Кіріспе
Дорсет, Англиядағы темір дәуіріндегі төбе бекінісі – Мейден Касл ағылшынның Дорсет графтығындағы Дорчестердің оңтүстік-батысында орналасқан темір дәуіріндегі төбе бекінісі. Төбе бекіністері (Hill fort) – темір дәуірінде Ұлыбританияда салынған қамалды қоныстар. Бұл жердегі адам қызметінің ең ерте археологиялық дәлелі неолиттік жолмен бекітілген қоршау мен банк барауынан тұрады. Шамамен 1800 ж.б.д., қола дәуірінде, бұл жерді тастап кетуден бұрын егін өсіру үшін пайдаланған. Мейден Каслдің өзі шамамен 600 ж.б.д. салынған; алғашқы кезеңінде ол Ұлыбританиядағы көптеген басқа төбе бекіністеріне ұқсас қарапайым және ерекше емес орын болды. Шамамен 450 ж.б.д. ол айтарлықтай кеңейтілді және қоршалған аумағы үш есеге жуық ұлғайды, бұл оны Ұлыбританиядағы ең үлкен төбе бекінісі, ал кейбір анықтамалар бойынша – Еуропадағы ең үлкен бекініс етті. Сонымен қатар, Мейден Каслдің қорғанысы қосымша қамалдар мен арықтар салу арқылы күрделенді. Шамамен 100 ж.б.д. төбе бекінісіндегі тұрғындар азайып, қаланың шығыс бөлігінде шоғырланды. Ол кем дегенде римдік кезеңге дейін, содан кейін кельт тайпасы – дуротригтердің аумағында болды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Римнің Ұлыбританияны жаулап алуынан кейін Мейден Касл тасталып кеткен сияқты, бірақ римдіктердің бұл жерде әскери қатысуы болуы мүмкін. Біздің заманымыздың 4-ші ғасырының соңында ғибадатхана мен қосымша ғимараттар салынған. Біздің заманымыздың 6-шы ғасырында төбе басына мүлдем тоқтатылып, орта ғасырларда тек ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылды. Мейден Касл композитор Джон Ирландияға, сондай-ақ жазушылар Томас Харди мен Джон Каупер Поуиске шабыт берді. Таудағы бекіністерді зерттеуді 19 ғасырда археолог Август Питт Риверс танымал етті. 1930 жылдары археолог Мортимер Уилер мен Тесса Верни Уилер Мейден Каслде алғашқы археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп, оның жұртшылық арасындағы танылуын арттырды. Нил Шарплс басқаратын қосымша қазба жұмыстары жүргізілді, бұл орынды жақсырақ түсінуге көмектесті және көптеген келушілердің салдарынан келген зақымдарды қалпына келтірді. Бүгінгі таңда бұл орын "English Heritage" қорғауында және күтімінде.
Maiden Castle is an Iron Age hillfort southwest of Dorchester, in the English county of Dorset. Hill forts were fortified hill top settlements constructed across Britain during the Iron Age. The earliest archaeological evidence of human activity on the site consists of a Neolithic causewayed enclosure and bank barrow. In about 1800 BC, during the Bronze Age, the site was used for growing crops before being abandoned. Maiden Castle itself was built in about 600 BC; the early phase was a simple and unremarkable site, similar to many other hill forts in Britain and covering
Around 450 BC it was greatly expanded and the enclosed area nearly tripled in size to , making it the largest hill fort in Britain and, by some definitions, the largest in Europe. At the same time, Maiden Castle's defences were made more complex with the addition of further ramparts and ditches. Around 100 BC, habitation at the hill fort went into decline and became concentrated at the eastern end of the site. It was occupied until at least the Roman period, by which time it was in the territory of the Durotriges, a Celtic tribe. After the Roman conquest of Britain in the 1st century AD, Maiden Castle appears to have been abandoned, although the Romans may have had a military presence on the site. In the late 4th century AD, a temple and ancillary buildings were constructed. In the 6th century AD the hill top was entirely abandoned and was used only for agriculture during the medieval period. Maiden Castle has provided inspiration for composer John Ireland and authors Thomas Hardy and John Cowper Powys. The study of hill forts was popularised in the 19th century by archaeologist Augustus Pitt Rivers. In the 1930s, archaeologist Mortimer Wheeler and Tessa Verney Wheeler undertook the first archaeological excavations at Maiden Castle, raising its profile among the public. Further excavations were carried out under Niall Sharples, which added to an understanding of the site and repaired damage caused in part by the large number of visitors. Today the site is protected as a Scheduled Monument and is maintained by English Heritage.
