Кіріспе

Беллерофон класындағы британдық "Темеррей" дредноут линкорі – 20-шы ғасырдың басындағы алғашқы онжылдықта Корольдік теңіз күштері үшін салынған үш дредноут линкорінің бірі. Ол өзінің мансабының басым бөлігін "Үй" және "Ұлы флот" флоттарында өткізді. 1916 жылғы мамырдағы Ютландия шайқасына және 19 тамыздағы нәтижесіз әрекетке қатысудан басқа, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі кезекшілікке және жаттығуларға байланысты болды. "Темеррей" 1918 жылғы қазанда Жерорта теңізі флотына ауыстырылды және соғыс аяқталғаннан кейін қарашада Жерорта теңізі мен Қара теңіздегі одақтас күштерге көмектесті. Кеме ескірген деп танылды және 1919 жылдың басында елге оралғанда резервке жіберілді, содан кейін оқу кемесі ретінде пайдаланылды. "Темеррей" 1921 жылы металл тескілеуге сатылып, келесі жылы бөлшектелді.

Дизайн және сипаттама

Беллерофон класының конструкциясы революциялық линкордың конструкциясы негізінде жасалған, оның көлемі, бронясы біршама арттырылып, қосалқы қару-жарағы күшейтілді. Ол қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде орын ауыстырды. 1909 жылы экипажы 681 офицер мен сарбаз, ал 1911 жылы 729 адамды құрады. Беллерофон кемелері екі жиынтық Парсон тікелей жетекті бу турбиналарымен жабдықталған, әрқайсысы екі шпиндельді қозғалтады, буды он сегіз "Ярроу" қазандықтарынан алды. Турбиналардың жалпы қуаты және олардың максималды жылдамдығына жету мақсаты болды. "Темерэрдің" 1909 жылғы 5 наурыздағы теңіз сынақтарында кеме ең жоғары жылдамдыққа жетті. Кемеде круиздік жылдамдықта саяхаттау үшін жеткілікті көмір және отын болды.

Қару-жарақ және бронь

Беллерофон класы бес қос мылтық мұнарасындағы он БЛ Mk X қақпақпен жүкті (BL) зеңбірекпен жабдықталған, үшi орта сызық бойымен, ал қалған екеуі қанатты мұнаралар ретінде орналасқан. Орта сызықтағы мұнаралар алдыңғы жағынан артқа қарай "А", "Х" және "Y" деп, ал сол және оң қанаттағы мұнаралар тиісінше "П" және "Q" деп белгіленген. Екіншілік, немесе торпедалық катерге қарсы қару-жарақ 16 БЛ Mk VII жеке орнатылған зеңбіректерден тұрды. Осы зеңбіректердің екеуі алдыңғы және артқы орта сызықтық мұнаралардың және қанатты мұнаралардың үстіне қоршаусыз орнатылған, ал қалған сегізі суперструктурада орналасқан. Кемелерге сондай-ақ үш 18 дюймдік (450 мм) торпеда түтігі орнатылды, біреуі әрбір бортында және үшіншісі кормада.

Өзгерістер

1914 жылы алдыңғы мұнара төбесіндегі төрт дюймдік зеңбіректер суперструктураға көшірілді, ал қанатты мұнаралардағы зеңбіректер 1914–1915 жылдары артқы суперструктураға қайта орнатылды; суперструктурадағы барлық төрт дюймдік зеңбіректер экипаждарын жақсырақ қорғау үшін жабылды. Сонымен қатар, артқы мұнаралар арасындағы бұрынғы іздеу платформасына бір 76 мм (үш дюймдік) зениттік зеңбірек қосылды. Біраз уақыттан кейін артқы мұнарадағы зеңбіректер, сондай-ақ суперструктурадан бір жұп зеңбірек алынып тасталды. Шамамен сол кезде артқы мұнара төбесіне тағы бір үш дюймдік зениттік зеңбірек орнатылды. 1916 жылдың мамырына қарай алдыңғы үш аяқты мачтаның жоғары бөлігіне отты басқару директоры орнатылды және Ютландия шайқасынан кейін қосымша палубалық броня қосылды. 1917 жылдың сәуір айында «Y» мұнарасындағы үш дюймдік зениттік зеңбірек төрт дюймдік зеңбірекке ауыстырылды және кормадағы торпедалық түтік алынып тасталды. 1918 жылы жоғары бұрышты қашықтық өлшегіш орнатылды және төрт дюймдік зениттік зеңбірек кормалық палубаға көшірілді. Соғыс аяқталғаннан кейін, теңізшілерге арналған қосымша орын беру үшін төрт қосалқы зеңбірек алынып тасталды және екі зениттік зеңбірек те демонтаждалды.

