Кіріспе

Йорк пен Личфилд епискобы (672 жылы қайтыс болды) – 8 ғасырдағы Херефорд епискобы.

Чад (672 жылдың 2 наурызында қайтыс болды) – 7 ғасырдағы көрнекті англосаксон католик монахы, бірнеше монастырьлардың аббаты, Нортумбриялықтардың епискобы, содан кейін Мерсиялықтар мен Линдси халқының епискобы болды. Кейіннен ол қасиетті әулие деп жарияланды. Ол да қасиетті Седтің інісі еді. Ол құрметті Беденің еңбектерінде маңызды орын алады және Седпен бірге христиан дінін Мерсия патшалығына әкелген деп есептеледі.

Отбасылық байланыстар

Чад төрт ағайындының бірі еді, барлығы да ағылшын-саксон шіркеуінде белсенді қызмет етті. Қалғандары – Седд, Цинибил және Келин. Чад, Сэддтен шамамен он жыл кейін саяси аренаға келген, сондықтан ол Сэддтен кіші болған сияқты. Чад пен оның ағалары Нортумбрия ақсүйектерінен шыққан болуы мүмкін. Олар Нортумбрияның билеуші топтарымен тығыз байланыста болды. Дегенмен, Чад есімінің түбірі ағылшын-саксон емес, британдық кельт тіліне жатады. Бұл ат элементі сол дәуірдегі көптеген Уэльс князьдары мен ақсүйектерінің есімдерінде кездеседі және "шайқас" деген мағынаны білдіреді.

Білім

Беденің Чадтың ерте өмірі туралы айтатын жалғыз маңызды факт – ол Линдисфарн кельт монастырында Айданның шәкірті болғандығы. Шындығында, Беде Чадтың мінсіз қызметін Айдан мен оның інісі Седтің мысалына байланыстырады, ол да Әйянның шәкірті болған. Айдан Колумбаның ізбасары болды және Нортумбрия королі Освальд оны Ионадан монастырь құру үшін шақырды. Айдан 635 жылы Нортумбрияға келді және 651 жылы қайтыс болды. Чад осы жылдардың арасында Линдисфарнда оқыған болуы керек.

Ирландиядағы саяхаттары мен Чадтың өмірін таныстыру

VII ғасырда Ирландияда еуропалық монахтарды, әсіресе англосаксон монахтарын қабылдау үшін бірқатар шіркеулік елді мекендер құрылды. 668 жылы епископ Колман Линдисфарндағы өзінің тақтан бас тартып, Ирландияға оралды. Үш жылдан кейін ол Майо округіндегі Майо ауылында ағылшын монахтары үшін ғана арналған аббатхана салдырды, ол кейіннен Maigh Eo na Saxain ("Саксондық Майо") деп аталды. Чад монах ретінде Ирландияға сапар шекті, бірақ ол бұл кезде ағасы Седтке Йоркширдегі Лейстингэу монастырын құруға көмектесу үшін Ирландиядан кетіп үлгерген еді. Бенедикт тәртібі Батыс Еуропаға баяу тарады. Чад толығымен ерекше монахтық дәстүрде тәрбиеленді, ол Мартин Турды үлгі-өнеге ретінде қарастыратын. Чад ирланд және ерте англосаксон монахтығының тәжірибесін алды, ол аскетикалық тәжірибелерге ерекше мән берді және Киелі кітапты түсіндіруге (экзегез) баса назар аударды, бұл терең эсхатологиялық сананы қалыптастырды. Кейіннен Эгберт өзінің және Чадтың "дұғалар мен ұстамдылықта, сондай-ақ Киелі кітаптарды зерделеуде монастырлық өмірді бірге қатаң сақтағанын" еске алды. Кейбір ғалымдар ирланд монастырьларында қоныстанды, ал басқалары білім іздеп, бір ұстаздан екіншісіне көшті. Беда айтуынша, ирланд монахтары оларды қуана оқытып, тамақтандырып, тіпті құнды кітаптарын ақысыз пайдалануға рұхсат берді. Өйткені кітаптардың бәрі қолмен, ең ұсақ бөлшектеріне дейін мұқият назар аудара отырып жазылғандықтан, мұндай жомарттық таң қалдырмады.