Қалған жері
Таудағы бекініс салынбастан бұрын, бұл жерде неолиттік дәуірдегі жолдармен қоршалған қоршау салынған. Бұл б.з.б. 4000 жылға дейін екі арықпен қоршалған сопақ аудан болды. Ол жолдармен қоршалған қоршау деп аталады, себебі арықтардың қазылу әдісі бастапқыда оларда үзілістер болғанын көрсетеді. Бұл үзілістер және банкеттің төмен болуы, бұл орынның қорғаныс мақсатында болмағанын көрсетеді. Егер арықтар символдық мағынаға ие болса, онда олар қоршаудың ішкі кеңістігі мен оның іс-әрекеттерін сыртқы ортадан бөліп тұрған. 1980 жылдары таудағы бекіністі қазу жұмысына қатысқан археолог Ниалл Шарплс, қоршаудың орналасуына ықпал еткен фактор ретінде айналағы ландшафттың таудан көрінісін атады. Бұл қоршау – бұл жердегі адам қызметінің ең ерте дәлелі. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, бұл қоршау б.з.б. 3400 жылға қарай тасталып кеткен. Арықтарда табылған жебе ұштары, қоршаудағы қызмет зорлықпен аяқталғанын көрсетеді. Шамамен 50 жыл ішінде қоршаудың үстіне банкеттік оба салынды. Ол екі жағында арықтары бар ұзын топырақ үйіндісі болды, ал параллель арықтар бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан. Көптеген обалар жерленген жерлердің үстінде салынған және қайтыс болғандарға арналған ескерткіштер болып табылады, бірақ Мейден қамалындағы обада ешқандай жерлеу орындары табылған жоқ, сондықтан ғалымдар оның шекара белгісі болғанын болжайды. Бұл банкеттік оба салынғаннан кейін тау басындағы 500 жыл бойында адам қызметінің шектеулі болуын түсіндіреді. Б.з.б. 1800 жылдары, ерте қола дәуірінде, төбе тазаланып, егін егуге пайдаланылды, бірақ топырақ тез тозып, орын тасталып кетті. Бұл тасталып қалу кезеңі темір дәуіріне дейін жалғасты, осы кезде таудағы бекініс салынды. Банкеттік оба темір дәуірінде төмен үйінді түрінде сақталды және осы кезеңде оның үстінде құрылыс салудан аулақ болды.
Дамыған төбе бекінісі
Ерте темір дәуірінде Мейден қамалы ерекше көзге түспеді; ол қазіргі Беркшир, Дорсет, Гэмпшир және Уилтшир аймақтарында шамамен бір уақытта салынған, ұқсас мөлшердегі 100-ден астам төбе бекінісінің бірі болды. Орта темір дәуірінде Мейден қамалы кеңейтіліп, Ұлыбританиядағы ең үлкен төбе бекінісіне және Еуропадағы ең үлкендердің біріне айналды. Археолог Ниалл Шарплздің айтуынша, кейбір анықтамалар бойынша, ол Батыс Еуропадағы ең үлкені. Беркшир, Дорсет, Гэмпшир және Уилтширдегі дамыған төбе бекіністері бір-бірінен шамамен бірдей қашықтықта орналасқан, су сияқты ресурстарға жуандап қол жеткізе алатын. Дамыған төбе бекіністерінің пайда болуы темір дәуіріндегі қоғамның күрделенуімен байланысты. Бір аймақтағы басым бекіністің пайда болуы сол бекіністің тұрғындары өз замандастарынан, мүмкін соғыс арқылы маңыздырақ болғанын көрсетеді. Алайда, қирауға байланысты дәлелдердің жетіспеуі және қолөнер мен өнеркәсіпке байланысты заттардың көбеюі өзгерістің себебі экономикалық болғанын көрсетеді. Төбе бекіністері сауда орталықтары ретінде маңызды болған болуы мүмкін. Бұл дамыған төбе бекіністерінде жиі қолданылатын көп сақиналы орлар (техникалық термині – "көп қабырғалы") тек қорғаныс емес еді; Мейден қамалындағыдай көптеген орлар мен қоршаулар тек қорғану үшін артық болғандықтан, олар күш пен биліктің көрсеткіштері ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Дамыған төбе бекіністері әдетте тығыз орналасқан; бұл ең