Еуропаның солтүстігіндегі қамалданған елді мекендер: қамалдар, қоршаулар, қорғаныс қабырғалары. Б.з. дейінгі қола дәуірінен бастап салынған. Ирландия, Уэльс, Корнуоллда көп.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Еуропадағы дөңгелек бекінілген елді мекендер:
Circular fortified settlements found in Northern Europe
Төңгелек қорғандар немесе дөңгелек бекіністер – қола дәуірінде, темір дәуірінде және ерте орта ғасырларда, шамамен 1000 жылға дейін салынған шағын, дөңгелек пішінді бекінілген елді мекендер. Олар Солтүстік Еуропада, әсіресе Ирландияда кездеседі. Оңтүстік Уэльсте және Корнуоллда да көптеп табылған, онда оларды «раундтар» деп атайды. Төңгелек бекіністердің көлемі әртүрлі болуы мүмкін және олар тас немесе топырақтан тұрғызылған. Топырақтан салынған бекіністер дөңгелек қорғанмен (жар және ор) белгіленген, көбінесе қабырғамен қоршалған. Тас және топырақтан салынған бекіністердің ішінде әдетте кем дегенде бір ғимарат болған.
Ringforts or ring forts are small circular fortified settlements built during the Bronze Age, Iron Age and early Middle Ages up to about the year 1000 AD. They are found in Northern Europe, especially in Ireland. There are also many in South Wales and in Cornwall, where they are called rounds. Ringforts come in many sizes and may be made of stone or earth. Earthen ringforts would have been marked by a circular rampart (a bank and ditch), often with a stakewall. Both stone and earthen ringforts would generally have had at least one building inside.
Ирландия
Ирланд тіліндегі дереккөздерде олар бірнеше атаумен белгілі: ráth (ағылшын тілінде rath, сондай-ақ валлий тілінде rath), lios (ағылшын тілінде lis; корн тіліндегі lis сөзімен туыс), caiseal (ағылшын тілінде cashel), cathair (ағылшын тілінде caher немесе cahir; валлий тілінде caer, корн және бретон тілінде ker сөздерімен туыс) және dún (ағылшын тілінде dun немесе doon; валлий және корн тіліндегі din сөзімен туыс). Ráth және lios – бұл топырақтан жасалған сақина тәрізді бекініс, мұнда ráth – қоршаушы төбе, ал lios – оның ішіндегі ашық кеңістік. Caiseal және cathair – тастан салынған сақина тәрізді бекініс. Олар елдің барлық аймақтарында кеңінен таралған, кез келген аймақтағы орташа тығыздық бір сақина тәрізді бекіністен аспайды. Дегенмен, шаруашылық және қала құрылысы салдарынан көптеген бекіністер жойылған болуы мүмкін. Алайда, Ordnance Survey карталарының, әуе суреттерінің және жол салу кезінде жүргізілген археологиялық жұмыстардың арқасында көптеген бұрын белгісіз сақина тәрізді бекіністер табылды.
In Irish language sources they are known by a number of names: ráth (anglicised rath, also Welsh rath), lios (anglicised lis; cognate with Cornish lis), caiseal (anglicised cashel), cathair (anglicised caher or cahir; cognate with Welsh caer, Cornish and Breton ker) and dún (anglicised dun or doon; cognate with Welsh and Cornish din). The ráth and lios was an earthen ringfort; the ráth being the enclosing bank and the lios being the open space within. The caiseal and cathair was a stone ringfort. They are common throughout the country, with a mean density of just over one ringfort within any area of It is likely that many have been destroyed by farming and urbanisation. However, many hitherto unknown ringforts have been found thanks to early Ordnance Survey maps, aerial photography, and the archaeological work that has accompanied road building.