Құрылыс және мансап

Темераир 1759 жылы тұтқындалған француздық 74 зеңбірекке ие «Темераир» кемесінің құрметіне аталған және Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен осы аттас төртінші кеме болды. Кемеге 1906 жылдың 30 қазанында тапсырыс берілді және 1907 жылдың 1 қаңтарында Девонпорттағы HM Dockyard кеме жасау орнында құрылысы басталды. Ол 1907 жылдың 24 тамызында суға түсіріліп, 1909 жылдың мамыр айында аяқталды. «Темераир» 1909 жылдың 15 мамырында комиссияға қабылданды және капитан Александр Даффтың басшылығымен Отандық флоттың 1-ші дивизиясына бекітілді. Ол маусым және шілде айларында флоттың бірлескен маневрлеріне қатысты, содан кейін 31 шілдеде Коуз апталығында король Эдуард VII және Ресей императоры Николай II оны қарап шықты. Капитан Артур Кристиан 25 қазанда Даффты алмастырды. «Темераир» 1911 жылы Девонпортта жөндеуден өтті, содан кейін 1911 жылдың 24 маусымында Спитхедте король Георг V-нің тағына отыруына арналған флотты қарап шығу рәсіміне қатысты. Тамыз айында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Отандық флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылды және адмирал Джон Джелликоудың басқаруына берілді. Оның көп бөлігі қысқа мерзімге (22 қазан – 3 қараша) Ирландиядағы Лох-Свиллиде орналасты, ал Скападағы қорғаныс күшейтілді. 22 қараша күні кешке Ұлы флот Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында сәтті аяқталмаған іздеу шарасын жүргізді; «Темераир» вице-адмирал Дэвид Биттидің 1-ші крейсерлік эскадрильясын қолдау үшін негізгі күштермен бірге болды. Флот 27 қарашада Скапа-Флоу портына оралды. 16 желтоқсанда Ұлы флот Скарборо, Хартлпул және Уитбиге жасалған неміс шабуылы кезінде шықты, бірақ неміс ашық теңіз флотымен байланыс орната алмады. «Темераир» және 4-ші ББ 24 желтоқсанда Гебрид аралдарының солтүстігінде нысаналық оқулар өткізді, содан кейін 25-27 желтоқсанда Солтүстік теңізде тағы бір іздеу үшін Ұлы флоттың қалған бөлігімен кездесті. Джелликоның кемелері, соның ішінде «Темераир», 1915 жылдың 10-13 қаңтарында Оркни және Шетланд аралдарының батысында артиллериялық жаттығулар жасады. 23 қаңтар күні кешке Ұлы флоттың көп бөлігі Биттидің шайқас крейсерлерін қолдау үшін теңізге шықты, бірақ олар келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатысу үшін тым алыс болды. 8 ақпанда капитан Аллен Хант Александр Синклерді алмастырды. Ұлы флот 17-19 мамыр және 29-31 мамыр күндері Солтүстік теңіздің орталық бөлігін қарап шықты, бірақ ешқандай неміс кемелерін кездестірмеді. «Темераир» 1915 жылдың ортасында Девонпортта қайта жөнделді және тамыз айында 4-ші ББ-ға қайта қосылды. Флот 1916 жылдың 26 ақпанында Солтүстік теңізде саяхатқа шықты; Джеллико Харвич күшінің крейсерлері мен эсминецтерін Хелиголанд шығанағын тазарту үшін пайдалануды жоспарлаған, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операциялар жүргізуге кедерілді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік жағымен шектелді. 3 наурызда Ханттың орнына капитан Эдвин Андерхилл келді.