жақсысы Дэйнбериде көрсетілген, онда учаскенің 57% қазылған. Дамыған бекіністер кішігірім алдыңғыларына қарағанда жоғары мәртебеге ие болғанымен, олардың барлығы бірдей емес еді. Канлифф Мейден қамалының монументальді қорғанысы оның басқа дамыған төбе бекіністерінен жоғары мәртебеге ие болғанын көрсетеді деп мәлімдейді. Мейден қамалы батысқа қарай кеңейтіліп, ор арық көршілес Хог төбесін қоршауға дейін созылды. Жаңа, үлкен қамалдың қамтыған екі төбенің шыңдарын құрғақ аңғар бөліп тұрды. Осы аңғардағы шұңқыр су көзі ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Бір қазбалы қоршау кеңейтілгеннен кейін бірден қорғанысты жетілдіру жұмыстары басталды. Қазіргі қорғанның биіктігі шамамен 15 метрге дейін көтерілді, сондай-ақ қоршаулар мен орлардың саны да артты. Қамалдағы оңтүстік жағында төрт қоршау және үш ор қосылды, бірақ төбенің солтүстік беткейінің тік болғандықтан, төртінші қоршау толық айналмады, ал солтүстік жағында тек үш қоршау салынды. Сонымен қатар, шығыс кіреберіс тағы да күрделіленді, бұл жердің құрылысын жалғастыру арқылы қамалға жақындауды ұзартты. Англиядағы төбе бекіністерінде жиі кездесетін төрт тіреулі құрылымдар да Мейден қамалында табылды. Олардың осы жердегі мақсаты белгісіз, өйткені археологтар оларды шаршы метрде тұрғын үйлер үшін тым кішкентай деп есептеді; нәтижесінде, бұл құрылымдар астық қоймалары болған деген қорытындыға келді. Астық қоймаларының болуы қамалдың аймақтың азық-түлік қорын бақылау үшін пайдаланылғанын көрсетеді. Б.з.д. V ғасырдағы қайта құру кезінде Мейден қамалындағы үйлерге қатысты аз ғана дәлелдер табылды; бұл, мүмкін, учаске толық қазылмағандықтан және қоршау үшін материал беру үшін пайдаланылған карьерлер дәлелдерді жойған болуы мүмкін. Мейден қамалы темір дәуірі бойында тұрғызылған және оның тұрғындары дөңгелек үйлерде өмір сүрген. Кейінгі үйлер қатарларға орналасқан және шамамен бірдей мөлшерде, темір дәуіріндегі қоғамдағы элитаның күшейіп келе жатқан күшін көрсететін қайта ұйымдастыруға ұшыраған. Орта темір дәуірінен бастап, осы жерден шына, зергерлік бұйымдар және қақпақтар сияқты қола заттар табылған. Қалайы мен мыс кенінің жергілікті көзі болмағандықтан, бұл алыс сауданың, әсіресе оңтүстік-батыспен байланысты екенін көрсетеді. Қола Мейден қамалында өндірілмегенімен, оның қайта өңделгеніне дәлел бар. Айналадағы аймақта жақсы сапалы темір кені табылуы мүмкін, бірақ төбе бекінісі осы кезеңде темір өндіру орталығы болған жоқ; бұл ерекше емес, өйткені Беркшир, Дорсет, Гэмпшир және Уилтширдегі төбе бекіністерінің өте аз бөлігі темір өндірісінің іздерін көрсетеді. Темір дәуірінің басында Мейден қамалынан табылған қыш ыдыстардың көпшілігі жергілікті жерде өндірілген, бірақ кейіннен одан да алыс көздер маңызды болды, ал соңғы темір дәуірінде қыш ыдыстардың 95% -ы Пул портының айналасындағы аймақтан келген. Бұл алыс сауда үлкен аумақтардағы адамдар тобымен қарым-қатынастың артуына және тайпалық сәйкестіктердің пайда болуына дәлел ретінде қарастырылады. Шарплз дамыған төбе бекіністері, мысалы Мейден қамалы қала емес және оларды толыққанды қала деп санауға болмайды, өйткені олар шаруашылық және сақтаумен тығыз байланысты екенін айтады, бірақ Канлифф және археологтар Марк Корней мен Эндрю Пейн дамыған төбе бекіністерін "қала сияқты елді мекендер" деп сипаттайды, протоурбанизмнің бір түрі.