Англия мен Уэльс
Корнуоллда, оның ішінде дөңгелек пішіні және жер асты қоршаулары (фогулар), сондай-ақ темір дәуірінен ерте ортағасырлық кезеңге дейін олардың үздіксіз пайдаланылуы; бұл форма кейіннен ортағасырлық Севернсайд аймағында кездесетін ерекше дөңгелек қабықшалы бекіністерге әсер етті. Третхурги дөңгелектерінен басқа, Корнуоллдың археологиялық қазбалармен зерттелген мысалдары аз.
In Cornwall, including the circular shape and souterrains (fogous), and their continuing occupation from the Iron Age into the early medieval period; the form later influencing the distinctive circular shell keeps found across the medieval Severnside region. Few Cornish examples have been archaeologically excavated, with the exception of Trethurgy Rounds.
Скандинавия
Тау бекіністері Скандинавияда да белгілі, олардың он тоғызын Швецияның Оланд аралында ғана табуға болады. Бұл тау бекіністерін викингтердің сақина тәрізді бекіністерімен шатастыруға болмайды, олардың жетісі Дания мен Оңтүстік Швециядан белгілі, барлығы шамамен 980 жылға, викингтер дәуіріне жатады. Викингтердің барлық бекіністері өте ұқсас дизайнмен ерекшеленеді және 1936 жылы осындай типтегі алғашқы қазба жұмыстарынан кейін Trelleborgs деп аталады. Викингтердің барлық сақина тәрізді бекіністері Харольд Блутустың билігінде, өте қысқа мерзім ішінде салынған деп саналады, бірақ олардың әскери мақсаты әлі белгісіз. Олар 1013 жылы Англияға жорық жасамас бұрын Суэйн Форкбардтың әскерлеріне оқу лагері ретінде қызмет еткен болуы мүмкін.
Hillforts are also known from Scandinavia, of which nineteen can be found on the Swedish island of Öland alone. These hillforts are not to be confused with Viking ring fortresses, of which seven are known from Denmark and southern Sweden, all from around 980 in the Viking Age. The Viking forts all share a strikingly similar design and are collectively referred to as Trelleborgs, after the first excavated fortress of that type in 1936. All the Viking ring fortresses are believed to have been built within a very short timeframe, during the reign of Harold Bluetooth, but for yet unknown military purposes. They might have served as boot camps for Sweyn Forkbeard's men before his invasion of England in 1013.
Хронологиясы
Хронология жөніндегі пікірталас негізінен рингфорттардың көп санының және ерте христиан дәуірінен бұрынғы кезеңнен немесе англо-нормандар келгеннен кейін Галл Ирландиясынан қазіргі заманға дейін басқа да қоныс түрлерінің жеткіліксіз сақталуының салдары болып табылады. Ирландия рингфорттарының хронологиясы туралы тартыс үш негізгі теориямен сипатталады: біріншісі – рингфорттарды Темір ғасырына жатқызуға тырысатын теория; екіншісі – рингфорттардың Кейінгі орта ғасырға және тіпті қазіргі заманға дейін қолданылуын көрсететін теория; соңғысы – рингфорттардың бірінші мыңжылдықтың екінші жартысында пайда болғандығын айтатын, қазіргі кезде Мэтью Стоутпен толықтырылған, ең көп тараған және қабылданған теория. "Ирландияның жаңа тарихы" (2005) атты авторитетті еңбекте археологтардың "олардың көп бөлігі ерте ортағасырлық Ирландияның бай шаруалардың қосымша шаруашылықтары болғандығына келісетіні" айтылған. Дәлелдер барлық рингфорттар шаруашылық орындары емес екенін, олардың басқа да әртүрлі қызметтер атқарған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұған ең әйгілі мысал – Корк графтығындағы Гарридуф II. Бұл рингфорт, басқа үлкен рингфорт – Гарридуф I-ге қарап тұрған және оған жақын орналасқан, археологтарға тұру немесе қоныс салуға қатысты ешқандай дәлел бермеді, ал қазіргі уақыттағы басым теория бойынша, бұл рингфорт малға арналған қоршау ретінде қолданылған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл түсіндірме әлі де академиялық, археологиялық және халық арасындағы пікірсайыстарда кеңінен таралған, бірақ тозаңды зерттеулер және басқа да мәліметтер ерте ортағасырлық Ирландияда мал шаруашылығының егін шаруашылығынан басымдығы туралы дәстүрлі көзқарасты өзгертіп, астық өндірісінің бұл кезеңде ойланғаннан гөрі маңыздырақ болғанын көрсетті.