Ластингхэмнің құрылуы

Нортумбрия патшасы Освиу өзінің немере інісі Этельвальдты Дейраның жағалау аймағын басқаруға тағайындады. Чадтың ағасы Келин Этельвальдтың сарайында діни қызметкер болды. Келиннің бастамасымен Этельвальд солтүстік Йоркширдің моорларындағы Пикерингке жақын Ластингхемде, әлі күнге дейін қолданыстағы римдік жолдардың біріне жақын жерде монастырь салу үшін жер сыйлады. Келин Этельвольдты Седке таныстырды. Монастырь Эссексте миссионерлік епископ ретінде қызмет еткен Седтің базасына айналды. Беденің айтуынша, Сед "онда бұрын жасалған зұлымдықтан тазарту үшін қатаң ораза ұстады". Қырық күндік оразасының отызыншы күні, шұғыл іс туындады. Оның тағы бір ағасы Кинибил қалған он күндік оразасын аяқтады. Бұл оқиға ағайындылардың Нортумбрияның билеуші ​​әулетімен байланысын көрсетеді. Ластингхем отбасы үшін негіз ретінде жоспарланған және болашақта олардың бақылауында болуға тиіс еді – бұл сол кездегі ерекше жағдай емес. 664 жылы Сед обаға шалдығып, қайтыс болғаннан кейін Чад абат болып тағайындалды.

Ластингэм абысы

Чадтың шіркеулік прелат ретінде алғашқы кездесуі 664 жылы, Уитби синодынан кейін болды, сол кезде көптеген шіркеу басшылары, оның ішінде сол жылы Ластингхемде қайтыс болған Седд, обадан көз жұмған еді. Ағасы қайтыс болғаннан кейін Чад 663/664 жылдары абат лауазымын иеленді, ол Нортумбрия шіркеуіндегі негізгі практикалық мәселелерді римдік практиканың пайдасына шешкенін көрсетті. Седд синодта барлық қатысты тілдерді білуінің арқасында, маңызды делдал ретінде әрекет етті. Седд ғана емес, синодтан кейін обадан қайтыс болған танымал шіркеу қайраткері болды. Бұл обаның көптеген ошақтарының бірі еді, ол шіркеу басшыларының қатарына ауыр соққы берді, Англосаксон патшалықтарының көптеген епископтары, соның ішінде Кентербери архиепискобы де қайтыс болды. Беданың айтуынша, Синод кезінде Нортумбрия епископы болған Колман, синод оған қарсы шешім қабылдағаннан кейін Шотландияға кетіп қалды. Оның орнына қысқа ғана өмір сүрген Туда келді. Беданың айтуынша, Теодор Чадтың қарапайымдылығына қатты әсерленіп, оның епископ ретінде тағайындалуын бекітті, бірақ ол лауазымынан бас тартуын талап етті. Чад абыройлы түрде зейнетке шығып, Ластингхемдегі абат лауазымына оралды, ал Уилфрид Йорктегі Нортумбрия епископы болды. Қазіргі Линкольнширдің солтүстік-шығыс бөлігін қамтитын Линдси патшалығы Мерсияның бақылауында болды, бірақ бұрынғыда Нортумбрияның бақылауына да түскен. Кейінгі англосаксондық епископтық тізімдер кейде оның жауапкершілігіне Орталық Англияны қосады. Олар Мерсия патшалығының құрамындағы, ортаңғы Трент және төменгі Тейм өзендері маңындағы, Тэмворт, Личфилд және Рептон аймақтарында орналасқан, кең Мерсия мемлекетінің ядросын құрады. 653 жылы Чадтың ағасы Седдтің қызметін қамтамасыз еткен олардың тәуелді патшасы Пеада болды, және олар көбінесе батыс және солтүстікке қарай өмір сүрген мерсиялықтардан бөлек қарастырылды.

