы наурызда кеме жоюға тізілімге енгізіліп, 1922 жылғы қыркүйекте Хьюз Болковке металл терісіне сатылды. Ол 22 қыркүйекте Блайт қаласына сүйреліп, сөйлеу жұмыстары басталды.