The debate on chronology is primarily a result of the huge number of ringforts and the failure of any other form of settlement site to survive to modern times in any great quantity from the period before the Early Christian period or from Gaelic Ireland after the Anglo Norman arrival. Three general theories mark the debate on the chronology of Irish ringforts; firstly the theory that wishes to date ringforts back into the Iron Age period; secondly, the theory that seeks to see the continuation of ringfort habitation into the Later Medieval and even the Modern Period; finally, the more common and generally accepted theory that ringforts were a product of the second half of the first millennium, a theory which has been given greater definition by Matthew Stout in recent years. According to the authoritative New History of Ireland (2005), "archaeologists are agreed that the vast bulk of them are the farm enclosures of the well to do of early medieval Ireland". Evidence suggests that not all ringforts were farmsteads, but rather that ringforts appeared to have fulfilled a variety of other functions as well. The most celebrated example of this is Garryduff II in County Cork. This ringfort which is overlooked and in close proximity to another larger ringfort, Garryduff I, has provided archaeologists with no evidence of habitation or settlement, and the pre eminent theory at the moment is that this ringfort was possibly used as an enclosure for livestock. However, this interpretation is still the most commonly held in academic, archaeological and popular debate, although pollen studies and other evidence have greatly modified the traditional view of the dominance of livestock as opposed to arable farming in early medieval Ireland, making it clear that cereal production was much more important than once thought in the Early Medieval period.
Өнеркәсіпте
Басқа сайттар рингфорттар негізінен шаруашылық ошақтары болмаған, керісінше, экономикада әртүрлі және маңызды рөл атқарғанын көрсететін дәлелдер ұсынды. Мұның жақсы мысалы – Корк графтығындағы Гараннес қаласындағы ірі, үш қоршаулы рингфорт. Ол тұруға немесе қоныстанғандығына ешқандай дәлел көрсетпейді, бірақ осы орынның өндірістік сипатта болғанын көрсететін көптеген мәліметтер бар. Бұған қоса, осы жердегі континенттік керамикалық бұйымдардың табылуы, осы орын континентпен сауда жасағанын және/немесе жергілікті экономикаға жоғары мәртебелі тауарлардың кіреберіс орталығы ретінде қызмет еткенін көрсетеді. Гараннес және әсіресе Гарридуф II рингфорттардың ертедегі христиандық Ирландияда атқарған басқа да рөлдерін көрсетеді. Көптеген рингфорттар дәстүрлі түсіндірмеге сәйкес шаруашылық ошақтары болғанымен, оны жалпылама түсіндірме ретінде пайдалануға болмайды. Сақталған рингфорттардың көптеген басқа да функцияларын, жоғарыда айтылғандар және басқа да қоныстану функцияларын әлі қарастыру қажет.
Other sites have provided evidence that ringforts may not have principally been farmsteads, but rather had a more diverse and significant role in the economy. A good example of this is provided by the large, tri vallate ringfort in Garannes, County Cork, which offers no evidence for habitation or settlement but provides a great deal of evidence to suggest that the site had an industrial nature. Furthermore, the finds of continental pottery at the site, suggests that the site was trading with the continent and/or may have been acting as a gateway centre for similar high status goods into the local economy. Both Garannes, and especially Garryduff II, highlight the other roles that ringforts may have had in early Christian Ireland. While it would seem that most ringforts fitted the traditional explanation as farmsteads, that should not be used as a blanket explanation. A number of other functions for many of the surviving ringforts, such as those outlined above and possibly other settlement functions, still need to be considered.