Монастырь негіздері

669 жылы Чад Мерсия епископы болғанда, ол өзінің епархиясын Рептондан Личфилдке көшірді, мүмкін, бұл орын Рим дәуірінде шейіттер қаны төгілген қасиетті жер болғандықтан. Вулффер Чадқа монастырь салу үшін Личфилдте жер сыйлады. Осының нәтижесінде Мерсия епархиясының орталығы Личфилдте бекітілді. 1538 жылы Личфилдтегі Чадтың қабір-ғибадатханасы қиратылды. Вулффер сондай-ақ Линдсиде, Бед Ад Барваэ деп атаған жерде елу отбасыға жететін жер сыйлады. Бұл, әдетте, Барроу-на-Хамбер болар: онда кейінірек англосаксон монастыры қазылып алынған. Бұл жерге Мидлендтен өзен арқылы оңай жетіп болуға болады және Хэмбер өзеніндегі оңай өтпелге жақын орналасқан, бұл Ластингхаммен Рим жолдары арқылы жылдам байланысқа мүмкіндік берді. Чад өмірінің соңына дейін Ластингхам абаты болып қалды, сонымен қатар Личфилд және Барроу қауымдарын басқарды.

Мерсиялықтардың арасында қызмет ету

Содан кейін Чад патшалық ішінде көп миссионерлік және пасторлық жұмыс атқарды. Беданың айтуынша, Чад Мерсия және Линдсей епископтығын «ескі аталардың жолымен және өмірде үлкен жетістіктермен» басқарды. Бірақ Беда Чадтың Мерсиядағы жұмысы туралы көп нақты мәлімет бермейді, оның стилі мен мазмұны Нортумбриядағы жұмысының жалғасы болғанын білдіреді. Ол Англияны теңізден теңізге дейін қамтыған үлкен аумақта жұмыс істеді. Бұл аймақтың көп бөлігі орманды, сорлы және таулы болды, ал шығысында кең батпақты жерлер орналасқан. Беда Чадтың Личфилдте шіркеуге жақын, жеті-сегіз шәкіртіне сыйымды шағын үй салғанын айтады, олар ол сапарда болмағанда онымен дұға жасап, оқу үшін жиналатын. Чад Мерсия мен Линдсейде бар болғаны екі жыл жұмыс істеді, содан кейін ол да оба ауруынан қайтыс болды. Дегенмен, қасиетті Беда хатында Мерсияның дінге келгенін және Эссекс ағайынды Сед пен Чадтың күшімен қайта жаңғырғанын жазды. Яғни, Беда Чадтың епископ ретінде өткізген екі жылының Мерсияны христиандыққа өткізуде шешуші роль атқарғанын санайды.

Өлім

Чад 672 жылы 2 наурызда қайтыс болды және кейіннен Личфилд соборының бөлігі болған Сент-Мария шіркеуінде жерленді. Беда осы оқиғаны қадірлі адам ретінде есептелген адамның өлімімен байланыстырады. Беда өзінің баянында Чадтың қасиеттілігі мәдениет пен саясат шекарасын асып, Теодорға, мысалы, тірі кезінде жеткенін атап өтеді. Өлім оқиғасы Беда үшін ең маңыздысы, ол Чадтың қасиеттілігін растап, өмірін ақтады. Бұл оқиға Беданың жазбасында Чадтың Нортумбрия мен Мерсиядағы қызметінен әлдеқайда көп орын алады. Беда Овиннің Личфилдтегі ораторияның сыртында жұмыс істеп жүргенін айтады. Ішінде Чад өзі ғана оқыды, себебі басқа монахтар шіркеуде құлшылық етіп жатқан еді. Кенеттен Овин аспаннан келген қуанышты ән естіді, бастапқыда оңтүстік-шығыстан естілді, бірақ біртіндеп жақындап, ораторияның шатырын толтырды. Содан кейін жарты сағат үнсіздік орнады, одан кейін дәл сол ән қайта келген жолмен кері кетті. Овин бастапқыда ештеңе істемеді, бірақ шамамен бір сағаттан кейін Чад оны шақырып, шіркеуден жеті бауырласты шақыруды бұйырды. Чад бауырластарға соңғы сөздерін айтып, оларды алған монахтық тәртіпті сақтауға шақырды. Осыдан кейін ғана ол өлімінің жақындап қалғанын айтты, өлімді «бауырластарға әдетте келіп тұратын дос» деп сипаттады. Ол олардан дұға етуді сұрады, содан кейін бата беріп, жіберді. Бауырластар қайғырып, көңілдері құлазып кетті. Овин сәлден кейін қайтып келіп, Чадпен жеке кездесті. Ол ән туралы сұрады. Чад оған әзірге ешкімге айтпау керектігін айтты: періштелер оны көктегі сыйлығына шақыру үшін келді, ал жеті күннен кейін оны алуға қайта оралады. Осылайша Чад жеті күннен кейін 2 наурызда әлсіреп қайтыс болды, бұл оның мерекесі болып қала береді. Беда былай деп жазды: «Ол әрдайым осы күнді асыға күткен, немесе оның ойы әрдайым Раббының күнімен байланысты болған». Көп жылдар өткен соң, оның ескі досы Эгберт бір келушіге Ирландияда біреудің көктегі топтың Чадтың жанын алып, онымен бірге көкке қайтып келгенін көргенін айтты. Көктегілердің арасында Цэд де болған. Беда бұл көріністің Эгберттің өзіне тән екеніне сенімді емес еді. Беданың Чадтың өлімі туралы айтқандары оның өміріндегі басты тақырыптарды нығайтады. Ол негізінен монахтардың басшысы болды, өзінің миссионерлік топтарын, бауырларын құраған адал монахтардың шағын қауымдастықтарымен тығыз байланыста болды. Оның санасы эсхатологиялық болды: соңғы нәрселерге және олардың маңыздылығына баса назар аударды. Соңында, ол Цэд және оның басқа бауырларымен тығыз байланысты болды.