Құлдырау
Британияда мыңжылдық ауысында 100 жылға жуық көптеген төбелік бекіністер пайдаланылмай қалды. Бұл және британдықтардың материалдық мәдениетіндегі заманауи өзгерістер (мысалы, монеталар мен зираттардың енгізілуі және қолөнер өнеркәсібінің дамуы) Рим империясымен байланыстың күшеюіне байланысты болды деген болжам бар. Дамып келе жатқан өнеркәсіптер ауыл шаруашылығына негізделген билігі бар төбелік элиталардан қашықтыққа әкелген болуы мүмкін. Мұндай өзгеріс Дорсетте Ұлыбританияның қалған бөлігіндегідей айқын емес, бірақ аймақтағы төбелік бекіністерді тастап кету тенденциясы және халықтың көшіп кетуін көрсететін қорғалмаған шағын шаруашылықтардың көбеюі байқалады. Б.з.д. 100 жыл шамасында Мейден замогының жоспарланған көше жүйесі ретсіз құрылыстармен ауыстырылды. Сонымен қатар, учаскенің батыс жартысы тасталып, қоныстану шығыс бөлігінде шоғырланды. Өнеркәсіптік алаңда темір шлагының 500 мыңнан астам тоннасы табылды, бұл жерде темір өндірілгенін көрсетеді. Қажетті кеннің мөлшері жергілікті көздерден қамтамасыз етілмейтін болғандықтан, Велд, Оңтүстік-Батыс Англия және Уэльс сияқты темір өндіруге мамандалған аймақтардан әкелінген болуы мүмкін. Мейден замогы – Ұлыбританияның оңтүстігіндегі Соңғы Темір дәуіріндегі темір өндірісінің ең маңызды орталықтарының бірі. Темір дәуірінде жерлеу туралы аз мәліметтер бар, бірақ осы кезеңнің соңына қарай, денелерді экскарнация әдісімен жою кең таралған деп есептеледі. Уилердің шығыс қақпадағы зираттағы қазбалары 52 жерлеуді анықтады, бірақ зираттың тек бір бөлігі зерттелді, сондықтан жерлеулердің жалпы саны кем дегенде екі есе болуы мүмкін. Зираттың бір бөлігінде зорлық-зомбылық салдарынан қайтыс болған 14 адамның мәйіті табылды, оның ішінде бірінің денесіне римдік катапультадан оқ тиген. Уилер бұл "соғыс зиратын" Мейден замогына римдік шабуыл жасағанының дәлелі ретінде пайдаланды.