Қорғау
Рингфорт – қорғаныс құрылысы, атауының өзінде қорғаныс мағынасы барлығынан және рингфорттың қалыпты морфологиялық сипаттамасынан-ақ көрінеді. Әдетте, рингфорттың төбелері мен орлары қорғаныс мақсатында салынған деп есептеледі. Шындығында, С. О Риордайнның берген морфологиялық анықтамасында рингфорттың төбелері мен орлары қорғаныс деп аталады. Рингфорттың қорғанысқа бағытталғандығын болжауға болады, ал мал өсіруге негізделген қоғамда рингфорттың мақсаты, көшпенді шабуылдар кезінде шағын топ пен олардың малына қорғаныс беру болған деп саналады. Яғни, рингфорт қысқа мерзімге жеткілікті қорғаныс ұсынуға арналған. Бұл теория "көрнекі аумақтар" тұжырымымен нығаяды, ол аймақтағы барлық рингфорттар бір уақытта пайдаланылған болуы мүмкін деген пікірге негізделген. Сонымен қатар, белгілі бір аймақтағы рингфорттардың бірі кем дегенде басқа бір көршілес рингфортты көруге мүмкіндік берген, сондықтан біреуіне шабуыл жасалса, көмек көршілес рингфорттан келуі мүмкін. Бұдан өзге, рингфорттың дөңгелек пішінінің көптеген ерекшеліктері қорғаныс артықшылықтарын көрсетеді, ең бастысы – дөңгелек пішін "жақындап келе жатқан шабуылшыларды кең көріспен қамтамасыз етіп, салынылған төбелердің ұзындығына шаққанда ең көп аумақты қоршауға мүмкіндік берген".
A ringfort is a defensive feature that would appear to be obvious both from the name with the defensive implications that fort implies, and also from the generally understood morphological definition of the ringfort, with the banks and fosse been commonly seen as defensive. Indeed, in S. Ó Ríordáin's common morphological definition, he refers to the banks and fosses of the ringfort as defences. One presumes that the ringfort had a defensive aspect, and in a cattle dominated society it is generally argued that the purpose of the ringfort was to provide protection to a small community and their livestock during a 'hit and run' raid for cattle, the idea being that the ringfort would provide adequate defence for a small period of time. This theory is strengthened by the idea of 'visual territories' which operates from the assumption that all ringfort in a region were probably occupied contemporarily, and that in a particular area one ringfort would be in the sight of at least one other neighbouring ringfort so that if one ringfort were attacked, relief would possibly come from a neighbouring one. Furthermore, a number of aspects of the generally circular nature of the ringfort highlight the defensive advantages, most notably that a circle as a shape "offered broad perspectives of approaching attackers and allowed the maximum area to be enclosed relative to the length of the bank constructed."
Аристократияда
Қорғаныс қамалды қорғанудың қазіргі заманғы түсіндірмесі ретінде кеңейтілуі мүмкін, бірақ бұл заманауи түсіндірме емес. Ерте христиандық мәтіндердегі түсіндірмелер асыл тектілік, патшалық және билік белгілері ретінде қамалдық төбелердің маңыздылығы мен рөлін баса көрсетеді. Бұл байланысты "Críth Gablach" еңбегінен алынған келесі үзіндіде анық көруге болады:
While defence may be expanded as the modern day explanation for the surrounding banks of a ringfort, this was not the contemporary explanation, rather the explanations forthcoming from the Early Christian texts stress the importance and role of the banks in signifying nobility, kingship and authority. This relationship can be quite clearly seen in the following extract from the Críth Gablach:
Жоғарыда келтірілген мәтіннен көрініп тұрғандай, қамалдық төбелер мен қарауылылық арасындағы байланыс өте айқын. Сақина тәрізді бекініс неғұрлым күрделі болса, әдетте бірнеше шеткі төбелерден тұрса, онда оның иесінің мәртебесі де соғұрлым жоғары болады деген аргумент айтылады. Қорғаныс функциясынан гөрі мәртебеге баса назар аудару қамалдық бекіністің қорғаныс жағынан әлсіздіктерін түсіндіруге болады. Төбелер немесе олардың бірнешесі, қоршау немесе тікенектің қорғаныс құндылығымен салыстырғанда, оларды салғандарға тиімді пайда әкелмейтін сияқты. Сонымен қатар, ішінде құрылыстар табылған қамалдық бекіністердің көпшілігі мал қорасын ішке кіргізіп, бір түн бойы аман қалуға шамасы келмейді. Бұған қоса, қазбалар мен шұңқырларды күтіп-ұстауға, олардың тозуын және лайлануын болдырмауға аз күш жұмсалған сияқты. Қамалдық бекіністі негізінен қорғаныс құралы ретінде қарастырудың тағы бір қиындығы – төбелердің үстінен күресу мүмкіндігінің шектеулі болуы.