Дін және реликвиялар

Чад Рим католик шіркеуінде, Англикан шіркеуінде және Кельт православие шіркеуінде қасиетті деп есептеледі. Сонымен қатар, ол Шығыс православие Синахарионының (Қасиеттілер кітабы) жаңа басылымында да қасиетті ретінде белгіленген. Оның мерекесі 2 наурызда тойланады.

Сент-Чадтың портреттері

Қасиетті Чадтың өзінің замандастарынан қалған портреттері мен сипаттамалары жоқ. Бір қызықты дерек – Теодордың оны денесімен бірге атқа мігізу туралы аңыз, ол Чадтың бойы шағын болғандығын көрсетеді.

Шіркеулер

Чад өзінің есімін Бірмингемдегі Рим-католик соборына берді, онда әулиенің бірнеше реликвиясы бар: шамамен сегіз ұзын сүйек. Бұл Англиядағы жалғыз собор, оның бас алтарында өзінің қамқоршы әулиесінің реликвиялары орналасқан. Личфилдтің англикандық соборы, оның жерленген жерінде, Чадқа және Сент-Мариге арналған, әлі де бас шапелі сақталған, онда әулиенің бас сүйегі Реформация кезінде жоғалғанға дейін сақталған. Ортағасырлық қасиетті орын да белгіленген. Чад Личфилдтегі приход шіркеуіне де есімін берді (Чадтың құдығы бар, онда дәстүрлі түрде Чад жаңадан келгендерді крещение рәсімімен шомылдырған: қазірде қорғалатын ғимарат). Бағыштаулар Батыс Мидлендс аймағында тығыз шоғырланған. Мысалы, Вулвергемптон қаласында екі англикан шіркеуі және Чадқа арналған академия бар, ал жақын маңдағы Паттингем ауылында англикан шіркеуі мен бастауыш мектебі бар. Шрусбериде 1788 жылы құлаған үлкен ортағасырлық шіркеу болған: Джордж Стюарт оны классикалық стильдегі дөңгелек шіркеумен тез алмастырды, бірақ басқа жерде, бірақ сол бағыштаумен. Монтфордтағы приход шіркеуі, 1735–38 жылдары салынған, Чарльз Дарвиннің ата-анасының қабірлері орналасқан жер. Козелидегі приход шіркеуі 1882 жылы салынған. Уорвикширдегі Рагбиде православие шіркеуі оның есімімен аталады. Сонымен қатар, Чадтың қызметімен байланысты аймақтарда көптеген бағыштаулар бар, мысалы, Дербиширдегі Чёрч-Уилндегі, Лидстегі Фар-Хединглидегі, Рочдейлдегі приход шіркеуі (Үлкен Манчестерде), Лондондағы Хаггерстондағы Сент-Чад шіркеуі, сондай-ақ Австралиядағы Челси сияқты Ұлт Достастығы елдерінде. Сондай-ақ, 1904 жылы англикандық колледж ретінде құрылған Дархэм университетінде Сент-Чад колледжі бар. Канадада 1918 жылы Регина қаласында Сент-Чад шіркеуі мен колледжі салынды. Бастапқыда бұл католик шіркеуі және ұлдар мектебі болды. 1964 жылы ол "Сент-Чад қыздар мектебі" деп аталған қыздарға арналған англикан мектебіне айналды. Бүгінде ол Регинадағы қорғалатын тарихи ғимарат. Оңтүстік Кресттің біздің ханымның жеке ординариатының бас приходы Сент-Ниниан және Сент-Чад шіркеуі деп аталады. Оксфордтың Брасеноз колледжінің капелласы Сент-Хью және Сент-Чад капелласы деп аталады.