Римдіктер қызметі мен тасталуы
43 жылы Британияны римдіктердің жаулап алуы басталды. Веспасианның Британияның оңтүстік-батысындағы Атребат, Думноний және Дуротриг тайпаларын бағындыру жорығы 43-47 жылдары өтті. Кейінгі темір дәуіріндегі ресми зираттан зорлық-зомбылықпен өлген денелердің тобы табылып, археолог Мортимер Уилер Мейден қамалының римдік әскерге түсуі туралы айқын әңгіме құрастырды. Ол бір легион ерлерді, әйелдерді және балаларды қырғынға ұшыратып, өртке тоғытып, қорғанысын қиратқанына сенді. Дегенмен, оқиғаның осы нұсқасын немесе тіпті төбедегі бекініске римдіктер шабуыл жасағанын растайтын археологиялық деректер аз. Уилердің қоршау және одан кейінгі қырғын туралы түсіндірмесі күмәнді. Қалдықтарда көмірдің қабаттары болғанымен, олар темір өңдеумен байланысты, ал қорғаныстың бұзылуының негізгі дәлелі – қамалға кіреберістің құлауы. Зираттан табылған 14 дененің өлімі зорлық-зомбылықпен болғанына қарамастан, олардың Мейден қамалында өлгеніне ешқандай дәлел жоқ. Төбедегі бекіністің шығыс бөлігі римдіктердің билігінің алғашқы онжылдықтарында қолданыста болды, бірақ қоныстану мерзімі мен сипаты белгісіз. Шығыс кіреберісінің жанында және төбедегі бекіністің ортасында 1 ғасырға жататын көптеген римдік заттар табылды. Мейден қамалы римдік әскери бекет немесе форт ретінде пайдаланылған және қоныс тоқтатылған болуы мүмкін деген болжам бар, себебі бұл аймақта белгілі форт жоқ және оңтүстік-батыстағы төбе форттары римдік әскерлермен толыққан жиі кездесетін. Бұл Веспасианның аймақтағы жорығының ерекшелігі болды; Сомерсеттегі Кэдбери қалашығында, Девондағы Хембериде және Дорсеттегі Ходд Хиллде әскери бекіністер болды. 2015 жылы Дэйв Стюарт жүргізген төбе фортының толық геофизикалық зерттеуі бұл жерде римдік форт болғанын растамады. Мейден қамалы 1 ғасырдың соңында тасталып кеткен, сол кезде Дурновария (Дорчестер) Дуротригтердің цивитасы, яғни аймақтық астанасы ретінде маңызға ие болды. Бұл кельт тайпасының аумағы Англияның оңтүстік-батысында орналасқан. Алайда, 2015 жылдың шілдесінде Борнмут университетінің археологтары темір дәуіріне жататын Дюрополис қонысының қалдықтарын тауып, қамалдың тасталуы жаңа қоныспен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Ежелгі географ Птолемейдің 2 ғасырдағы мәлімдемесіне сәйкес, Дуниум Дуротригтердің негізгі қонысы болған. Дуниумнің Мейден қамалымен байланысты екені ұзақ уақыттан бері айтылып келсе де, Ход Хилл және Хенгистбери Дуниумның басқа екі мүмкін орны ретінде анықталды. Дуниум британдық "дуно" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол "бекініс" дегенді білдіреді. 367 жылдан кейін Мейден қамалының шығыс жартысында рим-кельт ғибадатханасы салынды. Бұл мерзім ғибадатхананың еденінен табылған монеталардың жиынтығынан анықталды. Ортаңғы бөлме шаршы пішіндес, оның айналасында Англияның оңтүстігіндегі көптеген рим-кельт ғибадатханаларына ұқсас дәліз бар. Жақын жерде тағы екі ғимарат орналасқан: екі бөлмелі төртбұрышты ғимарат, ол діни қызметкердің үйі болған болуы мүмкін, және дөңгелек ғимарат, ол киелі орын болған болуы мүмкін. Ғибадатхана салынған кезде қамалдың шығыс қақпасы жөнделді; қақпаның ішінде тағы бір киелі орын болған болуы мүмкін.
Кейінгі тарих
IV ғасырдағы ғибадатхана біртіндеп қолданыстан шығып, Қызыл сарай негізінен жайылым ретінде пайдаланылды. Бұл жерде бірнеше римдік кезеңнен кейінгі немесе англосаксон жерлеу орындары табылды, олардың кейбіреуі христиандық болуы мүмкін, бірақ төбедегі бекініс қайтадан қоныс ретінде пайдаланылмады. 16-17 ғасырларда "соғыс зираттарының" үстіне қора салынды. Римдіктерден кейін төбедегі маңызды қызмет – 17 ғасырдағы қысқа мерзімді егіс шаруашылығы, оны жыртудан пайда болған қырлар мен ойыстардың іздері көрсетеді. Таулық бекіністің қазіргі атауы алғаш рет 1607 жылы «Мейден Кастелл» деп тіркелген; бұл атау тек осы орынға ғана тән емес, Ұлыбританияның басқа да көптеген жерлерінде кездеседі және көбінесе «жаулап алуға қиын бекініс» немесе шайқаста ешқашан алынбаған жер деп түсіндіріледі. Ричард Коутс бұл атаудың тек орта ғасырларда пайда болғанын және елдегі бірдей аталатын көптеген орындарға бір уақытта қолданылғанын айтады. Келесі ғасырларда бұл орын толығымен тасталып, ашық жайылымға айналды, бірақ антикварлар үшін қызығушылық тудырды. Өзінің үйін оған жақын салған Томас Харди «Ежелгі жер жұмыстары және екі құштар ғалымның онда тапқандары» (1885) атты әңгімесінде осы қаланы сипаттады. 1921 жылы композитор Джон Ирландия Дорсеттегі төбедегі бекініс туралы «Май Дун» атты симфониялық рапсодия жазды. Джон Каупер Поуис 1936 жылы Дорсетте оқиғасы өтетін «Майден Касл» атты роман жазды.