As can be seen from the above text, the relationship between the banks of a ringfort and vassalage is quite clear. With the argument being that the more elaborate the ringfort, usually in the forms of multiple outlying banks, the higher the status of the occupant. This emphasis on status in the function of the ringfort over that of defence would explain a number of defensive weaknesses of the ringfort. Banks, or multiples of them, would not appear to offer the best return to their builders for their defensive value in comparison to a fence or a hedge. Also, few of the ringforts where buildings have been found inside, would be able to survive a night with a herd of cattle brought inside the ringfort. Furthermore, little effort would appear to have been expended on the upkeep of ditches and fosses to prevent decay and silting. Another key difficulty with viewing the ringfort primarily as a defensive unit is the general lack of ability to fight out from the ringforts, from the top of the banks.
Қорғандар мен қорғандарға қатысты аңыздар мен фольклор
Қамалды құрылысына қолданылған материалдар уақыт өте келе жиі бұзылып, тозығына ұшырады. Халық арасында олардың дөңгелек қалдықтары перилер мен албастылармен байланыстырылып, оларды "перилер қамалы" деп атады. Трейгоннинг төбесіндегі Пенкаир қамалы алыптардың мекені саналды. Морвадағы Чун қамалы алып Денбрастың үйі ретінде айтылады, ол Уильям Боттрелл жазған халық ауыз әңгімелерінде Том кейіпкерімен Чун Куитте жерленген (1870 ж. жарияланған). Триггширдегі Келли раундтары (Килибери қамалы) көбінесе Уэльстің "Па Гур йу и Портхау?" поэмасынан белгілі Артур патшаның Селивигі орналасқан жері ретінде ұсынылады және 11 ғасырдағы Culhwch және Olwen шығармасында сипатталған. Доре қамалы романс "Drustan hac Yseult"-та король Марк (Mergh Cunomor / Marcus Cunomorus) сарайының орны ретінде жиі айтылады, бұл трагикалық батырдың Бретаньнен Ирландияға сүйіктісін іздеу үшін теңізді кезіп жүру туралы әңгіме.
The materials used to construct ringforts frequently disintegrated over time. Tradition associated their circular remains with fairies and leprechauns, and they were called “fairy forts". Castle Pencaire on Tregonning Hill was regarded as the abode of giants. Chun Castle in Morvah is related as the home of the giant Denbras who is buried by the character Tom at Chun Quoit from oral folklore recorded by William Bottrell published 1870. Kelly Rounds (Castle Kilibury) in Triggshire is often proposed as the location of King Arthur's Celliwig, known from the Welsh poem Pa Gwr yw y Porthawr? and described in the 11th century Culhwch and Olwen. Castle Dore is often proposed as the court of King Mark (Mergh Cunomor / Marcus Cunomorus) in the romance Drustan hac Yseult, the doomed hero sailing the seas from Brittany to Ireland to seek his love.