Ютландия шайқасы

Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында 16 дрейдноуттан, 6 пре-дрейдноуттан және қолдау кемелерінен құралған Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Джейд шығанағынан шықты. Флот контр-адмирал Франц фон Хиппердің бес жеңіл крейсерімен бірге сапарлады. Корольдік флоттың 40-шы бөлімі операция жоспарларын қамтитын неміс радиохабарларын ұстап алып, шифрлады. Жауап ретінде Адмиралтейство 28 дрейдноуттан және 9 жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. 31 мамырда "Темерэре" ұрыс шегінің алдынан шыққан он бесінші кеме болды, екі-үш рет дұрыс тиді. 19:17-де кеме жеңіл крейсерге жеті залп атып, бірақ ешқандай тиімді соққы бермеді. Шамамен он минуттан кейін "Темерэре" неміс эсминецтерінің бірнеше тобымен бас қаруларынан үш залппен қақтығысты, бірақ нәтиже болмады. Бұл кеме шайқас кезінде оқ атқан соңғы рет еді. Кеме зақым алмады және шайқас барысында 72 он екі дюймдік снаряд (барлығы жойғыш) және төрт дюймдік зеңбірегінен 50 снаряд атты.

Кейінгі қызмет

Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжыған кезде Ашық теңіз флотына тұзақ құруға шықты, бірақ бірқатар қате байланыстар мен жаңылыстар Джелликоудың неміс флотын портқа қайтқанға дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция барысында неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Адмиралтейство келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға басып кіргенге дейін немесе оны қолайлы жағдайда шайқасқа мәжбүр ету мүмкіндігі болмаса, теңізге шықпайтынын белгіледі. 1918 жылдың 23 сәуірінде Ұлы флот радиохабарламалар арқылы Ашық теңіз флотының Норвегияға жүретін британдық конвойді ұстауға тырысқаннан кейін теңізде екенін білген соң шықты. Немістер британдықтардан тым алшақ болды, атыс болған жоқ. Қазан айында «Темерэр» және оның бауырласы , Жерорта теңізі флотына ауыстырылды, оған вице-адмирал сэр Сомерсет Гоф Калторп басшылық етті. Олар 13 қарашада Мудрос келісімінен кейін Осман астанасы Константинопольге кірген эскадрильяның құрамында болды. Бір айдан кейін Гоф Калторп «Темерэрге» 11 қарашадағы келісімнен кейін одақтастарға берілген «Schastlivy» орыс эсминцінің экипажын ұйымдастыруды тапсырды. 1919 жылдың 13 ақпанында капитан Фрэнсис Колфейлд Андерхиллді ауыстырды. 23 сәуірде Девонпортқа келгеннен кейін «Темерэр» резервке жіберілді, өйткені ол соңғы дредноуттармен салыстырғанда толыққанды ескірген болатын. Бес айдан кейін, дәл сол күні, ол курсанттарды даярлайтын кеме ретінде қайта жұмыс істеді және 8 қазанда Жерорта теңізіне алғашқы оқу сапарын бастады. 1921 жылдың 11 сәуірінде Портсмутқа келгеннен кейін кеме қызметтен босатылды және төрт күннен кейін Шотландияның Розит қаласына, жоюға жіберілді. 1921 жылдың соңында ол «Stanlee Shipbreaking & Salvage Co.» компаниясына металл терісі үшін сатылды және 1922 жылдың ақпанында бұзу үшін Доверге сүйретілді.