Топонимдер

Ромилидегі Чадкирк шіркеуі, Үлкен Манчестер, Әулие Чадқа арналған болуы мүмкін; Кеннет Камерон атап өткендей, kirk ("шіркеу") топонимдері арналған тұлғаның атын, қамқоршысының атынан гөрі жиі қамтиды. Шіркеудің тарихы 14 ғасырға дейін жетеді, бірақ орын әлдеқайда көне, мүмкін 7 ғасырға дейін барады, сол кезде Әулие Чад ондағы қасиетті құдықты баталау үшін келген деп есептеледі. Лондондағы Флит өзенінің жанындағы шайқас көпіріне жақын орналасқан Әулие Чадтың құдығы – Әулие Чадқа арналған емдік құдық болған. Ол 1860 жылы Мидленд темір жол компаниясымен қиратылды және қазір Әулие Чад алаңы көшесінің атымен еске алынады. Уорстерширдегі Киддерминстер қаласының аты 19 ғасырғы бір автордың пікірінше, Чадқа немесе Седтке арналған монастырдан шыққан, бірақ қазіргі ғалымдар атаудың этимологиясын "Киделаның монастыры" деп түсіндіреді.

Мектептер

Денстон колледжі Стаффордширдегі Утокстердегі Денстон ауылында Натаниел Вудардтың Midlands аймағындағы бас Вудард мектебі ретінде құрылды. Мектеп бастапқыда Денстондағы Сент-Чад колледжі ретінде іргесі қаланды. Мектептің шіркеуі Сент-Чад шіркеуі деп аталады, оның суреттері шіркеудің нартексінде бейнеленген. Мектеп оқушылары мектеп логотипі болып табылатын Сент-Чад айқышын тағады. Мектеп ұраны – "Lignum Crucis Arbor Scientae", латын тілінде "Крест ағашы – білім ағашы" деген мағынаны білдіреді. Мектеп ауласында да оның бейнелері бар.

Чад жеке есім ретінде

Чад әлі де біршама танымал есім болып табылады, 7 ғасырғы ағылшын-саксондықтар арасында қолданылған аз ғана жеке есімдердің бірі. Дегенмен, ол 20 ғасырдың ортасында қайта жандануға дейін көптеген ғасырлар бойы көбінесе қолданылмады.

Қамқорлық

Чадтың тағайындалуының қаншалықты шатасқандығы және 2000 жылғы АҚШ президенттік сайлауында дауыс беру машиналарын қолданып сайлаушылардың тесіп алған бюллетеньдерінің кішкентай бөліктерін білдіретін "чадтар" деген сөздің жиі айтылуына байланысты, оны әзілмен шайлаудың қадірлісі деп атайды. Шайлаудың ресми қадірлісі жоқ, бірақ шіркеу кейінірек ағылшын шенеунігі Томас Морды саясаткерлердің қадірлісі деп белгілеген. Spa Research Fellowship Чадты емдік бұлақтардың қадірлісі деп көрсетеді, бірақ басқа тізімдерде мұндай қамқоршылық туралы ештеңе айтылмаған. Сент-Чад күні (2 наурыз) Англияда кең бұршақ себуге ең ыңғайлы күн деп саналады.

Мұра

Сент-Чад колледжі – Дарем университетінің құрамындағы колледж.