Археологиялық зерттеулер
Тау бекіністерін зерттеудің алғашқы кең ауқымы 19 ғасырдың екінші жартысында Аугуст Питт Риверс басшылығымен жүргізілді, бірақ 1930 жылдары ғана Мейден замогы әдістемелік түрде зерттелді, бұл дөңгелек бекіністің ішкі бөлігінің алғашқы ірі масштабтағы қазбасы болды. 1934 және 1937 жылдар аралығында Мортимер Уилер мен Тесса Верни Уилер ішкі және қорғаныс қабырғаларын қазып, бұл жұмысты толығымен жұртшылықтың қайырымдылық қаражатымен қаржыландырды. Уилердің сайт туралы ақпаратты тарату үшін бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануы Мейден замогының танымал болуына әкелді. 1940 жылға дейін қазба жұмыстары жүргізілген 80-ге жуық дөңес бекіністердің бірі осы болды. Бұл 1920-1930 жылдардағы «дөңес бекіністерге құмарлық» деп аталатын кезең еді. 1985 және 1986 жылдар аралығында Ниалл Шарплз басшылығымен жүргізілген қосымша қазба жұмыстары, ішінара, көптеген келушілердің салдарынан туындаған дөңес бекіністің нашарлауына байланысты болды. Англия мұрасының қолдауымен жөндеу жұмыстары мен археологиялық зерттеулер бір мезгілде жүргізілді. Шарплзге Уилерге қол жетімді емес болған радиокөміртектік талдау сияқты техникалар қолжетімді болды, бұл сайтты мерзімдеуге мүмкіндік берді. Құрылым 1981 жылы ескерткіш ретінде тіркелді, бұл Мейден замогына рұқсатсыз өзгерістерден қорғауды қамтамасыз етті; қазір оны Англия мұрасы күтіп ұстайды. Тұрақ орындарымен және келушілерге арналған ақпараттық тақталармен жабдықталған Мейден замогы жыл бойы жұртшылыққа ашық. Бүгінде бұл жер Винтерборн Монктон азаматтық округінің құрамында орналасқан.
Мәдени сілтемелер
Ағылшын ақыны және романист Томас Харди (1840-1928) өзінің «Кастербридж қаласының әкімі» (1886) романында Дональд Фарфрей мен романның басты кейіпкері Элизабет Джейннің төбедегі бекіністегі қарым-қатынасы туралы жазды. Ал Хардидің «Ашулы қалыңдықтан алыста» романының 1967 жылғы фильмдегі нұсқасында қамал қабырғалары сержант Фрэнсис «Фрэнк» Тройдың (Теренс Стамп ойнады) Батшеба Эверденге (Джули Кристи ойнады) қылышпен шеберлігін көрсеткен есімді қалдырды. Хардидің 1893 жылғы «Ежелгі жер жұмысындағы кездесу» атты әңгімесі Қызыл сарайдың римдік ғибадатханасындағы заңсыз түнгі қазба жұмыстарына арналған. 1921 жылы ағылшын композиторы Джон Ирландия (1879-1962) осы орын туралы «Май Дун, симфониялық рапсодия» атты поэма жазды, Хардидің осы орынға берген атын қабылдады. 1931 жылы Ирландия өзінің шығармасын төрт қолға арналған фортепианоға бейімдеді.